Lingvokulturologiya
.pdfA.P.Babushkin bolsa konceptti til iyesiniń «milliy yadı»nda sóz arqalı sáwlelengen túrde saqlanatuǵın «jámáát sana»sınıń mánili birligi sıpatında analizleydi (Babushkin, 1996, 13).
N.F.Alefirenko koncepttiń tillik reallıǵın tórt basqıshlı processten ibarat, dep esaplaydı. Birinshi basqıshta koncept mazmunı sózdiń etimologiyası menen baylanısadı. Etimon – sóz mánisiniń qaldıq elementi hám onı anıqlaw ushın etimologiyalıq analiz talap etiledi. Ekinshi basqıshta, koncepttiń mánilik orayıtımsal júzege keledi. Hámmege belgili, dúnyanı ańlaw tiykarınan tımsallar arqalı boladı, sol sebepli tillik tańbalardıń konceptual mánisi tımsal hám simvollar túrinde kórinedi. Koncepttiń tillik reallasıwınıń úshinshi basqıshında tımsal metodologiyalıq awısıw tiykarında payda boladı. Tillik reallasıwdıń tórtinshi basqıshında simvoldıń belgili bir mádeniy ortalıqtaǵı qollanılıwı sheshiwshi orın iyeleydi. Usı basqıshta sózdiń semantik strukturasınıń jasırın mánisi payda boladı
(Alefirenko, 2005, 143-148).
Házirgi lingvistikada koncept oǵada kóp qırlı túsinik. Eger koncept hám túsinikti birdey túsinik dep alǵan ayırım izertlewlerdi esapqa almasaq, lingvistikada koncept túsinigin ańlawda lingvokognitiv hám lingvomádeniy qatnas jasawdı tán alıw kerek (Vorkachev, 2002).
Koncept lingvokognitivlik qubılıs sıpatında – bul «biziń sanamızdı mental yamasa psixika járdeminde, insan tájiriybesi hám biliminde sáwlelenetuǵın maǵlıwmatlar birligi bolıp tabıladı; yadtı, mentallıq sóz baylıǵı, miy tili hám konceptual sistemanı, insan psixikasında sáwlelengen pútkil dúnyaqarastıń operativ mazmun birligi esaplanadı» (Kubryakova, 1996: 90). Konceptlerdiń bir bólegi til menen baylanıslı, basqa konceptler bólegi bolsa insan psixikasındaǵı arnawlı mentallıq bolǵan reprezentaсiyalar – obrazlar, súwretler, sxemalar hám t.b. túrinde óz kórinisin tabadı.
Bir tárepten koncepttiń quramalılıǵı, ekinshi tárepten K.Xardi aytıp ótkenindey, hárbir koncept «bar bolǵan barlıq elementler hám process túrleriniń konstellyaсiyası esaplanadı, sonıń ushın hárqanday abstrakt túsinik ózine tiyisli bolǵan sezim-tuyǵı menen baylanısqan boladı».
101
Principial tárepten pútkilley basqa anıqlama A.Solominge tiyisli. Onıń pikirinshe, koncept – bul konkret turmıslıq túsinikler tiykarında payda bolǵan abstrakt ilimiy túsinik (Solomin, 1995: 246). Bunday qatnas jasaw S.D.Kacnelsonnıń pikirine sáykes keledi, yaǵnıy túsindirme sózliklerde beriletuǵın kúndelikli turmıstaǵı bilimlerdi formalıq hám mazmunlıq birinshi dárejeli túsinikler menen sáykeslendiriwdi, ekinshi – ilimiy, yaǵnıy enсiklopediyalıq sózliklerde beriletuǵın bilimlerge qarama-qarsı qoyǵan. A.A.Potebnya bunday bilimlerdi sıpatlarǵa ajıratıw – sózdiń jańa hám gónergen mánisin bir-birine qarama-qarsı qoyıwǵa súyenedi. Kognitiv lingvistikada qabıl etilgen model
«túsinik – ádettegi túsinik» házirgi waqıtta «túsinik – ádettegi túsinik – ilimiy túsinik» formasına keltirilmekte. Ádettegi hám ilimiy túsinikler arasındaǵı ózgeshelik ádettegi túsinik dárejesinde óz tájiriybesin tártipsiz ráwishte ulıwmalastırıwda hám óz náwbetinde ilimiy túsinik dárejesinde deduktiv hám induktiv jumsalıwında óz kórinisin tabadı. Álbette, bul dárejeler arasında aralıqtaǵı qubılıslardı tabıwǵa boladı. Mental mazmunda bar, olar ele oy da emes, túsinik te emes. Konceptke bunday túsinik beriliwi óz náwbetinde logikalıq-semantikalıq esaplanadı.
Bizińshe, koncept túsiniktiń orınbasarı, ol «payda etiliwi múmkin bolǵan túsiniktiń nıshanı» hám «insannıń dáslepki tájiriybesiniń sáwlesi, jańǵırıǵı»
(Lixachev, 1997: 282). Basqasha aytqanda, koncept sózliklerde berilgendey, jámáátlik emes, al individual mazmunǵa iye. Konceptler jıyındısı belgili bir xalıqtıń, onıń tiliniń konceptosferasın payda etedi hám óz náwbetinde dúnyanıń tillik kartinasın quraydı.
Koncept túsinigine (mádeniy konceptke) lingvomádeniy qatnas jasaw degende konceptti mádeniyattıń bazalıq birligi dep túsinemiz. Yu.S.Stepanovtıń jazıwınsha, «koncept sistemasına barlıq mádeniyatlarǵa tiyisli faktler, onıń bastaǵı, tiykarǵı kórinisindegi forması (etimologiya); tariyxtıń máni-mazmunınıń tiykarǵı ózgesheliklerine shekem qısqartıwları; zamanagóy associaсiyalar; bahalıqlar hám t.b. kiredi» (Stepanov, 1997: 41). Konceptler kópshilik jaǵdayda ilimiy tillik kartinaǵa qarama-qarsı qoyılatuǵın jay tillik kartina menen baylanısadı,
102
izertlewshiler bul jaǵdayda «ámeliy filosofiya túsinikleri» bolǵan haqıyqat, táǵdir, iygilik hám t.b. jóninde sóz júritedi. «Kúndelik turmıs filosofiyası birneshe faktorlardıń óz ara qatnasınıń nátiyjesi bolıp, olar milliy úrp-ádet hám folklor, din hám ideya, turmıslıq tájiriybe hám kórkem óner atqarıwshıları, sezim-tuyǵı hám qádiriyatlar sisteması esaplanadı» (Arutyunova, 1993: 3).
V.P.Neroznaktıń pikirinshe, biz basqa tilge awdarma etip atırǵanımızda sol tilde qanday da bir koncepttiń sáykes keletuǵın sıńarı bolǵan sóz joq bolsa, milliy mádeniyat koncepti tuwralı sóz júritemiz, sonda: «sıńarı bolmaǵan leksema, yaki
ádette onı «awdarmalawǵa bolmaytuǵın sózler» dep atalatuǵın sózler – haqıyqıy leksikon esaplanadı, sol sózler tiykarında fundamental milliy-mádeniy konceptlerdiń dizimin dúziw kerek» (Neroznak, 1998: 85). Konceptlerdi
úyreniwdegi bunday qatnas júdá qızıqlı hám obyektiv. Haqıyqatında da, «Gamlet rus mádeniyatı koncepti me?» degen temada diskussiya alıp barıw múmkin, biraq, máselen, «порядочность – tártiplilik» hám «пошлость – uyatsızlıq, biyhayalıq» sıyaqlı sózlerin basqa tilge awdarmalaw júdá qıyın (Savickiy 2003). Koncept túsinigine lingvokognitiv hám lingvomádeniy jantasıwlar biri-birin biykarlamaydı: insan sanasında payda bolǵan mental formadaǵı koncept sociumnıń konceptosferasına qosıladı, yaǵnıy onıń aqırǵı juwmaǵı bul mádeniyat esaplanadı, koncept bolsa mádeniyattıń birligi sıpatında jámiyet tájiriybesi dep qabıl etiledi hám ol óz náwbetinde individtiń jetiskenligi boladı. Basqasha aytqanda, bunday qatnas individke qaraǵanda vektorları menen ayrıqshalanadı: lingvokognitiv koncept – bul individuallıq sanadan mádeniyatqa qaray baǵdarlanıw, lingvomádeniy koncept – bul mádeniyattan individual sanaǵa qaray baǵdarlanıw. Bunday ózgeshelikler qarım-qatnastıń generativ hám interpretativ modellerine sáykes túrde qarama-qarsı keledi. Qullası, koncept – quramalı dúziliske iye, biraq kompleksli strukturaǵa iye bolǵan qubılıs. Onıń quramında sananıń tımsal, túsinik, sezimge tiyisli sistemaları birlesledi. Solay etip, usı sistemalar insannıń dúnyaǵa kózqarasın sáwlelendiretuǵın reallıqtı quraydı. Konceptte hár túrli kórinistegi máni hám mazmunlar ushırasadı. Til birligi konceptti reallastırıwshı tillik materiallastırıwshı qural.
103
Lingvomádeniy qatnas jasaw – komponentleri bir pútin bolǵan mádeniy konceptlerdi konkretlesken halda úyreniw. Bunda mádeniyat wákilleri ushın qımbatlı bolǵan anaw yaki mınaw predmetlerge, qubılıslarǵa, ideyalarǵa qatnası itibarǵa alınadı. Insanlardıń minez-qulqın belgileytuǵın qádiriyatlar, eń qımbatlı belgiler dúnyanıń tillik kartinasınıń eń áhmiyetli bólegin quraydı. Bul qádiriyatlar anıq bir pútin tekstte óz kórinisin tappaǵan. Qádiriyatlar mádeniyatta ajıralǵan túrde emes, al bir-biri menen tıǵız baylanısqan bolıp, olar dúnyalıq kartinanıń qádiriyatların (tillik kartinanıń bir bólegin) quraydı. Lingvistikada olar mádeniy konceptler sıpatında bayanlanadı, yaǵnıy anaw yamasa mınaw til formasında zatlasqan jámiyet sanasında payda bolǵan kóp tárepli, mádeniy áhmiyetli sociallıqpsixologiyalıq jańalıqlar esaplanadı.
Konceptte eń áhmiyetli tárepi – bul «úzliksiz mádeniy-tariyxıy bolmısta bar bolǵan kóp tárepli hám diskretli bir pútin mazmun bolıp, sonıń ushın bir predmet tarawınan ekinshi tarawǵa ótetuǵın mádeniy translyaсiyada jaylasqanı esaplanadı»
(Lyapin, 1997: 19). Mádeniy konceptlerdiń, biziń pikirimizshe, eń keminde úsh tárepi bar: obraz, túsinik hám qádiriyat. Sol mánide, mádeniy konceptler dúnya kartinasın belgilewshi oppoziсiyaǵa tiykar bolıp xızmet etedi. Olardıń ózgesheligi birliklerdiń sanında: oppoziсiyalar bazasınıń sanı shegaralanǵanı, mádeniy konceptlerdiń sanı jeterli dárejede kóp bolıwı múmkin. Bunday qatnas jasawdıń bahalı tárepi sonda, ol koncepttiń nátiyjeli sıpatlamasında hám úyreniliwinde psixologiyalıq kózqaras tiykarında túsiniwde, mádeniy koncepttiń tımsallıq, allegoriyalıq quramı psixolingvistikalıq fenomen tárizinde koncepttiń perceptiv hám kognitiv tárepleri korrelyaсiyaǵa kiriwinde, kórip shıǵılıp atırǵan qubılıslardıń logikalıq mazmunı tilde óz kórinisin tabadı (Karasik, Slıshkin, 2001: 78). Konceptti túsiniw ushın usınıs etilip atırǵan integrallıq qatnas usı mental mazmundı túrli analiz jasawda sistemaǵa keltiriw múmkinshiligin beredi.
Sonı da aytıw kerek, mádeniy konceptler – mazmunlıq jaqtan bir qıylı qubılıs emes. Birinshi náwbette, olar jámiyettegi anaw yaki mınaw sociallıq qatlamǵa tiyisliligi menen ajıralıp turadı. Basqasha etip aytqanda, eger jámiyette sociallıq toparlar anıq ajıralıp shıqqan bolsa, sol toparlardıń konceptosferası da boladı.
104
Etnikalıq ózgeshelik ajıralǵan túrde bolmaydı, lekin jámiyetlik processte sáwlelelenedi. Individiumnıń socioetnikalıq ózin ańlaw túsinigi bar hám bul qubılısta mádeniy konceptler ayrıqshalanıp turadı. Gáp tildiń vulgar sociallasıwı tuwralı bolıp atırǵan joq, biz rus yamasa inglis er hám hayalları, jas hám ǵarrıları, jumısshı hám bankirleri túrli tillerde qarım-qatnas jasaydı dep esaplamaymız, olardıń konceptosferaları sezilerli dárejede túsinikleri, tiykarınan leksikalıq mánilerde, kózqarasında kesisedi, biraq konceptlerdiń tuwrı kelmeytuǵın tarawlar da joq emes. Individual, mikrotopar, klasslar hám ulıwma milliy konceptlerdiń
ózgeriwi – bul sociolingvistikanıń keleshek wazıypası esaplanadı. Solay etip, sociolingvistikanıń kózqarasınan mádeniy konceptlerdi eń keminde úsh túrge bólip qarawǵa boladı: etnomádeniy koncept, sociomádeniy koncept hám individual mádeniy koncept. Basqasha aytqanda, pútin etnomádeniyat, lingvomádeniyat ishindegi ol yaki bul toparlar hám álbette, individum ushın áhmiyetli bolǵan jańadan payda bolǵan mental túsinikler bar. Koncept túsinigin bunday túsiniw hár túrli qatnas jasawdı birlestiriw múmkinshiligin beredi.
Rus etnomádeniyat konceptine mısal etip «saqıylıq»tı alıwǵa boladı – óziniń múmkinshilikleri, baylıǵı menen basqalar menen bólisiw qábiyleti; bul qábiylet basqa xalıqlarda da bar, biraq bul qásiyettiń áhmiyetlilik dárejesi hám sanalı túrde qadaǵan etiw kerek situaсiyalardaǵı qadaǵalawlardıń joqlıǵı (miymandoslıq sharayatına tiyisli bolǵan qadaǵalawlar) – bul konceptti rus mádeniyatınıń ózine tán tanılǵan belgisine aylandıradı. O.A.Leontovichtiń pikirinshe, amerikalılar lingvomádeniyatınıń mánis-mazmunın belgilewshi eń áhmiyetli konceptler qatarına mental bolǵan jańalıqlar «self», «privacy», «challenge», «efficiency» kiredi. Máselen, challenge sózine «AQSh turmısı hám mádeniyatı» lingvomádeniyattanıw sózliginde tómendegishe túsinik bergen: 1) wazıypa; 2) másele; 3) sınaw; 4) shaqırıw. Bul sóz – amerikalılardıń lingvomádeniy xarakterin túsiniwde eń áhmiyetli sóz, ol batırlıqtı, ózin sınaw ushın ózin qáwip-qáterge qoyıwǵa tayar turıw, qáwipli waqıyalar ruwxı, qarama-qarsılıqqa umtılıw hám basqalardı bildiredi (Leontovich, Sheygal, 1998).
105
Rus lingvomádeniyatında bar bolǵan sociallıq konceptke «miyrim-shápáát» mısal bolıp, mánisi jaǵınan úlken jastaǵılardıń sanasında bekkem ornalasqan; súyiw – miyrim-shápáát kórsetiw, bunda miyrim-shápáát kórsetiw kewli jaqınlıq sezimi menen birewge baylanǵanınıń birligin bildiredi, bul hayran qalarlıq jaǵday emes, biytáshwish jaslıq quwanıshqa qaratılǵan, ádette tek quwanıshlı jasap atırǵan adam miyrim-shápáátli boladı. Inglis tilinde sóylesetuǵın xalıqlar mádeniyatında ǵarrılarǵa baylanǵanlıq onshelli kórine bermeydi, ǵarrılarǵa qarata miyrim-shápáát sezimin kórsetiw olarǵa qarata kemsitiwdi bildiredi.
Sociomádeniy konceptler hár qıylı bolıp keledi. Jasına qaray úlken adamlar toparın birlestiriwshi, genderli, kelip shıǵıwı hám anaw yaki mınaw submádeniyattıń kishi toparlarına tiyisliligin bildiriwshi – jámiyetlik qatlamlardan shańaraqlarǵa shekem barlıǵı konceptler qatarına kiredi.
Individual konceptler júdá kóp túrli, bul orında anaw yaki mınaw jazıwshı hám filosofqa tiyisli bolǵan tayanısh frazalarda óz kórinisin tapqan individual avtorlardıń konceptlerin mısal etip keltiriwge boladı. Máselen, Arseniy Tarkovskiydiń poeziyalıq tekstlerinde ushırasatuǵın «трава» – «kók shóp» sózi ulıwma til bilimindegi mánisi menen bir qatarda mánisi keńeyip, shayırdıń dóretiwshiligine suwsın beretuǵın ańlaw dáregi, kúsh simvolı boldı, ańlaw dáregi keyin ala bolsa adamnıń ómir jolınıń sońındaǵı eslew tańbasına aylanadı
(Cherkasova, 1992). Soǵan da itibar beriw kerek, individuallıq konceptler hárqanday insannıń konceptosferasınıń ajıralmaytuǵın bólegi esaplanadı. Biraq, eger konceptlerdiń individual tárepi dominant bolsa, bul jaǵdayda qarım-qatnas ta júdá qıyın ótedi. Haqıyqatında da, biz filosofiyalıq hám poetikalıq tekstlerde individual máninini ańlap alıwımız kerek. Máselen, I.Yusupov poeziyasında da,
«qara tal», «seksewil», «poshsha torǵay» konceptleri qaraqalpaq xalqınıń ózine tán mentalitetin kórsetetuǵın individuallıq konceptler sıpatında kórinedi.
Individual konceptlerdi basqasha mánide – anaw yamasa mınaw insannıń prototipin anıqlaytuǵın koncept sıpatında kórip shıǵıw múmkin emes, máselen, basqa bir adamlar ushın tınıshlıq, kewil qátirjamlıǵı, páklik, azadalıq, al basqalar ushın – gúres, táwekelshilik, qızıqlı waqıyalar aktuallıqtı quraydı. Bunday
106
individual konceptler belgili bir sociallıq topardıń xarakteri, minez-qulqınıń dominantası boladı hám sociomádeniy konceptke aylanadı. Belgili bir tariyxıy sharayatta olar etnomádeniy konceptke aylanadı. Bul jaǵday kerisinshe de bolıwı múmkin – jámááttiń til sanasında koncept máni-mazmunınıń áste-aqırın óshiwi, mısal ushın biyazarlıq koncepti múlayımlıq, keshirimlilik, baǵınıwshılıq dep túsiniledi. Házirgi lingvomádeniyatta bul qásiyet diniy turmıs-tárizinde tańlanıwshılıq penen qabıl etiledi. Ótken zamanlarda biyazarlıq belgili bir sociallıq qatlam sanasında «miyrimsiz, jawız» túsinigine qarama-qarsı koncept sıpatında ónimli qollanılǵan.
Bunnan tısqarı, konceptler, obyektti belgilew kózqarasınan da birdey emes. Bir tárepten, «kewil» (душа), «tabalawshılıq» (злорадство), basqa tárepten,
«kirerlik» (подъезд). S.G.Gorkachevtıń pikirinshe, biz koncept tuwralı sóz etkenimizde, abstrakt nárselerge qarata qollanamız, predmetler koncept belgisine kirmeydi. Bul pikirge qosılıwǵa boladı, biraq «матрёшка» – bul aǵashtan islengen
ápiwayı quwırshaq emes, al rus xalqınıń milliy dástúri menen tanıs bolǵan adamlardıń bir qatar keshirmelerin de bildiredi. Bir qaraǵanda «predmetlik koncept» biri-birin biykarlaytuǵın bolsa da, biz til sanasında ayırım predmetler mádeniy áhmiyetke iye bolǵan máni qatarında assoсiaсiya payda etse, koncepti bar dep aytıwǵa boladı.
Qadaǵalaw ushın sorawlar:
1.Lingvokulturologiyaǵa tiyisli túsiniklerdi aytıp beriń.
2.Lingvomádeniy paradigma ne?
3.Etnik mentallıqqa túsinik beriń.
4.Lingvomádeniy koncept ne?
5.Sociomádeniy konceptke túsinik beriń.
107
VII BÓLIM. LINGVOMÁDENIY BIRLIKLERDIŃ ANALIZI
Jobası:
1.Teńewler – obrazlı milliy oylawdıń nátiyjesi
2.Teńewlerdiń túrleri. Jeke yamasa erkin teńewler
3.Ulıwma xalıqlıq yamasa turaqlı teńewler
4.Teńew etalonları
5.Qaraqalpaq tiliniń ózine tán teńewleri
Sońǵı waqıtlardaǵı izertlewlerge teńewlerdiń lingvokulturologiyalıq táreplerine úlken dıqqat qaratılmaqta. V.A.Maslova óziniń «Lingvokulturologiya» kitabında teńewlerde belgili bir xalıqtıń milliy dúnyatanımı óz kórinisin tabatuǵınlıǵın aytıp, bul pikirdi rus, belorus hám qırǵız tilinde qollanılıwshı teńewlik konstrukсiyalardıń analizi tiykarında dálilleydi. Onıń pikirinshe, kózi
Issıqkóldey jarqıraydı, kiyiktey tik qáwmetli, Manastay kúshli sıyaqlı konstrukсiyalar qırǵız xalqınıń milliy dúnyaqarasın sáwlelendiredi.
Sonday-aq, V.A.Maslova málim bir xalıqtıń obrazlı oylaw tárizi, ásirese, sol xalıq tilinde qollanılatuǵın teńewlerde de anıq kórinetuǵınlıǵın aytıp ótedi. Ilimpazdıń bul pikirin ózbek tilindegi turaqlı teńewler de tastıyıqlaydı. «Ózbek tili teńewleriniń túsindirme sózligi» ushın jıynalǵan materiallar sonı kórsetedi, xalıqtıń belgili bir predmet, belgi, is-háreketine qatnası, associativ pikirlew tárizi teńewlerde de óz kórinisin tabadı.
Atap aytqanda, bunı ózbek tilindegi adam jónindegi turaqlı teńewlerde de kóriwge boladı.
Tilshi ilimpaz D.Xudoyberganova «Teksttiń antropoсentristlik izertleniwi» degen miynetinde ózbek tilindegi adamǵa baylanıslı turaqlı teńewlerdi tómendegi mánilik túrlerge klassifikaсiyalaydı:
108
1.Adamnıń dene músheleri menen baylanıslı teńewler
2.Adamnıń sırtqı kórinisi menen baylanıslı teńewler
3.Adamnıń fizikalıq qásiyeti menen baylanıslı teńewler
4.Adamnıń dawısı menen baylanıslı teńewler
5.Adamnıń sóylewi menen baylanıslı teńewler
6.Adamnıń xarakteri menen baylanıslı teńewler
7.Adamnıń halatı menen baylanıslı teńewler
8.Adamnıń is-háreketi menen baylanıslı teńewler
Adamnıń dene músheleri menen baylanıslı teńewler. Alifdey, sárwidey, talday, pistedey murın, anarday qızıl-júz, búrkittey ótkir kóz, shiyedey láb, gúrishtey appaq, qálemdey qaslı, túndey qara shashlı, bilekleri toqpaqtay, hinji tisli, qarday appaq denesi.
Adamnıń sırtqı kórinisi menen baylanıslı teńewler. Ájireylidey, toptay domalaq, dáwdey turpatlı, shoyınday qara, gúldey názik, ayday gózzal, shigirtkedey kishkene, kósewdey qara, shóptey azǵın, totı qustay sılanıp.
Adamnıń fizikalıq qásiyeti menen baylanıslı teńewler. Dáwdey kúshli, ayıwday qarıwlı, ógizdey qarıwlı, eshektey tirsek, qoyday mómin, eshkidey shoshańbas, pıshıqtay mómin.
Adamnıń dawısı menen baylanıslı teńewler. Arıslanday aqırdı, túyedey bozlaw, jolbarıstay aqırıw, qasqırday ulıw, gúldirmamaday gúrkirew, qońırawday sıńǵırlaw, ógizdey ókiriw, narday gúrkirew, aqquwdayın ıńıranıp, sıbızǵıday sesti.
Adamnıń sóylewi menen baylanıslı teńewler: avtomattay sóylew, búlbildey sayraw, iyttey úriw, iyttey shabalanıw, shımshıqtay shuǵırlasıw, ǵarǵaday
ǵarqıldaw, ǵazday ǵańqıldaw.
Adamnıń xarakteri menen baylanıslı teńewler: áwliyedey biygúna, jipektey múlayim, iyttey sadıq, malday pámsiz, shıbınday hazarsız, súttey aq, oqtay dúziw, túlkidey sumlıqlı, eshektey qaysar, qoyday juwas.
Adamnıń jaǵdayı menen baylanıslı teńewler: háykeldey/ tastay qatıw, bezgek tutqanday qaltıraw, jas baladay quwanıw, bózdey aǵarıw, altın tapqan gedeydey súysiniw, qorjının joǵaltqan gedeydey, jetimdey muńayıw, mayday eriw,
109
iyne ústinde otırǵanday biytaqat, jılanday tolǵanıw, pisken gelledey ırjıyıw, ottay qızarıw, suwǵa túsken polka nanday bosasıw, zapıranday sarǵayıw, kómirdey qarayıw.
Adamnıń is-háreketi menen baylanıslı teńewler: jelimdey jabısıw, jep qoyatuǵınday qaraw, jaw quwǵanday juwırıw, iytdey/ dáwdey/ eshektey/ malday/ qulday islew, kózdiń qarashıǵınday asıraw, eshkidey sekiriw, malday/ iyttey/ shoshqaday/ ógizdey ishiw, tasbaqaday súyretiliw, jılanday jıljıw, oqtay atılıp shıǵıw.
Qaraqalpaq tilindegi adam menen baylanıslı teńewler sonı kórsetedi, olarda adamnıń jaǵday hám háreketin sáwlelendiriwshi teńewler muǵdarı basqa mánilik topardaǵı teńewlerge qaraǵanda kóp. Keyingi orında bolsa adam dene múshelerin kórsetiwshi teńewler turadı. Demek, qaraqalpaq tilinde sóylesiwshi til iyeleri kóbirek adamnıń is-háreketi, jaǵdayın obrazlı túrde sáwlelendiredi degen juwmaq kelip shıǵadı.
Teńew ushın etalon sıpatında tańlanǵan sózler de qaraqalpaq tiliniń lingvokulturologiyalıq ózgesheliklerin kórsetiwshi til birligi bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq tilinde Nildey aynıw frazeologizmi quramında Mısır mámleketindegi Nil dáyası tuwralı maǵlıwmat bar. Qaraqalpaq folklorında «Nildey aynıysań» awızeki gúrrińi tómendegishe: Arab xalıq ápsanalarına qaraǵanda, Nil dáryası azanda tıp-tınıq, túste qıp-qızıl ılay suw bolıp, tústen keyin kók-kómbek, keshte hám túnde qap-qara bolıp aǵatuǵın dárya eken. Bul dárya óziniń usınday ózgermeli aǵısı menen jáhán xalıqların tańlandırarmısh. Nil dáryası tuwralı bul ápsananı
Mákka, Madinaǵa hajıǵa barıp kelgen qaraqalpaqlar xalıqqa aytıp beretuǵın bolǵan. Olar hátte Nildi kúndiz qublaǵa qaray, al túnde arqaǵa qarap aǵadı dep táriyplegen. Buǵan adamlar isengen hám Nil dáryasın sonday káramatlı, aynımalı dárya dep túsingen. Nildey aynıysań degen gáp usı waqıyalarǵa baylanıslı xalıqtıń yadında saqlanǵan, sanasına sińgen. Bul mısalda gidronim teńew ushın tańlanǵan.
Adamnıń xarakteri, is-háreketi menen baylanıslı teńewlerde qaraqalpaq tilinde sóylewshi til iyeleriniń etalon sıpatında túrli haywan hám jániwar túrlerin bildiriwshi sózlerden kóbirek qollanǵanı málim boladı. Máselen, iyttey sadıq,
110