Házirgi qaraqalpaq tilinde seplikli konstrukciyalardıń sinonimiyası

Mısaldaǵı shıǵıs sepliginde turǵan «Qaraqalpaqtan» sózin barıs sepligi forması menen

«Qaraqalpaqqa» dep qollanǵanda ulıwma máni ózgermeydi.

Solay etip, házirgi qaraqalpaq tilinde keńislik sepliklerindegi sóz-lerdiń bir-birin almastırıp sinonim bolıp keliwi grammatikalıq seplik-lerdegi sózlerdiń sinonimiyasına qaraǵanda birqansha ónimlirek.

3. GRAMMATIKALÍQ SEPLIKLI HÁM KEŃISLIK SEPLIKLI KONSTRUKCIYALARDIŃ SINONIMIYASÍ.

Seplikler shártli túrde grammatikalıq hám keńislik seplikleri bolıp bólinedi. Haqıyqatında, keńislik seplikleri de ózleriniń tiykarǵı mánileri menen birge hár qıylı grammatikalıq mánilerdi de bildiredi. Bul haqqında N.K.Dmitriev bılay dep jazadı: keńislik hám grammatikalıq seplikler arasında tolıq ulıwmalıq belgiler joq, sonıń ushın da sepliklerdiń ekige bóliniwi shártli dep qaralıwı tiyis. Keńislik seplikler olardıń anaǵurlım jiyi qollanılıwına qaray keńislik seplikler dep atalıwı múmkin. Sonıń menen birge mısalı׃ barıs sepligi keńislik mánini atqarıp qoymaydı (qay jaqqa? qayaqqa) sorawlarına juwap bergen jaǵdayda ol qıya tolıqlawısh mánisin ańlatıwı da múmkin. Bul jaǵdayda (kimge? Nege?) sorawları qoyıladı. Mine, usıǵan usap orın hám shıǵıs seplikleri de tek keńislik mánini ańlatıp qoymastan qıya tolıqlawıshtı ańlatadı.39 Demek, keńislik seplikleri óziniń tiykarǵı mánileri menen birge geyde grammatikalıq sepliklerge jaqınlasadı, grammatikalıq xızmet atqaradı. Bunday jaǵdayda olar birin biri almastırıp ta qollanıla beredi. Házirgi qaraqalpaq tilinde grammatikalıq iyelik hám tabıs seplikleri keńislik seplikleriniń (barıs, shıǵıs, orın) bári menen sinonim bolıp keledi.

A) IYELIK SEPLIGI MENEN BARIS SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Iyelik hám barıs sepliklerindegi sózler tek mánilik jaqtan jaqın bolıp, qanday da bir nársege iyelikti yamasa qanday da bir háreketke qatnastı bildiredi, biraq olardıń bildiretuǵın qatnasları hár qıylı boladı: sózdiń sheberi - sózge sheber, balalardıń treneribalalarǵa trener, eldiń basshısıelge basshı, kósheniń biyikóshege biy. Mısallar: Jolı bolar jigittiń jeńgesi shıǵar aldınan. (naqıl).- Jolı bolar jigitke jeńgesi shıǵar aldınan. Monsha suwı tánge dawa, jaqsı sóz janǵa dawa. (naqıl).- Monsha suwı tánniń dawası, jaqsı sóz jannıń dawası. Sen hámmege tańsıq jıl qusı ediń. (I.Yusupov). Sen hámmeniń tańsıq jıl qusı ediń. Súwretshige qıyal etiw ushın, jaqsı oylar tabıw ushın dóretiwshilik erk beriledi ǵoy, aqırı. (I.Qurbanbaev). Súwretshiniń qıyal etiwi ushın, jaqsı oylar tabıw ushın dóretiwshilik erk beriledi ǵoy, aqırı. Buxaranı kóriw Ernazarǵa burınnan árman edi. (T.Qayıpbergenov).- Buxaranı kóriw Ernazardıń burınnan árman edi.

Iyelik hám barıs seplikli konstrukciyalar qanday bir háreketke uqıp-lılıqtı, beyimlilikti bildirip kelgende bir-birin almastırıwı múmkin. Bul jaǵdayda háreketti bildiriwshi atawısh feyil yamasa kelbetlik feyil eki sepliktiń birewine turadı da, onnan keyin onı bahalawshı sóz qollanıladı: jılaǵannıń ǵamxorı,- jılaǵanǵa ǵamxor, aytısıwdıń sheberiaytısıwǵa sheber. Mısallar:

Jaqsı- janıńa joldas,

Jaman- malıńa joldas. (naqıl).

Jaqsı - janıńnıń joldası, Jaman - malıńnıń joldası.

Jalqawlıq janǵa qas (naqıl).-Jalqawlıq jannıń qası.

Jalǵız jigit jawǵa tiyse,

Jigitke kúsh-quwat boladı. (A.Dabılov)

21

Jalǵız jigit jawǵa tiyse,

Jigittiń kúsh-quwatı boladı.

Iyelik hám barıs sepligindegi sózlerdiń mániles bolıp keliwi dizbek-lesiwshi sózlerdiń semantikasına da baylanıslı boladı. Olar hámme waqıtta birbirin almastıra bermeydi. Máselen׃

Tilge húrmet-elge húrmet degende barıs sepliginiń ornına iyelik sepligin qoyıwǵa bolmaydı, sebebi dizbektiń mánisi buzıladı. Bul jaǵdayda barıs sepligindegi sóz arnalǵanlıqtı (tilge húrmet - elge húrmet), al onıń ornına iyelik sepligi qollanılǵanda, basqasha mániiyelikti, tartımdı (tildiń húrmeti, eldiń húrmeti) bildiredi. Birinshi sóz dizbegi basqarıw usılı menen jasalǵan bolsa ekinshisi sóz dizbeginiń sıńarları izafetlik baylanısta tur. Házirgi qaraqalpaq tilinde iyelik hám barıs seplikleriniń bir-birin almastırıp, sinonim bolıp keliwi ónimli qubılıs emes.

B) IYELIK SEPLIGI MENEN SHÍǴÍS SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Shıǵıs sepligi qaraqalpaq tilinde kóp mánili sepliktiń biri. Ol kóbi-nese pútinniń bólegi mánisinde qollanılǵanda iyelik sepliginiń mánisine jaqınlasadı. Sonlıqtan da shıǵıs sepliginiń iyelik sepligi ornında qol-lanılıwı házirgi qaraqalpaq tilinde ónimli qubılıs. Mısalı: Ákesi júdá bir inabatlı is pitkergendey mardıyıp, biraq betiniń qanı qashıp haplıqqan túrde otawǵa kelip jambaslap otır edi. (T. Qayıpbergenov). - Ákesi júdá bir inabatlı is pitirgendey mardıyıp, biraq betinen qanı qashıp haplıqqan túrde otawǵa kelip jambaslap otır edi. Ax, men bul sırımdı tap usı waqta kimge aytıp, qaysı jaqınımnıń aqıl-keńesin sorayman. (T.Qayıpbergenov). -Ax, men bul sırımdı tap usı waqta kimge aytıp, qaysı jaqınımnan aqıl-keńesin sorayman.

Túrkiy tillerinde iyelik sepligindegi sóz benen III bette tartımlanıp kelgen sózlerdiń baylanısı izafetlik baylanıs dep ataladı. Izafetlik qatnastaǵı sóz dizbekleriniń baslı belgileriniń biri olar bólektiń pútinge tiyisligin bildirdi.40 Usı mániste kedgende iyelik sepligindegi sózden keyin tartımlanatuǵın sózler substantivlesken kelbetlik, ráwish hám sanlıqlardan bolǵanda iyelik sepligin shıǵıs sepligi menen almastırıw múmkin boladı: jumısshılardıń aldındaǵıları-jumısshılardan aldıńǵıları, balalardıń kishkentayı-balalardan kishkentayı, olardıń birewi-olardan birewi hám t.b. Mısallar: Musılman xalıqlarınıń kóbisi usı jańa jıldıń kirisi bayramlanǵan. (Á.Paxratdinov).-Musılman xalıqlarınan kóbisi usı jańa jıldıń kirisin bayramlaǵan. Biraq olardıń hesh birewi ele tolıq pitken joq. (I. Qurbanbaev). Biraq olardan hesh birewi ele tolıq pitken joq. Senyabrdiń on kúnligindegi túski payıtlardıń biri edi. (I.Qurbanbaev).-Sentyabrdiń on kúnligindegi túski payıtlardan biri edi. Jaqında maǵan usınday xatlardıń birin oqıwǵa tuwra keldi. (I.Qurbanbaev).- Jaqında maǵan usınday xatlardan birin oqıwǵa tuwra keldi.

M.Imanov házirgi ózbek tilinde bunday sinonimiyada tek iyelik sepligin shıǵıs sepligi menen almastırıw múmkin, kersinshe, yaǵnıy shıǵıs sepligin iyelik sepligi menen almastırıwǵa bolmaydı dep esaplaydı.41 Al qaraqalpaq tilinde olardıń bir-birin almastırıwın usılayınsha sheklewge bolmaydı. Biraq bul eki seplik hámme waqıtta bir-birin erkin almastıra bermeydi. Shıǵıs sepligindegi sóz ǵalabalıq atlıqlardan yamasa siltew almasıqlarınan bolıp, kóplik sanda qollanılǵanda onı iyelik sepligi forması menen almastırıwǵa boladı:42

Qonaqlardan birewi -qonaqlardıń birewi, aǵayinlerden jas úlkeni - aǵayinlerdiń jas

úlkeni, bulardıń jartısı qaldı - bulardan jartısı qaldı, usıdan úshewi - usınıń úshewi hám t.b. Qaraqalpaq tilindegi bólshek sanlıqlarınıń bólimi ádette shıǵıs sepliginde turadı: tórtten úsh,

jetiden eki, ekiden bir. Matematikalıq ádebiyatlarda olar tek usı formada qollanıladı. Al ulıwma xalıqlıq tilde olardaǵı shıǵıs sepligi ornına geyde iyelik sepligi forması da aytıla beredi: úshten biriúshtiń biri, tórtten úsh - tórttiń úshi h t. b. Mısalı׃ Tórtten birine diyqan turar, teń ból, - dedi Aydos baba. (Berdaq). Iyelik hám shıǵıs seplikleriniń bir-birin almastırıwı gáptiń mánisine hám qurlısına da baylanıslı boladı. Eki seplik bir-birin almastırǵan waqıtta da olar arasında mánilik hám stilistikalıq ózgeshelikler boladı: iyelik sepligi bólinbeytuǵın pútinge tiyislilikti, iyelilikti bildiredi: aǵayinlerdiń jas úlkeni, al shıǵıs sepligi forması sol pútinnen bólinip shıǵıwdı, sonıń bir bólegin bildiredi: aǵayinlerden jas úlkeni. Sonday-aq iyelik sepligi menen kelgen sóz dizbegi izafetlik baylanısta, al shıǵıs sepligi menen kelgen sóz dizbegi basqarıw arqalı baylanısadı. Mısalı: Sol waqıtta qaptalımda otırǵanlardıń birewi bir kisini qasına shaqırdı. (A.Axmetov ).- Sol waqıtta qaptalımda otırǵanlardan birewi bir kisini qasına shaqırdı.

22

Shıǵıs sepligi kóbinese partitivlik mánisindegi iyelik sepligi menen sinonim bola aladı. Bunday jaǵdayda olar bir-birin almastıra aladı: studentlerden birewi - studentlerdiń birewi. Bunday sóz dizbeginde iyelik sepligindegi anıqlanıwshı sóz III bet tartım affiksine iye boladı. Mısalı׃ Jigirma úsh katorjnikten onı opat boldı. (A.Bekimbetov). Astı sızılǵan sózdi iyelik sepligi forması menen ózgertiw múmkin: Jigirma úsh katorjniktiń onı opat boldı. Mısallardan kórinip turǵanınday, atlıq shıǵıs sepliginde turǵan sóz dizbeklerinde anıqlanıwshı sanlıq yamasa substantivlesken kelbetlik penen dizbeklesedi. Usınday sóz dizbeklerinde iyelik hám shıǵıs seplikleri kópshilik waqıtta sinonim bolıp, biriniń onına ekinshisi qollanıla aladı.

V) IYELIK SEPLIGI MENEN ORÍN SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Iyelik sepligindegi sóz predmettiń, belginiń, hárekettiń belgili bir predmetke, betke tiyisliligin bildiredi. Orın sepligi de geyde usınday bir betke, orınǵa tiyislilikti bildirip kelgende mánisi jaǵınan iyelik sepligi menen jaqınlasadı hám onıń ornında qollanılıwı múmkin: úyinde erke - úyiniń erkesi, keńsede xatker - keńseniń xatkeri hám t. b.

Mısallar׃ :yiniń qasındaǵı balalar baqshasında tárbiyashı (A.Áliev).- :yiniń qasındaǵı balalar baqshasınıń tárbiyashısı.

Ol palwannıń Arıslan degen atı bar,

Bir óziniń on jigittey páti bar. (A. Dabılov). Ol palwannıń Arıslan degen atı bar,

Bir ózinde on jigittiń páti bar.

Iyt alǵan túlkide sın bolmas. (naqıl).- Iyt alǵan túlkiniń sını bolmas. Konkret uchastkada

sonday bir gezlerde boladı, hátte qattı oylanıw júrektiń háwlirewine ákeledi. (I.Qurbanbaev).- Adamlardıń sonday bir gezleri boladı, hátte qattı oylanıw júrektiń háwlirewine ákeledi.Orın sepligi forması iyelik sepligi ornında qollanılǵanda izafettegi tartımlanıp anıqlanatuǵın sóz tartımlanbay qollanıladı.

Qorqaqtıń uyatı bolmas, Jalqawdıń zıyatı bolmas. (naqıl).

Qorqaqta uyat bolmas, Jalqawda zıyat bolmas.

Inim jumbaqqa tolı bul dúńyanıń aytılatuǵın da...., aytılmaytuǵın da haqıyqatlıǵı bar. (T.Qayıpbergenov). Inim jumbaqqa tolı bul dúńyada aytıla-tuǵın da...., aytılmaytuǵın da haqıyqatlıq bar. Respublika paytaxtındaǵı hár bir waqıya májilis, kontsertler jas Genjebayda úlken qızıǵıwshılıq oyattı. («Erkin Qaraqalpaqstan» 7. 06.2001)- Respublika paytaxtındaǵı hár bir waqıya májilis, kontsertler jas Genjebaydıń úlken qızıǵıwshılıǵın oyattı. Bul eki seplik ulıwma iyelilikti bildirip óz-ara sinonim bolıp qollanıla beredi, biraq olar arasında mánilik hám stilistikalıq ayırımshılıqlar boladı: iyelik sepligi formasında iyelik, anıqlawıshlıq máni (úyiniń erkesi) kúshlirek boladı, al orın sepligi formasında orınlıq (úyinde erke) máni kúshlirek seziledi.

G) TABÍS SEPLIGI MENEN BARÍS SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Tabıs sepligi tuwra obktti bildiredi, sonlıqtan bul sepliktegi sózler awıspalı feyiller menen basqarılıp keledi. Barıs sepligndegi sózler de mánisi boyınsha tabıs sepligi formasındaǵı sózler menen jaqın bolıp kelgende awıspalı feyiller menen qollanıladı. Mısalı: Sumkasındaǵı qaǵazǵa qálemi menen taǵı túrtedi. (J.Ábdireymov)- Sumkasındaǵı qaǵazdı qálemi menen taǵı túrtedi. Bul eki formanıń arasında aytarlıqtay mánilik ózgeshelikler sezilmeydi. Bul eki sepliktiń formaların basqarıp qollanılatuǵın awıspalı feyillerdi M.Iminov ózbek tilinde tórt toparǵa bólip qaraydı: 1) Tez bolıp ótken háreketti bildiretuǵın feyiller. 2)Háreket ele dawam etiwdi bildiretuǵın feyiller. 3)Subekttiń spetsifikasın bildiretuǵın feyiller. 4)Baǵıttıń tochkasın bildiriwshi feyiller.43 Máselen׃ miniw, urıw, túrtiw, sızıw hám t.b. feyiller hárekettiń tez birden bolǵan hám obktke tásir jasaǵanın bildiredi: qayıqtı miniw - qayıqqa miniw, aynanı urıw - aynaǵa urıw, kózin túrtiw - kózine

23

túrtiw, stoldı sızıw - stolǵa sızıw. Miniw feyili tabıs sepligindegi sózdi basqarıp kelgende ol tek bir ǵana nársege (kólikke, mashinaǵa) otırıwdı bildirip qoymastan, sonı basqarıw mánisin de ańlatadı: attı miniw. Al eger bunday qosımsha máni bildirilmey, tek otırıwdı bildirse, onda barıs sepligi forması qollanıladı: atqa miniw. Al mashinanı miniw degende, ol tek aydawshıǵa baylanıslı aytıladı, sebebi ol mashinanı basqaradı. Eger ol passajirlerge qarata aytılsa, onda barıs sepligi forması qollanıladı: mashinaǵa miniw (otırıw).44 Geyde barıs yamasa tabıs sepligi formasınıń qollanılıwı predmettiń anıqlıq hám anıq emesligine de baylanıslı bolıwı múmkin: attı miniw (tabıs sepligi - anıq, belgili at), atqa miniw (barıs sepligi-ulıwma at, qaysı at ekeni anıq emes). Biraq bul eki formanıń aldında anıqlawısh sózler qollanılǵanda, olardıń ekewi de anıq predmetti bildiredi. Mısalı: mına attı minÁ Min mına atqa! (I.Qurbanbaev). Bul jerde olardıń arasında mánilik ózgeshelik bolmaydı. Seziw, oylaw feyilleriniń ayırımları da tabıs hám barıs formaların basqarıp birdey máni ańlatadı: bunı qaraw-buǵan qaraw, máseleni túsiniw - máselege túsiniw. Mısalı: Kóp pikir alısıwdan keyin atam bir náwiye meniń jaǵdayımdı túsinse itimal. (I.Qurbanbaev).-Kóp pikir alısıwdan keyin atam bir náwiye meniń jaǵdayıma túsinse itimal. Joq temaǵa túsinip otırman-aw. (D.Sherniyazov).- Joq temanı túsinip otırman-aw. Sonday -aq qaraqalpaq tilindegi baslaw, úyreniw, ushırastırıw hám t. b. feyillerde tabıs hám barıs sepligi formaların basqarıp qollanıla beredi: joldı baslaw - jolǵa baslaw, ótirikti sóylew - ótirikke sóylew, jaqsı ádetti úyreniw - jaqsı ádetke úyreniw hám t. b. Mısallar: Jaqsılıǵımdı bilseń, biykeshimdi házir jolıqtıraman (A.Bekimbetov).- Jaqsılıǵımdı bilseń, biykeshime házir jolıqtıraman. Onıń ústine shananı shandıp baylaǵan arqanlar da bosap ketipti.- Onıń ústine shanaǵa shandıp baylaǵan arqanlar da bosap ketipti. (K.Sultanov). Ekinshi jerde ot jaǵıp atlarǵa qarawıllap otırǵan biy qosshıları shayıqtıń dawısın esitip juwırısıp keldi. (T.Qayıpbergenov).- Ekinshi jerde ot jaǵıp atlardı qarawıllap otırǵan biy qosshıları shayıqtıń dawısın esitip juwırısıp keldi.

Qıyalım kosmosqa sharıqlap sonda,

Mına oy yadımda payda boladı. (T.Mátmuratov).

Qıyalım kosmosta sharıqlap sonda, Mına oy yadımda payda boladı.

Geyde tabıs hám barıs sepliklerindegi sózlerdi basqarıp kelgende bir feyil eki seplikte mánilik jaqtan parıqlanadı. Máselen׃ «qaraw» feyili barıs sepligi formasın basqarıp kelgende «kóz jiberiw»,

«kóz tigiw» mánilerin bildiredi: aynaǵa qaraw, televizorǵa qaraw, artqa qaraw hám t. b. Al usı feyil tabıs sepligi forması menen qollanılǵanda «izlew», «qıdırıw», «tekseriw» mánilerin bildiredi: qaltasın qaraw , máseleni qaraw hám t.b. Sonday - aq salıstırıń: úydi qaraw - úyge qaraw. Bul jaǵdayda úydi qaraw, úy ishinen bir nárseni izlew, qıdırıw, mánisin bildiredi, al úyge qaraw. 1) úy betke názer taslaw; 2) úydi baǵıw, kútiw, ǵamxorlıq etiw mánisin ańlatadı. Sonday - aq salıstırıń: Saǵan jolıqtıraman - seni jolıqtıraman.

D) TABÍS SEPLIGI MENEN SHÍǴÍS SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Tabıs hám shıǵıs seplikleriniń túrkiy tillerinde bir-birin almastırıp qollanılıwı kózge túserlik qublıslardıń biri, sonlıqtan da tyurkologiyalıq ádibiyatlarda hám qaraqalpaq tiliniń grammatikalarında oǵan biraz dıqqat awdarılǵan. Tabıs sepligindegi atlıq ádette tuwrı obyekti bildirip awıspalı feyiller menen basqarıladı hám feyil tárepinen ańlatılǵan is-hárekettiń obyektke tolıq ótkenin ańlatadı: xattı oqıdı, qalanı araladı. Geyde usınday tuwra obyekti mánisinde shıǵıs sepligindegi atlıqlar da qollanıladı, biraq olar is-hárekettiń predmetke tolıq emes, al tek bir bólegine

ótkenin bildiredi: awqattan jedi (awqattıń bir bólegin jedi), shaydan ishti (shaydan azıraq ishti). Qaraqalpaq tilindegi:

1). Shıǵıs sepligindegi sóz usı mánisinde kelgende tabıs sepligindegi sóz benen mániles bolıp, bir-birin almastıra aladı. Mısallar: Biraq sonsha zorlaǵanǵa qaramastan palawdan nárse tatıp almadı. (S.Anarbaev).- Biraq sonsha zorlaǵanǵa qaramastan palawdı nárse tatıp almadı. Appaq duzımnan iship, esigimde kele bolǵan náletiy aqmaqtı ayamay shalaman. (T.Qayıpbergenov).- Appaq duzımdı iship, esigimde kele bolǵan náletiy aqmaqtı ayamay shalaman.

2). Awıspalı feyildiń háreketi obyekttiń belgili bir bólegine tásir et-peydi, biraq obyekt pútinniń bir bólegi sıpatında qaraladı. Mısalı: Awduzaqlardı salıwda qanday usıllardan paydalandıń. (I.Qurbanbaev). Bul gáptegi usıllardıń bir túrleri haqqında aytılǵan. Al eger de usı gápti: Aw-

24

duzaqlardı salıwda qanday usıllardı paydalandıń - dep tabıs sepligine ózgertip aytqanda, is háreket obyektti (usıllardı) tolıq qamtıǵan bolar edi. Biraq geypara gáplerde olardıń ulıwma mazmunına baylanıslı tabıs sepligin basqarıp kelgen feyil tolıq obyektti emes, al onıń tek bólegin qamtıwı da múmkin. Mısalı׃ Awqattı shala -sharpı jep tólelerge kirgen adamlar ıssı erde mızǵıp uyqılaydı. (Á.Paxratdinov). Bul gápte shalasharpı pısıqlawıshı hárekettiń obyektke tolıq ótpegenin kórsetip tur, sonlıqtan tabıs sepliginiń ornına shıǵıs sepligin qoyıp aytqanda (awqattan shala -sharpı jep) durıs bolar edi.

3). Is-háreket pútin predmettiń belgili bir anıq ornına baǵdarlanǵanda shıǵıs sepligi forması qollanıladı: Mısalı׃ Qıpshaqtan seni qısıp atır, Nókiske qáwip. (Sh.Seytov). Aqır - sońında, mine mına adamdı onıń shıǵanaǵınan uslap sózin taǵı dawamladı. (S.Anarbaev). Ótken iske ókinip bir nár-sege túsingen hayal balasınıń basınan sıypaladı da, pechke jaqın otırdı. (T.Qayıpbergenov). Bul mısallardaǵı háreket tolıq obyektke emes, al onıń tek bir bólegine ótken. Bul formalardı tabıs sepligi menen almastırǵanda (Qıpshaqtı, shıǵanaǵın, basın) úlken mánilik ózgeshelik bolmaydı.

4). Is-háreket shıǵıs sepligindegi obyektti tolıq emes, al onıń belgili bir toparın, túrin qamtıydı, tańlaydı. Mısalı׃ ««am jemeń heshÁ Endi ózlerimiz isti baslaymız. Maqul deńW» sıyaqlı gáplerden jawdırtıp, olardı kóshege shıǵarıp saldı. (S.Anarbaev). Asqarbay moynına qamtıp salıp,

ılay-batpaq suwlardan keship tartqan. (S.Anarbaev). Bul gáplerdegi shıǵıs sepligi formaların tabıs sepligi forması menen salıstırıp «gáplerdi jawdırtıp», «suwlardı keship» dep aytıwǵa boladı, olar arasında aytarlıqtay mánilik ózgeshelik bolmaydı.

5) Geyde tabıs sepliginiń affikssiz, jasırın formasında kelgen atlıq-lar (kóbinese numerativ sózler) toplaw mánisin bildiredi, bul jaǵdayda onı shıǵıs sepligi forması menen almastırıwǵa boladı. Mısalı: Ilǵallılar on bes-jigirma tonna terip otırǵanda, qalay uyalmaysańW (I.Qurbanbaev). Ilǵallılar on bes-jigirma tonnadan terip otırǵanda, qalay uyalmaysańW Húkimettiń qararı boyınsha jan basına eki tanaptan jer tiyisli. (T.Qayıpbergenov).- Húkimettiń qararı boyınsha jan basına eki tanap jer tiyisli. Biraq bunday almasıwlar geyde mánilik ózgesheliklerge alıp keledi. Máselen׃ Mine bıyıl ákem menen ekewimiz bes tonnadan dán aldıq. (S.Xojaniyazov) degen gápte balası menen ákesiniń hár qaysısınıń bes tonna dán (yaǵnıy ekewi on tonna) alǵanlıǵı bildirilgen. Al eger usı gápti Mine bıyıl ákem menen ekewimiz bes tonna dán aldıq desek, balası menen ákesi ekewiniń alǵan dáni tek bes tonna ekenligi ańlatıladı. Pútinniń bólegi mánisin bilirip kelgen shıǵıs seplikli formalardıń ayırımları metonimiyalıq xarakterge iye bolıp frazeologizmlerge jaqın-lasadı.

Mısalı: ayaǵınan tartıw, qolınan alıw, basınan sıypaw. Oylaw hám seziw mánilerin bildiretuǵın seziw, túsiniw, ańlaw, bilim alıw hám t.b. feyiller tabıs sepligin de, shıǵıs sepligin de basqaradı. Biraq bul jaǵdayda olar pútinniń bólegin bildirmeydi: tabıs sepligi forması arqalı obyektti astarlı mánide qamtıw, al shıǵıs sepliginde sol qamtıw obyekt arqalı iske asadı: dawısın tanıdım - dawısınan tanıdım.

M.Iminov dáryanı keship ótiw hám dáryadan keship ótiw tipindegi kons-trukciyalardı predmettiń anıqlıq hám anıqsızlıǵına qaray ajıraladı dep qaraydı: tabıs sepligi forması (dáryanı) ulıwma ótiwdi bildirse, shıǵıs sepligi forması (dáryadan) dáryanıń belgili bir tárepinen keship ótiwdi bildiredi.45 Qaraqalpaq tilinde de tabıs hám shıǵıs seplikleriniń almasıp jumsalıwı geyde predmettiń anıq hám anıq emesligine baylanıslı boladı, biraq bunday almasıw hámme waqıtta anıqlıq hám anıqsızlıq kategoriyasına baylanıslı bola bermeydi.

E) TABÍS SEPLIGI MENEN ORÍN SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Tabıs hám orın seplikleriniń bildiretuǵının grammatikalıq mánileri bir-birinen júdá qashıq, sonlıqtan da olardıń biriniń ekinshisiniń ornına almasıp qollanılıwı qaraqalpaq tilinde onsha ónimli emes: keshte baǵdı gezdim - keshte baǵda gezdim.46 Bul mısallardıń birinshisindegi «baǵdı» sózi tabıs sepliginde tuwra obyektti bildirip tolıqlawısh wazıypasın, al ekinshisindegi «baǵda» sózi orın sepliginde keńislikti bildirip pısıqlawısh xızmetin atqarıp tur. Sonlıqtan kópshilik jaǵdayda olar birbirin almastıra almaydı. Orın hám tabıs seplikleriniń almasıp qollanılıwı ushın gápke qosımsha sózlerdi kirgiziw, sózlerdiń orın tártibin ózgertiw talap etiledi. Mısalı: á. Ol ózin erkinlikte sezdi.- Ol ózin erkinlik sezdi. Birinshi mısaldaǵı ózin - tabıs sepliginde tolıqlawısh, al erkinlikte - orın sepliginde pısıqlawısh bolıp tur. Ekinshi mısalda ózinde sózi orın sepliginde turıp tolıqlawısh, al «erkinlik» - tuwra tolıqlawısh bolıp kelgen. Gáplerdiń ulıwma mánileri jaqın bolǵanı menen olar

25

strukturası hám sózlerdiń baylanısı boyınsha ózgeriske ushıraǵan, soǵan baylanıslı olarda mánilik

ózgeshelik te seziledi. Házirgi qaraqalpaq tilinde tabıs hám orın seplikleri sinonim bolıp kelgende tabıs sepligi awıspalı feyiller menen basqarılıp ónimlirek paydalanıladı (baǵdı gezdim), al orın sepligi forması kóbinese sóylew tilinde, kórkem ádebiyat stilinde qollanıladı (baǵda gezdim).

Seplikli konstrukciyalardıń sinonimiyası dep biz hár qıylı sepliktegi sózlerdiń ulıwma gáptiń strukturasın, soǵan baylanıslı mánisin ózgertpesten bir-birin almastıra alıw múmkinshiligin túsinemiz. Gáptiń yamasa konstrukciyanıń ulıwma mánisin birdey etip ańlatıwda hár qıylı seplik formaları qollanılıwı múmkin, biraq bul seplik formaları olardıń strukturasın buzbawı kerek. Eger gáp yamasa konstrukciya basqasha strukturaǵa hám soǵan baylanıslı mánilik ózgesheliklerge iye bolsa, olardı seplikli konstrukciyalardıń sinonimiyası dep qarawǵa bolmaydı.

Máselen׃ Usınday sebeplerge góre bul miyraslardıń kópshiligi búgingi ózbek, qazaq hám qaraqalpaq tillerine de awdarılǵan (K.Mámbetov) degen gápti: Usınday sebepler bolıp bul miyraslardıń kópshiligi búgingi ózbek, qazaq hám qaraqalpaq tillerin de awdarılǵan dep qayta qurıwǵa boladı.

Eki gáptiń mánileri bir -birine jaqın, biraq olar strukturası boyınsha ózgeshelenedi, ekinshi gápte birinshi gáptegi sebeplerge kóre formasına sáykes seplik forması joq, sonlıqtan bul jerde sepliklerdiń sinonimiyası haqqında sóz etiw múmkin emes. Eger de usı gáptegi sebeplerge góre formasın sebepler menen forması menen almastırǵanda, tirkewishli barıs sepligi hám tirkewishli ataw sepliginiń sinonimiyası haqqında aytıwǵa boladı.

Geyde ayırım izertlewlerde bir-birin ózgerissiz almastıra almaytuǵın seplik konstrukciyaları da sinonim sıpatında qaralǵan. Máselen, ózbek ti-linde barıs sepliginiń ataw sepligi forması menen almastırılıwı múmkin, biraq onıń funkcional almasıwǵa qatnası joq dep kórsetilgen.ńw Buǵan mısal retinde háwiz suwǵa toldı hám háwizge suw toldı gápleri keltirilgen. M.Iminov bunı ayırım feyillerdiń eki subekttin de bayanlawıshı bola alatuǵınınan hám olardıń qálegeniniń barıs sepligi forması menen dizbeklese alıw uqıplılıǵınan dep esaplaydı: suwǵa toldı-háwizge toldı. Usınday feyiller qatarına ol boyalıw, oralıw (Qoy arqanǵa oraldıArqan qoyǵa oraldı) usaǵan feyillerdi de kirgizgen. Avtor onı feyil arqalı barıs sepligindegi sózdiń hárekettiń birdey obyekti bolatuǵını menen túsindiredi: Háwizge toldı-suwǵa toldı. Biziń pikirimizshe, bunday konstrukciyalardı sinonim dep qaraw qáte sebebi olar mánisi boyınsha hár qıylı. Háwiz suwǵa toldı (háwizsubekt, suwobyekt) -Háwizge suw toldı (háwizge-pısıqlawısh, al suw-subekt).

Qaraqalpaq tilinde ayırım kontekslerde (ásirese poetikalıq shıǵarmalarda) barıs sepligi affiksiniń túsip qalıp, onıń ornına ataw sepliginiń qollanılıw jaǵdayları ushırasadı. Mısalı׃

Munnan soń Xojeli keldi, Kóp kemede keńes qıldı,

Qaraqalpaqtı jıynap aldı,

Arıslan tuwǵan Ernazar biy. (Berdaq). Moynaq barıp úyge tústi ( A. Muwsaev). Ótip ketken Qazaqstan

Bosqa qaldı Dospan bala (A. Muwsaev). Bul mısallardan kórinip turǵanınday, barıs sepligi ornına ataw sepligi formasınıń qollanıwı olardıń funkcionalılıq almasıw uqıplılıǵınan emes.

Qosıq qatarlardaǵı barıs sepliginiń affiksi qatardıń buwın sanın saqlaw ushın túsirilip qaldırılǵan. Onı gáptiń mazmunınan ańǵarıwǵa boladı. Haqıyqatında, olar ádebiy til ushın norma emes, norma boyınsha Xojelige keldi, Moynaqqa barıp, ótip ketti Qazaqstanǵa, bolıp qollanılıwı kerek.

Ataw sepligi formasınıń barıs sepliginiń ornına qollanılıwı kóbinese awız eki sóylew tilinde ushırısadı. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde bul eki seplik arasında sinonimiya, birin biri almastırıw bayqalmaydı. Keltirilgen mısallardaǵı barıs sepliginiń affikssiz formasın tek shayırlardıń jekke sóz qollanılıw ózgesheligi dep qarawǵa boladı.

Qaraqalpaq tiliniń govorlarında da, máselen׃ Shımbay govorında da barıs sepliginiń affiksi túsirilip qollanıladı: Ulutaw keldik. Sonnan Túrkistan kelgen.48 Bul biziń barıs sepliginiń affikssiz qollanılıwı awız eki sózlew tili ushın tán degen pikirimizdi tastıyıqlaydı. Barıs sepliginiń affikssiz,

26

yaǵnıy ataw sepligi formasında qollanılıw jaǵdayları qazaq hám túrkmen tillerinde de ushırasadı, biraq bul tillerde de kórsetilgen forma awız eki sóylew tiline tán formalar dep qaraladı:

Moskva bardım, ne kórdim. (Jambıl). Alla qanat berse, Hindistan ushar,

Chox girdashım, ajap eyyam gelmedi. (Maqtımqulı).

Ózbek tilinde Qwlim rulda-rul qwlimda. Biz paxtachilikda birinchi-wrindamiz-bizda paxtachilik birinchi urinda usaǵan konstukciyalar ataw sepligi hám orın sepliginiń sinonimyası retinde qaralǵan.49 Sonıń menen birge olar arasında semantika-stilistikalıq boyawlar bolatuǵını da aytılǵan. Biraq bul gáplerdegi qwlim-qwlimda, rul-rulda, paxtachilikda - paxtachilik sózleriniń gáptegi funkciyaları hár qıylı, soǵan baylanıslı olar bul konstrukciyalarda bir-birinen mánisi jaǵınan parıq qıladı, ataw sepligindegi sóz baslawısh, al orın sepligindegi sóz bayanlawısh boladı, sol sebepli bunday konstrukciyalardı seplik formalarınıń sinonimiyası dep qarawǵa bolmaydı. Házirgi qaraqalpaq tilinde ataw sepligi hám orın sepligi formaları tek ǵana ayırım waqıt bildiriwshi sózler menen (kún, jıl, waqıt, tez) qollanılǵanda birin -biri almastırıp keliwi múmkin: ashlıq jıllardaashlıq jılları, usı kúnlerdeusı kúnleri. Sol jılları -sol jıllarda, sol gezleri - sol gezlerde usı kúnleriusı kúnlerde, bayaǵı zamanları-bayaǵı zamanlarda.

Mısallar׃ Burınǵı waqıtlarda (waqıtları) Ámiwdárya Samanbay toǵayınıń ústi menen arqaǵa qarap aǵadı eken. («Qaraqalpaq ańızları, ápsanaları hám sheshenlik sózleri») - Qarabaylı burınǵı waqıtları (waqıtlarda). Lawzan degen jerdiń qublasınan aǵadı eken. (Sonda). Bul Qızketkenniń keshegi bir kúnlerde (kúnleri) baxtı ashılmay, qayǵı menen qara jamılıp suw ornına qan bolıp aqqan kúnleriniń ashılmaǵan sırları tolıp atır (N. Dáwqaraev).

Mıń toǵız júz otızınshı jıllarda (jılı). Dáryanıń suwı tastı, yaranlar. (A.Muwsaev).

Solay etip, házirgi qaraqalpaq tilindegi seplikli konstrukciyalar ayırım kontekstlerde birin biri almastırıp, biri biriniń ornına qolanıla aladı. Bunday dizbekler óz-ara absolyut sinonimler bola almaydı, sebebi hár bir konstrukciyada sepliktiń ózine tán bolǵan mánisi basım boladı, ondaǵı sózlerdiń óz-ara baylanısıw usılları da birdey bolmaydı. Biri birine mánilik jaqtan jaqın bolǵan konstrukciyalardıń funkcionallıq orın almasıwı gáptiń ulıwma mánisine, sonday-aq stilistikalıq qollanılıw ózgesheliklerine de baylanıslı boladı. Sonlıqtan ádebiy tilde olar tańlap alıp qolanıladı. Juwmaqlap aytqanda, seplik formalarınıń biri birine sinonim bolıp, orın almastırıp qollanılıwı házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi ónimli qubılıslardıń biri. Bunday sinonimiya til quralların tańlap qollanıwǵa, sóylewdi stilistikalıq jaqtan jetilistiriwge járdem beredi.

27

JUWMAQ

Qaraqalpaq ádebiy tili házirgi waqıtta hár tárepleme rawajlanǵan, leksikalıq quramı jaǵınan bay, grammatikalıq qurılısı jaǵınan jetilisken túrkiy tillerdin biri bolıp esaplanadı. Ol ózinin qáliplesken dáwirinen baslap házirgi waqıtqa deyin úlken rawajlanıw jolın basıp ótti. Usı waqıt aralıǵında onıń fonetikalıq sistemasında, leksikalıq quramında hám grammatikalıq qurılısında hár qıylı ózgerisler bolıp, ádebiy til házirgi jaǵdayında qáliplesti hám rawajlanbaqta. Ásirese qaraqalpaq tiliniń XX ásirdiń 20-jıllarınan keyingi rawajlanıw barısında oǵan úlken múmkinshilikler tuwǵızıldı: tildiń jámiyetlik funkciyaları keńeydi: Qaraqalpaq tili mekteplerde, orta hám joqarǵı oqıw orınlarında oqıtıla basladı, qaraqalpaq tilinde gazeta, jurnal hám kitaplar shıǵa basladı, radio hám televidenie qaraqalpaq tilinde alıp barıla basladı. Al 1989 jılı 1-dekabrde qaraqalpaq tiline mámleketlik til huqıqı berilgennen keyin mámleketlik hákimiyat hám basqarıw shólkemleriniń hámmesinde de barlıq hújjetler qaraqalpaq tilinde tayarlanatuǵın boldı. Usınday hár qıylı sotsiallıq faktorlar qaraqalpaq tiliniń leksikasına da, grammatikasında da ózinin tásirin tiygizdi. Usınday tásirlerdiń biri sıpatında házirgi qaraqalpaq tilindegi seplik formaları mánileriniń keńeyiwin hám ayırım jaǵdaylarda olardıń biri-birin almastırıw uqıplılıǵınıń artıwın kórsetiwge boladı. Belgili bir mazmunnıń, mániniń hár qıylı grammatikalıq qurallar menen ańlatılıwı hám bunday qurallardıń belgili bir kontekstlerde bir-birin almastırıwı grammatikalıq sinonimiya dep qaraladı, al sepliklerdiń usınday qásiyeti sepliklerdiń sinonimiyası dep ataladı.

Qaraqalpaq tilindegi seplik formaları erte dáwirlerde qáliplesken hám tildiń tariyxıy rawajlanıwında onsha úlken ózgerislerge ushıramaǵan birlikler. Házirgi qaraqalpaq tilinde burınnan qáliplesken altı seplik bolıp, olar gápte atlıqtıń basqa sózler menen baylanısın hám olarǵa qatnasın bildiredi. Hár bir seplik gáptegi basqa sózler menen baylanısına hám mánilerine qaray basqa sepliklerden ózgeshelenedi. Sepliklerdiń sinonimiyasıbul olardıń hámme waqıtta birin-biri mánisi, xızmeti hám baylanısı jaǵınan almastırıwı emes, al tek ayırım kontekstlerde ǵana olardıń mánilik jaqınlıǵı.

Qaraqalpaq tilindegi sepliklerdiń atqaratuǵın xızmetine qaray grammatikalıq seplikler hám iyelik, tabıs, al keńislik seplikleri: barıs, orın, shıǵıs. Olardan iyelik, tabıs, orın seplikleri tirkewishler menen qollanılmaydı, al ataw, barıs, shıǵıs seplikleri tirkewishlersiz de, tirkewishler menen de qollanıladı. Sonlıqtan da olardıń sinonimiyası úshke bólip qaraladı: 1) tirkewishsiz seplik hám tirkewishsiz seplik arasındaǵı sinonimiya; 2) tirkewishsiz seplik hám tirkewishli sepliklerdiń sinonimiyası; 3) tirkewishli sepliklerdiń óz-ara sinonimiyası. Tirkewishsiz qollanılǵan sepliklerde: 1) grammatikalıq sepliklerdiń sinonimiyası; 2) keńislik sepliklerdiń sinonimiyası; 3) grammatikalıq hám keńislik seplikleriniń sinonimiyası kózge túsedi.

Grammatikalıq sepliklerdiń iyelik hám ataw seplikleri, ataw hám tabıs seplikleri, iyelik hám tabıs seplikleri óz-ara sinonim bolıp keledi. Bul sepliklerdiń biri-birine sinonim bolıp, birin-biri almastırıw múmkinshilikleri birdey emes, sebebi olardıń hár birindegi grammatikalıq máni kúshli seziledi: ataw sepligindegi sózbaslawısh, iyelik sepligindegi sózanıqlawısh, tabıs sepligindegi sóztuwra tolıqlawısh. Sonlıqtan da olardıń sinonim bolıp keliwi ónimli qubılıs emes.

Geyde grammatikalıq sepliklerdiń úshewi óz-ara sinonim bolıp, birin-biri almastırıwı múmkin: Bul mallardı kimniń qolında bolıwına qaramastan (tabıs). Bul mallar kimniń qolında bolıwına qaramastan (ataw). Bul mallardıń kimniń qolında bolıwına qaramastan (iyelik). Biraq olar

28

stilistikalıq qollanılıw jaǵınan biri birinen parıq qıladı. Keńislik sepliklerinen barıs hám orın seplikleri, barıs hám shıǵıs seplikleri biri-biri menen sinonim bolıp keledi. Bulardan barıs hám shıǵıs seplikleriniń mánileri ulıwma biri-birine qarama-qarsılıqtı bildiretuǵın bolmaǵanlıqtan olar arasındaǵı házirgi qaraqalpaq tilinde ataw sepligi kóplegen tirkewishler menen qollanıladı. Ol usı tirkewishlerdiń ayrımları menen qollanılǵanda geyde basqa tirkewishsiz sepliklerge mánilik jaqtan jaqınlasadı, sonlıqtan bunday mánilik jaqınlıqtı tirkewishli ataw seplikli konstrukciyalardıń basqa seplikli konstrukciyalar menen sinonimiyası dep atawǵa boladı. Ataw sepligi menen (benen, penen) tirkewishleri menen qollanılǵanda barıs, orın, shıǵıs sepliklerindegi sózlerge, ushın tirkewishi menen kelgende barıs, tabıs sepliklerindegi sózlerge, ushın tirkewishi menen kelgende barıs, tabıs sepliklerindegi sózlerge, haqqına, tuwralı, jóninde tirkewishleri menen qollanılǵanda tabıs hám barıs sepliklerindegi sózlerge, arqalı, sebepli tirkewishleri menen kelgende shıǵıs sepligindegi sózlerge, sayın, boyı tirkewishleri arqalı orın sepligindegi sózlerge sinonim bolıp keledi.

Qaraqalpaq tilinde tirkewishli barıs hám shıǵıs seplikleri tirkewishsiz basqa seplik formaları menen sinonim bolıp kelmeydi. Geyde qaraqalpaq tilindegi tirkewishli seplikler de óz-ara sinonim bolıp qollanıladı. Kórsetip ótkenimizdey, qaraqalpaq tilinde tek úsh seplik (ataw, barıs, shıǵıs) tirkewishler menen qollanıladı. Házirgi qaraqalpaq tilinde bul qubılıs onsha ónimli emes, tek ayırım jaǵdaylarda tirkewishli ataw sepligi hám tirkewishli barıs sepligi, tirkewishli ataw sepligi hám tirkewishli shıǵıs sepligi, tirkewishli barıs sepligi hám tirkewishli shıǵıs sepligi formaları birin-biri almastıra aladı. Tirkewishli sepliklerdiń óz-ara sinonim bolıp keliwinde olardıń barlıq tirkewishleri qatnasa bermeydi, ol seplik formalarınıń hám tirkewishlerdiń mánilerine, sonday-aq olardıń stilistikalıq qollanılıw ózgesheliklerine de baylanıslı boladı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde (ásirese awız eki sóylew tilinde) tirkewishli seplik formalarınıń biri ornına birinin sinonim retinde qollanılıwı kózge túserlik qubılıs. Geyde tirkewishli úsh seplik óz-ara sinonim bolıwı da múmkin: bir hápte boyı (ataw)- bir háptege shekem (deyin, sheyin) (barıs) - bir hápteden beri (berli, bermaǵan) shıǵıs. Bunday sinonimiya sóylewde sinonim soz formaların tańlap qollanıwǵa múmkinshilik beredi.

Solay etip házirgi qaraqalpaq tilinde seplikli konstrukciyalardıń óz-ara sinonim bolıp, biriniń ornına ekinshisiniń qollanılıwı ónimli qubılıs, tildiń ishki nızamlılıqlarına tiykarlanǵan seplik formalarındaǵı usınday sinonimiya házirgi waqıtta da kem-kemnen keńeyip barmaqta. Sonlıqtan da bul processti hár tárepleme izertlew, olardıń sinonim bolıw sebeplerin anıqlaw tildin grammatikalıq qurılısın tereń úyreniw ushın úlken teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye. Ulıwma aytqanda, qaraqalpaq tilinde grammmatikalıq sinonimiya, onıń ulıwma hám jekke máseleleri házirge deyin izertlenbegen. Til qurallarınıń sinonimiyasın izertlew arqalı onıń baylıǵı, stilistikalıq, múmkinshilikleri ashıp kórsetiledi, sonlıqtan da bul áhmiyetli másele házirgi waqıtta qaraqalpaq tili ushın úlken nárse.

29