Lingvokulturologiya

Mádeniy konceptler – abstrakt túsinikler ataması, sonıń ushın mádeniy xabar signifikatta – ruwxıy yadroda jaylasqan boladı.

Mádeniy miyras – mádeniyat ushın áhmiyetli bolǵan xabar hám qádiriyatlardıń jetkerilip beriliwi.

Mádeniy dástúrler – sociallıq hám mádeniy miyrastıń bahalı elementleriniń jıyındısı.

Mádeniy process – mádeniy qubılıslar sistemasına kiriwshi elementlerdiń birgeliktegi háreketi.

Mádeniy mákan – mádeniyattıń onıń subyektleri sanasındaǵı jasaw forması. Mádeniy mákan kognitiv mákan menen sáykes ulıwmalıq qásiyetlerge iye, yamasa olar belgili bir milliy mádeniy topardıń jámiyettiń hárbir aǵzası individual hám jámiyetlik qatlamlıq mákanları jıyıntıǵı bolıp shólkemlesedi. Máselen, inglis mádeniy mákanı.

Lingvomádeniy paradigma – dúnyaqarastıń milliy, sociallıq, tariyxıy hám ilimiy kategoriyaların sáwlelendiriwshi til konstrukсiyaları jıyındısı bolıp tabıladı. Lingvomádeniy paradigma ózinde konceptler, kategoriyalıq sózler, mádeniy precedent atamalar hám basqalardı qamtıydı.

Til konstrukсiyaları – paradigmalardıń tiykarı bolıp, bahalı túsiniklerden ibarat boladı.

Mentallıq – ana tili kategoriyaları hám konstrukсiyaları arqalı dúnyanı qayta tiklew esaplanadı. Onda milliy xarakterdiń aqılıy, ruwxıy hám erklik qásiyetleri jámlesken boladı. Mentallıqtıń birligi bolsa bul – mádeniy koncept bolıp esaplanadı.

A.Ya.Gurevichtiń pikirinshe, mentallıq dúnyanı qabıl etiwdiń forması. Ol logikalıq emes hám reflekslespegen boladı. Mentallıq – filosofiyalıq, ilimiy yamasa estetikalıq emes, ol sociallıq sana basqıshı bolıp, onda máni sezim-tuyǵı, jasırın ádet hám ańlaw usılları ele ajıratılmaǵan boladı. Demek, mentallıq adamlardıń ruwxıy birlesiwi ushın kórinbeytuǵın minimum esaplanıp, olsız málim bir jámiyetti shólkemlestirip bolmaydı.

Xalıqtıń mentallıǵı tildiń áhmiyetli konceptlerinde aktivlesedi.

91

Mentalitet (ózlik) – belgili bir millettiń mentallıǵı, aqılıy baylıǵı, ruwxıy ǵáziynesiniń ishki dúzilisi hám ózgesheligin sáwlelendiriwshi kategoriya bolıp esaplanadı. Onda ruwxıy-tillik intellekt, túrli aymaqtaǵı tillik mádeniy jámáátshilik

óz kórinisin tabadı. Ilimiy ádebiyatlarda mentalitet sociallıq-mádeniy, tillik hám geografiyalıq faktorlarǵa baylanıslı tereń sanalıq sistema ekenligi kórsetiledi. Yu.D.Apresyan, E.S.Yakovleva, O.A.Kornilovlar milliy mentalitettiń ózine tán tárepleri til basqıshınan tısqarı, dúnyanıń konceptual kartinasında da óz kórinisin tapqan boladı, – dep keltiredi.

Olardıń hárbiri sırtqı dúnyanıń ózine tán sáwleleniwi, kórinisi. Olar mádeniyattıń quramlıq bólekleri bolǵan mifler, boljawlar, ápsanalar, diniy dúnyaqaraslardı óz ishine aladı.

«Qap tawı» toponimine: «Álemniń jaratılıwı» tuwralı qaraqalpaq mifinde Góhiqap tuwralı tómendegi maǵlıwmat berilgen: Góhiqap tawınıń biyikligi bes júz jıllıq, keńligi eki mıń jıllıq jol. Góhiqaptıń arqasında bir dúnya bar, onıń bir jeri múshkten, bir jeri-kafurden, bir jeri bar altınnan, bir jeri bar gúmisten. Onda jetpis mıń tuw álem bar. Hár álemniń túbinde jetpis mıń perishte bar. Olar haqtaalanıń pikirine mashǵul turur, hámme taat-ibadatta turur». Bunnan kórinip turǵanınday

Góhiqap xalqımızdıń túsinigindegi ápsanawiy taw.

Mádeniy dástúrler – integrallıq qubılıs bolıp, onda sociallıq stereotiplesken tájiriybe óz kórinisin tabadı.

Mádeniy fond – belgili bir mádeniyattıń tipik wákili iyelegen milliy hám dúnyalıq mádeniyat saǵasındaǵı bilimler kompleksi esaplanadı. Biraq, bunda jeke tiyislilik emes, bul milliy mádeniyatqa tán baslı birlikler jıyındısı ekenligi esapqa alınadı.

Mádeniy tip. Mádeniyattı tiplestiriw dáslep 1922-jılı Rossiyadan shıǵarıp jiberilgen hám AQShta jasap, belgili sociolog bolıp jetilisken Pitirim Sorokin tárepinen ámelge asırılǵan. Ol tómendegishe mádeniy tiplerdi ajıratadı: ideaсionlıq mádeniyat (diniy mádeniyat); sensativ mádeniyat (ideaсionlıq mádeniyatqa qarama-qarsı túsinik bolıp, Batıs Evropada Oyanıw dáwirinde jetekshilik etken); idealistlik mádeniyat (aralas hám aralıq wazıypasın bilidiriwshi tip: antikalıq

92

mádeniyattıń Altın dáwiri, XII-XIV ásir Evropa mádeniyatı). Mádeniy tip óz wákillerinen birin Shaxs tipi sıpatında tańlap aladı.

Mádeniyat tili – qádiriyat hám ideya formalarınıń baǵdarın qáliplestiretuǵın, túsinikler, elesler, obrazlar, túsiniklerdi qáliplestiretuǵın tańbalar hám tańba qatnasları sisteması – belgili materiallıq esaplanadı. Mádeniyat tili etnikalıq mádeniyatqa qaraǵanda xalıq mádeniyatı ózine tánliklerge baǵdarlanǵan barlıq verbal hám verbal emes baylanıstıń belgili usılları jıyındısı ekenligi menen ajıralıp turadı. Mádeniyat tili basqa xalıqlar mádeniyatı menen baylanısta óz kórinisin tabadı.

Mádeniy qaǵıydalar – adamdı unamlı yamasa unamsız sıpatında sıpatlawshı ideallar túri bolıp esaplanadı.

Mádeniy qaǵıydalar xalıq basıp ótken uzaq tariyxıy process dawamında islep shıǵıladı.

Mine usı nızam hám qaǵıydalar bizdi haywanlardan ajıratıp turadı, tártipsizliklerden saqlap, turmısımızdı bir sistemada uslap turadı.

Rus xalqınıń áhmiyetli dástúriy qaǵıydaların islep shıǵıw barısında

N.O.Losskiydiń (XX ásir filosofı) koncepсiyası belgili. Onıń 1957-jılı járiyalanǵan

«Rus xalqı xarakteri» degen kitabında rus xalqınıń birneshe unamlı hám unamsız táreplerin ajıratıp kórsetedi.

V.N.Teliyanıń pikirinshe, mádeniy qaǵıydalar, máselen, til normaları sıyaqlı obligator (májbúriy) emes. Milliy mádeniyatqa qádiriyat nızamlıqları terminleri arqalı sáwleleniwshi «xalıq danalıǵı úlgileri» bolǵan barlıq túsiniklerdi kiritiwge boladı.

Mádeniy qádiriyatlar insan ómiri dawamında túrli wazıypalardı atqaradı: adam hám dúnya qatnasların tártipke saladı, jedellestiredi, baǵdarlaydı.

Aksiologiyada qádiriyatlar klassifikaсiyalarınıń birneshe túrleri bar. Atap aytqanda, absolyut yamasa máńgi qádiriyatlar, jámiyetlik, jeke, biologiyalıq jasaw qádiriyatları sıyaqlılar.

93

Adam dúnyanı tek túsinip qoymastan, sonıń menen birge, onı máp kózqarasınan bahalaydı. Qádiriyatlar sisteması jónindegi til informaсiyası xalıqtıń dúnyaǵa kózqarasınıń ózine tán ózgesheliklerinen dárek beredi.

Submádeniyat – ekinshi dárejeli, ǵárezli mádeniy sistema (mısalı, jaslar submádeniyatı).

Tiykarǵı mádeniy konceptlerge abstrakt atlıqlar, máselen, hújdan, táǵdir, erk, gúná, nızam, azatlıq, aqıl, watan sıyaqlılar kiredi. Olar dúnya kartinasınıń baslı birlikleri qatarına kiredi, til shaxsı hám lingvomádeniy jámáát ushın ekzistenсional (rawajlandırıwshı) áhmiyetke iye.

D.S.Lixachevtıń kórsetiwinshe, konceptler adam sanasında itimallıq mánilerge silteme sıpatında, sonday-aq, adamnıń jetekshi til tájiriybesi (lirikalıq, prozalıq, ilimiy, sociallıq, tariyxıy) sıpatında júzege keledi.

A.Ya.Gurevich mádeniy konceptlerdi tiykarınan, eki toparǵa bóledi: filosofiyalıq kategoriyalar – mádeniyattıń universal kategoriyaları (waqıt, keńislik, sebep, ólshem, háreket); sociallıq kategoriyalar – mádeniy kategoriyalar (azatlıq, huqıq, ádillik, miynet, baylıq, múlk). Konceptlerdi jáne de tereńirek analiz etetuǵın bolsaq, hárqanday tilde mádeniy sáykes konceptler kútilgeninen kóbirek ekeniniń gúwası bolamız.

Máselen, buǵan almanı da kiritiwge boladı. Onıń xalıqta minimal azıq-awqat etalonı ekenligi, onnan bir almanı alpıs bólip jew frazeologizmi kelip shıqqan, almaday uwıljıp pisiw, eki júzi almaday sıyaqlı teńewler dáliyllep beredi.

Berdaqtıń «Ernazar biy» poemasında «Alma jegen alpıs biydi, – Kórey, dedi Ernazar biy», – degen qosıq qatarı ushırasadı. Bul mısaldaǵı «Alma jegen alpıs biy» qosıq qatarı arqalı 1855-1856 jılları Qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı qaraqalpaq,

ózbek, qazaq hám túrkmen xalıqları wákilleriniń Xiywa xanlıǵınıń zulımlıǵı, eziwshiligine qarsı gúresi, bul xalıq azatlıq háreketleriniń baslanǵan waqıtta awızbirshilikli túrde birlesip birlikte háreket etiwi ushın ant sıpatında bir almanı bólisip jep qaraqalpaq biyleri kóteriliske sadıq bolıwǵa wáde bergeni, sońın ala olardıń ayırımları Xiywa xanlıǵı tárepine ótip ketip, xalıqqa satqınlıq etkeni tuwralı tariyxıy waqıyalar turadı.

94

Mádeniy ashqısh konceptler jámááttiń til sanasında áhmiyetli orınǵa iye. Sol sebepli de mádeniy koncept sózlikleri júzege kelmekte. Yu.S.Stepanovtıń «Консонанты: словарь русской культуры» (M., 1997) bul baǵdardaǵı dáslepki izertlewlerden biri bolıp esaplanadı.

Mádeniy boyaw (konnotaсiya) – mádeniy kategoriyalar mánisindegi denotativ yamasa obrazlı motivlestirilgen táreplerin úyreniw esaplanadı. Bul termin 1993-jılı

V.N.Teliya tárepinen kirgizilgen.

«Lingvokulturema» termini V.V.Vorobyov tárepinen ilimge kirgizilgen. Lingvokulturema tarawlar hám yaruslar aralıq komplekslik birlik bolıp, óz mazmunında tillik hám tillik emes (túsinik yamasa predmetlik) mániniń dialektikalıq birligin bildiredi. V.V.Vorobyov lingvokulturemanı til tańbalarınıń formaları, olardıń mazmunı hám mádeniy mánisiniń jıyındısı sıpatında túsindiredi.

Lingvokulturemalardı túsiniw ushın zárúr bolatuǵın áhmiyetli máni sıpatında ol mazmun elementi bolıp, imkan sıpatında turıwshı tiykarǵı mánini kórsetedi. Bul termin ele tolıq qáliplestirilmegen hám úyrenilmegen. Atap aytqanda, oǵan til tańbasındaǵı mádeniy xabar qanday hám qaysı orında birigedi, tilge qalayınsha engiziledi sıyaqlı sorawlar juwapsız qalmaqta. Biraq onıń til birliginde bar ekenligi tuwralı faktler V.Gumboldt dáwirinen berli keltiriledi.

Mádeniy ózgeshelikti tabıw ushın nátiyjeli usıl til birligin diskursqa (tekst) kiritip kóriw esaplanadı. Bunda mádeniy universaliyalar terminine zárúrlik seziledi. Mádeniy universaliyalar kórkem tekstte sáwlelengen qubılıstıń mádeniyat hám dástúrler ushın zárúr barlıq ulıwmalıq mádeniy elementler (tildiń bar ekenligi, miynet quralların tayarlaw, mifler, ayaq oyınlar sıyaqlı) esaplanadı. Olar ádette zamannıń ideologiyalıq shtamplarınıń tiykarın quraydı.

Til biliminde tillik hám konceptuallıq universaliyalar bar. A.Vejbickaya leksikalıq universaliya sıpatında birneshe sózlerdi ajıratıp kórsetedi: men, sen, heshkim, hesh nárse, adamlar, dene, bul, bir, eki, hámme, kóp, jaqsı, jaman sıyaqlı. Konceptuallıq universaliyalar, anıǵıraq aytqanda, olardıń birigiwi – mádeniy universaliyalar bolıp tabıladı. A.Vejbickaya: «Qanday da bir nárse tuwralı

95

oylaw ushın, bizge konceptten de úlkenirek nárse kerek: bizge konceptlerdiń pikirler túrindegi kombinaсiyaları kerek», – dep jazadı.

Avtor Sepir-Uorftıń salıstırmalılıq teoriyasına ayırım ózgertiwler kirgizedi.

Onıń pikirinshe, túrli tillerge tiyisli bolǵan dúnyanı ańlaw sistemaların salıstırıwǵa bolmaydı, degen pikirge qosılıwǵa bolmaydı; ekinshiden, anıqlanǵan milliy ózlikti ańlatatuǵın konceptler «semantikalıq primitivler» tiline awdarma etiwge bolatuǵın dárejede ǵana salıstırılsa boladı. Sonday-aq, hárbir til ózine tán jeke «semantikalıq bolmıs»tı qáliplestiredi. «Tillik hám mádeniy sistemalar óz ara úlken ózgeshelikke iye, biraq semantikalıq hám leksikalıq universaliyalar ulıwmalıq tiykarǵa kiredi.

Olar insan tili, pikirlewi hám mádeniyatınıń tiykarına qurıladı».

Lingvomádeniy universaliya mádeniy obrazdıń yadrosın qurawshı bir ǵana

sóz yamasa pútin bir sóz dizbegi járdeminde sáwleleniwi múmkin.

Mádeniy universaliya, bir tárepten materiallıq dúnyaǵa qaratılǵan bolsa, ekinshi tárepten, xalıqtıń milliy-mádeniy, ruwxıy máselelerine baǵdarlanǵan boladı. Bunday eki táreplilik olardıń semantikalıq kólemi, simvollıq kóriniske aylanıw qábiletin rawajlandıradı. Olar teksttiń mádeniy belgileri bolıp tabıladı.

Tekst – til bilimi hám mádeniyattanıwdıń haqıyqıy kesisiw shegarası esaplanadı.

Tildiń joqarı dárejesi bolıw menen birge, tekst mádeniyattıń bar ekenlik

forması bolıp ta esaplanadı. Lingvokulturologiya bolsa tildi mádeniy

qádiriyatlardıń sisteması sıpatında úyrenedi.

Lingvokulturologiyada baslı orındı mádeniyattıń áhmiyetli konceptleri hám precedent atamalardı úyreniw iyeleydi. Precedent atamalar degende júdá belgili tekstler menen baylanıslı (Toǵız tońqıldaq bir shińkildek, Shıraz molla), qubılıslar hám situaсiyalar menen baylanıslı (Tumaris, Jalaladdin Máńgiberdi, Gúlayım sıyaqlı) menshikli atamalardı túsinemiz. Túrkiy xalqı mádeniyatına tiyisli ayırım menshikli atamalar ulıwma adamzatlıq mádeniyatqa tiyisli ekenligi menen ajıralıp turadı: Xorezmiy, Najimatdin Kubra, Axmed Yassawiy, Amir Temur, Nawayı, Berdaq, Ájiniyaz, Xiywa, Samarqand sıyaqlı.

Mádeniy boyaw (konnotaсiya). N.Yu.Shvedova rus tilindegi ulıwmalıq mazmunlıq kategoriyalardı 20 ǵa ajıratadı: tirilik, háreket, situaсiya, predmet,

96

ólshem, keńislik, waqıt hám t.b. Bul kategoriyalar tildiń mazmunlıq tiykarın quraydı hám dúnyanıń tillik kartinasınıń abstrakt basqıshı esaplanadı. Biraq, hárbir xalıqtıń ózine tán obrazlı baylanısqan mexanizmleri boladı. Bul mexanizm ekinshi dárejeli nominaсiyadaǵı mánilerdi túsiniwge múmkinshilik beredi. Máselen, iyt sózi rus tilinde unamsız tárepler menen birge sadıqlıq simvolı, beloruslarda unamsız belgiler jetekshi orında turadı. Usı orında Rossiyada bilim alıp atırǵan mongoliyalı talabalar tuwralı bir mısaldı keltiriw maqsetke muwapıq. Talabalarǵa

«Iyt – adamnıń dostı» degen temada tekst dúziw tapsırması berildi. Sonda monǵol jigit soraw berdi: Nege iyt? At dep jazsam bolmay ma? Basqalar buǵan hayran boladı. Monǵol jigit túsindiredi: Iyt adamǵa xızmet etiwi múmkin, lekin dos bola almaydı. Haywanlardıń ishinde iyt sózi hám iyt komponentli frazeologizmlerdi

úyreniw qızıǵıwshılıq tuwdıradı. Iyt sózi kóplegen naqıl-maqallar, ańız-áńgimeler, jumbaqlar h.t.b. quramında kúndelikli turmısımızda jiyi qollanamız. Qaraqalpaq tilinde iyt sózi qollanılǵan teńewler: iyttey ırıldaw, iyttey qańsılaw, iyttey tislew, qanshıqtay shańqıldaw, shabalanıw, iyttey úriw, iyttey silikpesi shıǵıw, kúshiktey erkelew, iyttey ǵayzaw, iyttey kekshil kóplep ushırasadı. Iyt sózi frazeologizmlerdiń quramında qollanıladı: Iytke iyt ólimi, iyt opa, qatın japa, iyt tiyme, iyt te jemeydi (mazası joq awqat tuwralı), iyt úredi, kárwan júredi, iyt jılı, iyt – haram, etin iytke tarttırıw (jazalaw usılı). Joqarıdaǵı mısallarda sóz, sóz dizbekleri túsinikli, al ayırımlarında iyt tuwralı empirikalıq túsinikler iyt obrazın mifologiyalıq túsiniw menen quramalasadı. Olardıń ayırımlarında iyt tuwralı unamlı túsinikke iye bolsaq, ayırımlarında unamsız máni ańlatılǵan. Máselen, «Iyt opa, qatın japa» turaqlı sóz dizbegin túsiniw ushın bul frazeologizmniń semantikasında óziniń izin qaldırǵan mifti biliw talap etiledi. Túrkiy tillerinde hám islam diniy isenimindegi xalıqlarda iyt opadarlıq simvolı. Sonıń ushın da qaraqalpaqlarda «Iyt opa, qatın japa» degen naqıl saqlanǵan. Bul naqıldıń payda bolıw dáregi islam dinindegi Adam ata hám Hawa ene haqqındaǵı ápsanalarǵa barıp tireledi. Adam ata menen Hawa ene beyishte jasap atırǵan payıtta Hawa ene jew ushın qadaǵan etilgen jemisti shaytanlardıń azǵırıwına erip jep qoyadı. Usı háreketi ushın alla taala tárepinen jazalanıp beyishten quwılıp, Adam ata Ceylon atawları tárepke, Hawa ene Sinay

97

tawlarına aspannan tómenge taslap jiberiledi. Adam ata Indiya táreptegi qalıń toǵaylardıń arasında adasıp, Hawa eneni izlep júrgeninde toǵaydaǵı jabayı jırtqısh haywanlar onı uslap jemekshi bolǵanında iyt járdemge keledi. Adam atanı qorǵap onı ólimnen aman saqlap qaladı. Hawa ene sebepli beyishten quwılıp japa shegiwi, iyttiń doslıǵı, opadarlıǵı sebepli «Iyt opa, qatın japa» naqılı payda bolǵan. Z.Freydtiń «insaniyat mádeniyatı umıtılǵanına uzaq waqıt bolǵan dúnyanı tanıwdıń gerbishlerinen qurılǵan» degen pikirine tolıq qosılıwǵa boladı.

Dońız, shoshqa sózi barlıq tillerde unamsız boyawǵa iye, ruslarda iplaslıq, pataslıq, shúkirsizlik, tárbiyasızlıq, vetnamlılarda aqmaqlıq simvolı bolsa, musılman xalıqlarda tiykarınan diniy kózqarastan (haram) unamsız baha beriw bayqaladı.

Usılayınsha iyt hám shoshqa sózleri túrli xalıqlarda hár qıylı boyawǵa iye, bul bolsa bul xalıqlar obrazlı oylawdıń ózine tánligin kórsetedi.

Til hám mádeniyat arasındaǵı qatnas quralı wazıypasın tiykarınan, tildegi ideallasqan hám materiallastırılǵan máni sıyaqlı elementler atqaradı.

Lingvomádeniy koncept. «Koncept» termini házirgi til bilimi izertlewlerinde kóp ushırasadı. Koncept túsinigine túrli jantasıwlar ulıwmalıq lingvofilosofiyalıq tiykarǵa súyenedi. Onıń tiykarında Sossyurdıń til hám sóylew dixotomiyası jatadı, yaǵnıy «til – sóylew» túsinigi házirgi waqıtta «tildi ańlaw – kommunikativlik xarakter, minez-qulıq» dep túsindirilmekte. Bunda tildi ańlaw til túsinigine qaraǵanda keń mánide qollanıladı, sebebi izertlewshiler kóp jaǵdaylarda fenomen bolǵan individuallıq sananıń verbal formasındaǵı halatına dıqqattı qaratadı. Kommunikativlik xarakter, minez-qulıq penen sóylew arasındaǵı qatnasqa keletuǵın bolsaq, bul jaǵdayda izertlew predmeti keńeygeni bayqaladı, yaǵnıy tekstten hám onı jazıwda belgilengen formasınan qanday da bir mádeniyatta qabıl etilgen minez-qulıq úlgilerine qaray qarım-qatnas procesinde ózgerip turatuǵın kommunikant maqsetleri toplamı, kommunikaсiyanıń verballıq emes formaları, intertekstuallıq qatnaslar hám taǵı basqalar. Lingvistikalıq izertlew predmeti mazmun sheńberiniń bunday keńeyiwi immanent lingvistika menen qaramaqarsılıqqa alıp keledi.

98

Bunıń unamlı hám unamsız tárepleri bar. Til tuwralı ilimniń bunday rawajlanıwındaǵı unamlı tárepleriniń biri bul bir-birine jaqın bolǵan gumanitar ilimler jetiskenliklerinen paydalanıw, lingvistikanı jańa túsinikler hám metodlar menen bayıtıw múmkinshiliginiń beriliwi esaplanadı.

Bul óz náwbetinde psixolingvistika, sociolingvistika, pragmalingvistika, etnolingvistika, lingvokulturologiya, kognitiv lingvistika sıyaqlı tarawlardıń rawajlanıwına sebep boldı. Unamsız táreplerine terminologiyanıń anıq emesligin kórsetiwge boladı. Joqarıdaǵı aytılǵan barlıq pikirler «koncept» terminine de qatnaslı esaplanadı. Izertlewshiler konceptti kognitiv til biliminiń tiykarǵı kategoriyası sıpatında qarap, onı izertlewdi kognitologlardıń tiykarǵı wazıypası hám maqseti ekenligin aytpaqta. Házirgi waqıtta «koncept» máselesi hámmeniń dıqqatın ózine awdarmaqta. Usı atamanıń kognitologiya, semasiologiya, lingvokulturologiya, psixolingvistika, pragmalingvistika sıyaqlı til biliminiń tarawlarında keń qollanılıwınıń sebebi til biliminiń psixologiya, filosofiya, sociologiya ilimleri menen jaqınlasıwı menen baylanıslı.

«Koncept» degenimiz ne? Házirshe bul sorawǵa tolıq juwap tabılǵan joq.

Onıń tiykarǵı sebebi «koncept» túsiniginiń júdá abstrakt ekenligi, onıń tiykarındaǵı «mental struktura» anıq materiallıq kóriniske iye bolmastan, al aqıl-sanalıq procesinde payda bolatuǵın sanadaǵı dúzilme ekenligini menen baylanıslı. Onıń ústine «koncept» ataması túsinik, máni, mazmun sıyaqlı basqa mental qubılıslar menen qatar turadı. Olardıń óz ara qatnasın anıqlaw, ayırmashılıq belgilerin ajıratıw mashqalası da payda boldı.

«Koncept» ataması latın tilindegi concipere (toplaw, oylanıp qalıw, baslap jiberiw) sózinen alınǵan. Bul sóz francuz tilinen inglis tiline «túsiniw» kórinisinde

ózlestirilgen. Negizinde conseptus sóziniń terminge aylanıwı filosofiyada konceptualizm baǵdarınıń payda bolıwı menen baylanıslı. Bul baǵdardıń tiykarın salıwshılar Pyer Abelyar (1079-1142) hám Jon Lokk (1632-1704) obyektiv dúnyada ayrıqsha predmetler bar ekenligin kórsetedi, olar arasındaǵı baylanıslardıń sanadaǵı sáwleleniwi nátiyjesinde universaliyalar tuwıladı hám koncept payda boladı degen ideyanı usınıs etedi.

99

P.Abelyar konceptke – «aqılıy miynet arqalı anaw ya mınaw predmet haqqındaǵı pikirlerdi ulıwmalastırıw hám bir juwmaqqa keliw», - dep anıqlama bergen. «Koncept» sózi german hám roman tillerinde «túsinik, ideya, ulıwmalastırılǵan pikir» mánilerin ańlatadı. Rus til biliminde dáslepki ret 1928-jılı

S.N.Askoldov «Koncept hám sóz» maqalasında bul termindi qollanǵan. Onıń pikirinshe, túsinik bir túrdegi predmetlerdi, olardıń belgileri hám qásiyetlerin ulıwmalastırıw tiykarında payda boladı (Máselen: «ıdıs» túsiniginiń tiykarında kese, sháynek, tarelka, tabaq, lágen sıyaqlı predmetlerdiń belgileri atqaratuǵın wazıypalarınıń ulıwmalasıwı turadı). Ilimpazdıń bul anıqlamasınan «koncept»

«túsinik» atamasınan júdá uzaqlap ketpeytuǵını kórinedi.

Solay etip, «koncept» ne hám onıń anıqlamasında qaysı kórsetkishlerge súyeniw kerek. «Kognitiv terminler qısqasha sózligi»nde berilgen anıqlamaǵa qarayıq. Bul anıqlama boyınsha, koncept – biziń sanamızdıń mental hám ruwxıy múmkinshilikleri hám insan bilimi hám tájiriybesin sáwlelendiriwshi informaсiyalıq sistema birligi; insan yadındaǵı mazmunlı mental leksikon, konceptual sistema hám pikir júrgiziw hám de insan psixikasındaǵı reallıqtıń kelbetin sáwlelendiriwshi sistema12. Ilimpazlardan Z.D.Popova, I.A.Sterninlеrdiń kórsetiwinshe koncept keń mánili aqılıy birlik bolıp, sistema kórinisindegi bilimniń ayrıqsha bólegi, kvantı (Popova, Sternin, 2000, 4). N.N.Boldırev konceptti sanaǵa tán qubılıs hám til sisteması menen baylanıslı emes ekenligin aytadı: konceptlеr sana elementi retinde tilden ǵárezsiz, sana tábiyatı boyınsha tillik qubılıs emes13.

Psixolingvistler de konceptti tillik emes tábiyatqa iye quramalı sistema sıpatında qaraydı. A.A.Zalevskayanıń pikirinshe, koncept - insannıń biliw hám kommunikativ xızmetinde óz-ózinen júzege keletuǵın háreketsheń percevtiv- kognitiv-affektiv sistema. Ol insannıń ruwxıy turmısı nızamlıqlarına boysınadı hám sol tárepinen teoriyalıq til biliminiń ilimiy ónimi bolǵan túsinik hám máni qubılıslarınan ajıralıp turadı (Zalevskaya, 2001, 36-44).

12Краткий словарь когнитивных терминов. –М.: МГУ, 1996, –С. 90-93.

13Болдыров Н.Н. Когнитивная семантика: –Тaмбов, 2001. –С. 26

100