Házirgi qaraqalpaq tilinde seplikli konstrukciyalardıń sinonimiyası

Seplikler arasındaǵı sinonimiya tirkewishsiz seplik hám tirkewishsiz seplik, tirkewishli seplik hám tirkewishsiz seplik arasında boladı. Sinonimiya geyde tek eki seplik emes, al úsh seplik arasında da bolıwı múmkin. Mısalı׃

Jalǵız jigit jawǵa tiyse,

Jigitke kúsh kuwat boladı (A.Dabılov) Jalǵız jigit jawǵa tiyse,

Jigit ushın kúsh kuwat boladı. Jalǵız jigit jawǵa tiyse,

Jigitte kúsh kuwat boladı.

Tirkewishsiz qollanılǵan sepliklerdegi mánilik jaqınlıqtı:

1)grammatikalıq seplikli konstrukciyalardıń sinonimiyası:

2)keńislik seplikli konstrukciyalardıń sinonimiyası:

3)grammatikalıq seplikli hám keńislik seplikli konstrukciyalardıń dep úsh toparǵa bólip karaymız.

I. GRAMMATIKALÍQ SEPLIKLI KONSTRUKCIYALARDÍŃ SINONIMIYASÍ

Grammatikalıq seplikler gápte belgili bir sintaksislik funkciyada kollanıladı. Ataw sepligidegi sóz tiykarınan baslawısh, iyelik sepligindegi sóz anıklawısh, tabıs sepligindegi sóz tolıklawısh xızmetlerin atkaradı.

Ataw sepligi. Tyurkologiyalıq ádebiyatlarda bul seplik bir neshe atamalarda ushırasadı: N.A.Baskakov, A.N. Kononov, N.P.Dırenkova onı «tiykarǵı seplik» (osnovnoy padej) dep, N.K.Dmitriev «belgisiz seplik» (neopredelennıy padej). A,P.Potselueskiy «absolyut seplik», E.I.Ubryatova «Formaga iye emes seplik» (neoformlennıy padej), K.Ataev «affikssiz seplik» (bezaffiksnıy padej) h.t.b dep ataǵan. Onıń «belgisiz» dep atalıw sebebi-bul seplik formasındagı sóz ataw sepligi mánisin de, iyelik sepligi mánisin de, tabıs sepligi mánisin de bildiriw múmkin, onıń qaysı mánide kollanılǵanı tek kontekste anıqlanadı. Mısalı: Awıl meniń jaslıǵımdı yadqa túsiredi (ataw). Awıl adamları bunday jumısqa sheber boladı (iyelik). Ol kanday da bir awıl kórse, óz awılın yadqa túsiredi. (tabıs). Ataw sepliginiń tiykarǵı seplik dep atalıw sebebibul seplikte atlıqtıq tek tiykarǵı (dórendi hám dórendi emes) ǵana kórsetiledi, yaǵnıy bul seplik nol formada turadı, onıń arnawlı grammatikalıq kórsetkishi joq. Ol basqa sepliklerdiń jasalıwı ushın baza bolıp esaplanadı, basqa sepliklerdiń kórsetkishleri ataw sepligi formasınan keyin jalǵanadı.

Ataw sepliginde tirkewishsiz qollanılǵan atlıq hám basqa da substantivlesken sóz shaqapları kóbinese baslawısh xızmetin atqaradı yamasa qospa bayanlawısh quramında keledi. Mısallar׃ Miynetsiz ómir (baslawısh)-qara kómir (bayanl). Jıǵılǵan (baslawısh) -gúreske toymaydı. Balası erjetip adam boldı (qospa bayanlawısh).

Túrkiy tillerindegi ataw sepligi, E.V. Sevortyan kórsetkendey, awız eki sóylew tilinde qálegen basqa sepliktiń ornına qollanılıwı múmkináw, al rawajlanǵan ádebiy tillerde ol barıs, shıǵıs hám orın seplikleriniń ornına qollanılmaydı, biraq ol iyelik hám tabıs sepligi orınlarında jiyi ushırasadı.áh

Iyelik sepligi׃ Túrkiy tillerindegi iyelik sepligi grammatikalıq sepliklerdiń biri bolıp, hár tilde óziniń sáykes affikslerine iye. Qaraqalpaq ádebiy tilinde onıń tiykarǵı kórsetkishleri -nıń//-niń, - dıń//-diń, -tıń//-tiń affiksleri. Iyelik sepligi qabıl etken atlıqlar hám substantivlesken basqa sózler, tiykarınan, iyelikti, menshiklewdi hám hár qıylı dárejedegi baylanıs hám qatnaslardı bildiredi. Iyelik sepligindegi sóz gápte basqa atlıqtıń anıqlawıshı bolıp keledi hám onıń menen eki tárepleme baylanısadı: birinshi jaǵınan anıqlawısh atlıq iyelik sepliginde turıp anıqlaytuǵın sóz benen basqarıw arqalı baylanısadı:ekinshi jaǵınan, anıqlanatuǵın atlıq onıń menen bette kelisiw arqalı baylanısadı19: instituttıń kitapxanası . Bunday baylanıstıń túri túrkiy tilerdegi izafet dep ataladı hám ol hár qıylı qatnaslardı bildiredi. Iyelik sepligindegi sóz tartımlanǵan sóz bolmasa, iyelik sepligi arqalı onıń kerekligi sezilip turadı. Ayırım tyurkologlardıń pikiri boyınsha, túrkiy ata tilde iyelik sepligi bolmaǵan, onıń ornına izafetlik konstrukciya qollanılıp, eki atlıq affikssiz qatar turıp birinshi anıqlawısh, al ekinshi anıqlanıwıshı túrinde baylanısqan. Iyelik sepligi házirgi yakut tilinde de joq. Iyelik sepliginiń affiksli túri keyninen payda bolǵan hám ol -nıń//-niń túrinde atlıqlarǵa jalǵanǵan.

12

Túrkiy tillerindegi iyelik sepligi affiksiniń ashıq jalǵanıwı hám jasırın keliwi haqqında ilimpazlar arasında pikirler hár qıylı. Sońǵı waqıtta geypara ilimpazlar iyelik sepliginiń affikssiz formasın (izafet II) ataw sepligi forması dep qaraydı, sebebi basqa sebeplerdiń bári óz affiksine iye, al ataw sepliginde hesh qanday grammatikalıq kórsetkishi joq.

Bul ilimpazlar sózdiń formasın tiykarǵı bólegi etip alıp, al onıń mánisin esapqa almaydı. Ayırım ilimpazlar iyelik sepliginiń semantikasın, onıń belgili bir predmetke iyelik etiw mánisin názerde tutıp iyelik sepliginiń túrkiy tillerinde affiksli hám affikssiz qollanılatuǵın dálilleydi.

Qaraqalpaq tiliniń morfologiyası boyınsha jazılǵan miynetlerdiń hámmesinde de iyelik sepliginiń affiksli hám affikssiz keletuǵın jaǵday-ları arnawlı sóz etilgen.

A.Qıdırbaev onıń affiksli qollanılıwınıń 12 jaǵdayın hám affikssiz 10 jaǵdayın20, Á.Niyazov affiksli 5 jaǵdayın hám affikssiz 2 jaǵdayın21, A.Bekbergenov affiksli 9 jaǵdayın hám affikssiz úsh jaǵdayın22 kórsetgen. Bul miynetlerde iyelik sepliginiń affiksli qollanılıwı iyeliktiń anıqlıǵına, pútinniń bólegin bildiriwine, substantivlesken sózler menen dizbeklesiwine hám t.b. baylanıslı qaralsa, onıń affikssiz qollanıwı predmettiń anıqsızlıǵına, geografiyalıq atamalarda qollanılıwına baylanıslı dep dálillengen. Atlıqtıń affikssiz qollanılǵan formasın akad. V.A.Gordlevskiy túrkiy tilindegi «belgisizlik» (anıq emes) sepligi dep atap, ol ataw hám tabıs seplikleriniń mánilerin ańlatıp solardıń ornında qollanılıwı múmkin dep kórsetedi.ǵq Ilimpaz bul jerde sózdiń formasın da, onıń grammatikalıq mánisin de esapqa alǵan. Affikssiz qollanǵanlıqtan iyelik hám tabıs seplikleriniń jasırın (affikssiz) formaların házirgi waqıtta kópshilik tyurkologlardıń ataw sepligi dep qaraǵan pikirin biykarlawǵa bolmaydı.

Bul máseleni sheship alıwdıń biziń jumısımız ushın úlken áhmiyeti bar, sebebi kitap avtorı, kitap oqıdı dizbeklerindegi birinshi sózdi (kitap) ataw sepligi dep qarasaq, onda bul ataw sepligindegi sózlerdiń grammatikalıq mánileriniń kóp mánili boladı, yaǵnıy bir sepliktiń (ataw sepliginiń nol formasınıń) basqa da mánilerinde qollanılǵanı boladı. Bul jaǵdayda olar iyelik hám tabıs seplikleriniń ashıq formaları menen (kitap avtorı -kitaptıń avtorı, kitap oqıdıkitaptı oqıdı) mániles sinonim boladı. Eger olardı iyelik (kitap oqıdı), tabıs (kitap avtorı) seplikleriniń formaları dep qarasaq, onda kórsetilgen formalar sol sepliklerdiń hár qıylı kórnisleri boladı. Bul jumıstı burınnan kiyatırǵan dástúr boyınsha kórsetilgen formalardı iyelik hám tabıs seplikleriniń jasırın formaları dep esapladıq.

Grammatikalıq seplikler qaraqalpaq tilinde óz mánilerinde qollanılıwı menen birge geyde ayırım konstrukciyalarda bir-birine mánilik jaqtan jaqın bolıp keledi, hátte bir -birin almastırıwı múmkin. Bir seplik affiksiniń ekinshi seplik affiksi menen almastırılıwı degende biz bir funkciyada hár qıylı eki formanıń parallel paydalanıwın túsinemiz:ǵń eldiń basshısı (iyelik sepligi)- elge basshı (barıs sepligi).

Bul fomalar birinbiri almastıra aladı:eldiń basshısın bildiredi, biraq olar arasında strukturalıq mánili hám stilistikalıq ózgeshelikler boladı. Iyelik sepligindegi sóz izafetlik sóz dizbegin dúzip, anıqlawısh wazıypasında kelgen, al barıs sepligindegi sóz feyil menen basqarılıp, pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Grammatikalıq sepliklerdiń bir-birin almastırıw múmkinshilikleri birdey emes, sebebi olar ózleriniń grammatikalıq mánileriniń anıq hám turaqlı bolıwı menen ajıralıp turadı. Sonlıqtan da, olardıń óz-ara sinonim bolıp keliwi házirgi qaraqalpaq tilinde onsha ónimli emes. Biz olardı bólek-bólek alıp qaraymız.

A) IYELIK SEPLIGI MENEN ATAW SEPLIGI SINONIMIYASÍ

Iyelik sepligindegi atlıq menshiklew, tánlik, iyelew mánisin bil-diredi:qońsınıń jayı, oqıwshınıń kitabı, jazıwshınıń romanı h.t.b. Iyelik sepligindegi sóz subektlik mánide qollanılǵanda ol ataw sepligi menen almastırılıwı múmkin. Bunday jaǵdayda iyelik sepliginen keyin tartımlanǵan sóz kóbinese feyil formalarınan (atawısh feyil, kelbetlik feyil formalarınan) boladı: oqıwshılardıń keliwi (kútiledi)-oqıwshılar keliwi (kútiledi). Mısallar: Kewlimniń bilip sezgenin jazdım (Berdaq) -Kewlim bilip sezgenin jazdım. Onıń ústine elp etken samaldıń bolmaǵanı janıńdı jeydi (E.Atajanov).-Onıń ústine elp etken samal bolmaǵanı janıńdı jeydi. Bul jaǵdaydı joqarıdaǵı basshılardıń ne ushın esapqa almaǵanın aytıp qıynalǵan boldı. (A.Áliev).- Bul jaǵdaydı joqarıdaǵı basshılar ne ushın esapqa almaǵanın aytıp qıynalǵan boldı. Bunday konstrukciyalardıń tartımlanıwshı sıńarı feyilden basqa sózlerden bolıwı da múmkin. Mısalı:Men jánjaǵıma qarap

13

jaqın jerde tanısımnıń joq ekenligine kózim jetken soń:-Ket, jolama maǵan,-dedim buyırıp (B.Aymuhámmedova).-Men ján-jaǵıma qarap jaqın jerde tanısım joq ekenligine kózim túsken soń:-Ket, jolama maǵan,- dedim buyırıp. Ishki jaǵdayımnıń qanday bolatuǵının ózim de tolıq bilmeymen. (I.Qurbanbaev). -Ishki jaǵdayım qanday bolatuǵınlıǵın ózim de tolıq bilmeymen.

Geyde iyelik sepliginen keyin tartımlanıp kelgen kelbetlik feyildi shárt meyil forması menen almastırǵanda, iyelik sepliginiń ornına ataw sepliginiń qollanılıwı múmkin.Mısalı: Qızıl júzli jigittiń qızarǵanı -ólgeni(naqıl) -Qızıl júzli jigit qızarsa -ólgeni. Bunday almastırıw iyelik sepligindegi sóz subekt mánisin bildirip keliwide múmkin. Birinshi gápte iyelik sepligi forması tartımlanǵan sóz benen birge baslawısh bolıp tur, al ekinshi gápte olar ekewi eki aǵza (baslawısh hám bayanlawısh) bolıp tur.

2.Jıynaqlaw sanlıqlar hárekettiń subekti bolıp kelgende iyelik sepligin ataw sepligi menen almastırıw múmkin. Mısalı: Apam ekewimizdiń ketiwimiz kerek (B.Aymuhammedova). Apam ekewimiz ketiwimiz kerek. Bul mısallardaǵı gápler strukturalıq hám mazmunlıq jaqtan hár qıylı.

3.«Óz» almasıǵı tartımlanıp subektti ayrıqsha atap kórsetkende, subektti bildiriwshi sóz ataw sepliginde de, iyelik sepliginde de turıwı múmkin, sonlıqtan olar sinonim emes, al parallel formalar bolıp esaplanadı. Mısallar: Meniń ózim ashıq bolsam. (Berdaq). -Men ózim bilgir emespen. (Berdaq).Embergenovtıń ózi bir rayonlarda da bolıp qayttı. (T.Qayıpbergenov). -Embergenov ózi bir rayonlarda da bolıp qayttı. Ne ushın adamlardıń ózleri kele bermeydi. (I.Qurbanbaev).-Ne ushın adamlar ózleri kele bermeydi.

Geyde tartımlanıp iyelik sepliginde qollanılǵan «óz» almasıǵınıń ornına onıń ataw sepliginde tartımlanbaǵan formasın qollanıw múmkin. Ózińniń jaǵdaylarıń qalay?...(B.Aymuhammedova).- Óz jaǵdaylarıń qalay? Tólegen ǵarrı óz turqınan da úlken saattıń tiliniń barıp kelip turǵanın tańlanıp qaradı (S.Anarbaev). Tólegen ǵarrı óziniń turqınan da úlken saattıń tiliniń barıp -kelip turǵanına tańlanıp qaradı.

Usınday konstrukciyalardaǵı ataw hám iyelik sepliklerin almastırıw geyde mánilik hám stillik ózgesheliklerge alıp keledi: Shamuratovtıń kóshesi (jasaytuǵın kóshesi).-Shamuratov kóshesi (sonıń atına qoyılǵan kóshe). Balanıń kiyimi (balaǵa tiyisli)- bala kiyimi (balalar ushın arnalǵan kiyim) h.t.b.

Iyelik sepligi affiksleriniń gápte óz-ara baylanısqan hár bir sózde qaytalanıp hám dizbeklesip keliwi stilistikalıq jaqtan qolaysızlıq tuwǵızadı. Sonlıqtan da olardıń ayırımların, eger ulıwma

mánige ózgeris

kirgizbese, affikssiz, yaǵnıy ataw sepligi formasında qollanıw múmkin.ǵó Mısalı: Mátekeniń raykomnıń sekretarınıń aqılparasatına súysinip kiyatırǵan Sabırov endi sezdi. (K.Sultanov). Bul gáptegi:Mátekeniń raykom sekretarınıń aqıl-parasatına súysinip kiyatırǵanın Sabırov endi sezdi dep aytsaq, stilistikalıq jaqtan durısıraq boladı. Ulıwma aytqanda, ataw sepligi menen iyelik sepligi formaları tek ayırım jaǵdaylarda ǵana bir-birin almastıra aladı, basqa waqıtlarda bul eki formanıń arasında mánilik hám stilistikalıq ózgeshelikler boladı.Sonlıqtan da iyelik hám ataw seplikleri barlıq waqıtta bir-birin almastıra bermeydi. Házirgi qaraqalpaq tilinde iyelik affiksleri menen qollanılǵanda onı ataw sepligi menen almastırıwǵa bolmaydı:

1)Menshikli atlıqlarǵa jalǵanıp solarǵa tiyislilikti atap kórsetse׃ Qaraqalpaqstannıń rayonları, I.Yusupovtıń poemaları, oqıwshınıń dápteri hám t.b.

2)Iyelik sepligindegi sózden keyingi tartımlanǵan sóz pútininiń bó-legin bildirip kelgende:

úydiń esigi, terektiń japıraǵı, dáryanıń salası.

3)Waqıtlıq qarım-qatnastı bildirgende: jazdıń samalı, báhárdiń kúni, qıstıń suwıǵı hám t.b.

4)Predmettiń sının, sanalıq belgisin bildirgende: oqıwshılardıń aldın-ǵısı, qoydıń semizi, attıń júyrigi hám t.b. Bunday sóz dizbeklerindegi tartımlanıp kelgen kelbetlikler substantivlesip qollanıladı.

5)Muǵdarlıq qatnas bildirilgende: mıńlardıń biri, egizdiń sıńarı, úshtiń biri hám.t.b.

6)Predmettiń ózine tán sanasın bildirip kelgende: iyttiń úriwi, búlbildiń sayrawı, sıyırdıń móńirewi, artistkanıń oynawı hám t.b. Mısalı: Mıltıqtıń atılıwına - kiyiktiń qasınıwı dus kelipti (naqıl).

7)Iyelik sepligindegi sózdiń anıqlawshı bolǵanda: úlken qalanıń kósheleri, biziń klassta oqıytuǵın balanıń úyi. Mısalı: Qızıl júzli jigittiń qızarǵanın-ólgenin (naqıl). Bedew attıń jorǵalaǵanı ayıp, tazı iyttiń úrgeni ayıp (naqıl).

14

8)Iyelik sepligindegi sóz benen tartımlanǵan sózdıń arasında basqa sózler kelgende: avtubustıń sońǵı bándirgisi, Berdaqtıń oyın-dálkek qosıqları, shayırdıń birinshi shıǵarması.

9)Substantivlesken sózler: Jaqsınıń jatı bolmas.Ózi joqtıń kózı joq. Jıltıraǵanıń bári altın emes, Awıldaǵınıń awzı sasıq. Jaqsınıń qayırı tiyer hár jerde, jamannıń kesiri tiyer tar jerde. Birewdiń boyı qısqa, birewdiń oyı qısqa. («Qaraqalpaq naqıl-maqalları»).

B) ATAW SEPLIGI MENEN TABÍS SEPLIGI SINONIMIYASÍ

Tabıs sepligi eski Orxon estiliklerindegi formasında, al házirgi túrkiy tillerinde -nı//-ni, -dı//-di, -tı//-ti formalarında ushırasadı. Tabıs sepligi affiksleriniń kelip shıǵıwı haqqında tyurkologlar arasında hár qıylı pikirler bar. Ayırım izertlewshiler onı shıǵısı jaǵınan iyelik sepligi affiksi menen bir bolǵan, yaǵnıy erte waqıtlarda bir seplik bolıp,ol iyelik hám tabıs sepligi xızmetlerin atqarǵan deydi.26

Al basqa ilimpazlar bul pikirdi quwatlamaydı, sebebi bul eki sepliktiń mánileri hám sintaksislik xızmetleri sáykes kelmeydi. V.A.Bogoroditskiy tabıs sepligi affikisiniń etimologiyasın,tartım affiksleri menen baylanıstıradı.27 Házirgi qaraqalpaq tilinde tabıs sepligi jay sepleniwde -dı//-di, - tı//-ti, -nı//-ni affikslerine,al tartımlı sepleniwdıń III betinde -n kórsetkishine iye: qolı-n, kózi-n, betin-n, bası-n Mısalı: Olardı nege teńewdi bilmeymen. (X.Dáwletnazarov). Jalǵız nashar basımdı, at bayraqqa tigeyin («Alpamıs»). Palxan óziniń kewli jaqqan Shariypa degen qatınnıń qazanın sorap aldı. (A.Shamuratov). Kúnniń júzin kórsetpey, suwsınına hawanıń sútin berdi.

(«Alpamıs»).

Házirgi qaraqalpaq tilinde tabıs sepliginiń affiksleri geyde sózge ashıq jalǵansa (kitaptı oqıdı), geyde túsirilip te aytıla beredi (kitap oqıdı). Bunı kópshilik tyurkologlar anıqlıq hám anıqsızlıq kategoriyası menen,yaǵnıy tabıs sepligindegi sózdiń tıńlawshıǵa anıq, belgili yamasa anıq emes,belgisiz bolıwı menen baylanıstıradı. Máselen, keltirilgen mısallardaǵı kitap oqıdı degende kitap anıq emes, belgisiz, al kitaptı oqıdı desek, kitaptıń tıńlawshıǵa belgili, anıq ekenligi ańlatıladı. Tabıs sepligi qaraqalpaq hám basqa da túrkiy tillerinde tuwra obyektti bildirip tuwra tolıqlawısh xızmetin atqaradı hám birdeyine awıspalı feyiller menen basqarılıp qollanıladı, sonlıqtan da onıń subktti bildiretuǵın ataw házirgi qaraqalpaq tilinde ónimli qubılıs emes. Soǵan qaramastan túrkiy tillerindegi ataw hám tabıs seplikleriniń sinonim bolıp keliwi kóplegen izertlewshilerdi qızıqtırǵan. Máselen, O.N.Betlingk yakut tilindegi ataw (belgisiz) seplik hám tabıs seplikleri arasındaǵı sinonimiyanı aytıw menen birge tabıs sepligindegi sóz predmettiń anıqlıǵın, al ataw sepligindegi sóz onıń anıq emesligin bildiredi dep ekewiniń arasındaǵı ayırmashılıqtı da kórsetken. Bul sepliklerdiń sinonim bolıp qollanılıwına «Altay grammatikası» avtorları da kewil bólgen.ǵh Ataw hám tabıs seplikleriniń sinonimiyası bunnan keyingi izertlewshilerdiń de dıqqat orayında boldı. M.Iminov ózbek tilindegi ataw hám tabıs seplikleriniń almasıwın kómekshi de- feyiliniń xızmetleri menen baylanıstıradı.ǵ9

Bul awıspalı feyilde ataw seplik formasın basqaradı hám ataw sepligindegi sóz basqanıń sózindegi baslawısh xızmetin atqaradı: Seni keledi dep oylamaǵan edik.-Sen keledi dep oylamaǵan edik. Bul kabinetti, mına sen otırǵan stoldı eń baxıtlı orın dep bilemen. (A.Áliev).-Bul kabinet, mına sen otırǵan stol eń baxıtlı orın dep bilemen. Biyshara meni oqısın dep ádeyi ákeledi eken. (T.Qayıpbergenov).- Biyshara men oqısın dep ádeyi ákeledi eken. Bunday stukturadaǵı gáplerde betlew almasıqları tabıs hám ataw sepliklerinde kelgende, olar arasında aytarlıqtay mánilik ózgeshelik bolmaylı. Salıstırıń: Men (sen, ol) keledi dep oylamaǵan edi -Meni (seni, onı) keledi dep oylamaǵan edi. Al almasıqlardıń ornında atlıqlar qollanılǵanda ataw sepligi formasınıń qollanılǵanı durısırıq boladı: Qonaqlar keledi dep oylamaǵan edi. Bul baǵınıńqı qospa gáp. Al qonaqlardı keledi dep oylamaǵan edi desek gáptegi tabıs sepligi kóbinese awız eki sóylew tili ushın tán hám ádebiy tilde ónimli qollanılmaydı.Bul gápte tabıs sepligindegi sóz bolıwı ushın, ol kóbnese awıspalı feyiller menen basqarılıwı kerek, al mısaldaǵı keledi feyili awıspasız feyil. Bunnan basqa jaǵdaylarda bul sepliklerdıń sinonim bolıp keliw jaǵdayları házirgi tilde ushıraspaydı. Házirgi qaraqalpaq tilinde tabıs sepligindegi sóz tómendegi jaǵdaylarda tek affiksli qollanıladı,yaǵnıy bunday jaǵdaylarda onı ataw sepligi menen almastırıwǵa bolmaydı:

1) Menshikli atlıqlar affiksli qollanıladı:

Berse maǵan Daǵıstandı

15

Túsirse de zimistandı,

Jaqsı dese Hindistandı

Joǵım izlep keter edim.(Berdaq).

Maqtumqulını oqıǵanda Aytar edim hár zamanda: «Kemis bar ma,begler, anda?»

Sózin tawap qılar edim. (Berdaq)

2)Tartımlanǵan sóz tuwra tolıqlawısh bolıp kelgende tabıs sepligi affiksli qollanıladı:

Bársheni yaratqan qádir qudayımÁ

Berseń bul bendeńe haqlıq jolın Ber. (Berdaq).

3)Tabıs sepliginde sózdiń anıqlawshıları bolǵanda,ol affiksli qollanıladı: Aytar sózińdi aldın ayt. Jemes awız jer awızdı baylaydı. («Qaraqalpaq naqıl-maqalları»).

4)Tabıs sepligindegi sóz benen bayanlawısh arasında basqa sóz kelgende tabıs sepliginiń affiksi túsirilmeydi: Kitaplarıńızdı búginnen qalmay kitapxanaǵa tapsırıńız.

5)Substantivlesken sózler menen tabıs sepligi affiksli qollanıladı; Bermegendi berip uyalt. Mıńdı tanıǵansha birdiń atın bil. Jaqsını kórmek ushın. Kópti jamanlaǵan kómiwsiz qaladı. («Qaraqalpaq naqıl-maqalları»).

6)Tabıs sepligindegi sózge logikalıq pát túskende ol affiksli qollanıladı: Ol barlıq balalardı emes, al tek Erbaydı ertip ketti.

7)Tartımlanǵan sózler tabıs sepliginde affiksli qollanıladı.Sen ózińniń sıqılıńdı aynaǵa qarap bir kórgenbisiz? (K.Mámbetov).

Sen júripseń sayran etip toy toylap,

Paydasız qızlarǵa baxtıńdı baylap,

Men júrmen bir shiyrin janımdı qıynap,

Bolmay ma bul saǵan namıs, ar, balam. (A.Dabılov).

V) IYELIK SEPLIGI MENEN TABÍS SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Iyelik sepligi hám tabıs seplikleriniń óz-ara almasıp qollanılıwı qaraqalpaq tilinde siyrek ushırasadı. Bul sepliklerdegi sinonimiya olardı basqarıp keletuǵın feyil formalarına baylanıslı boladı, sebebi iyelik hám tabıs seplikleri ózleriniń mánisi hám xızmeti jaǵınan pútkilley hár qıylı: iyelik sepligi bir predmettiń ekinshi predmetti iyelewin bildirse (qalanıń kóshesi), tabıs sepligi ishárekettiń tikkeley obyektin bildiredi (kósheni tazalaw).

Iyelik sepligindegi atlıq obyektti bildirip kelgende, ol tabıs sepligindegi sóz benen almastırılıwı múmkin. Bul jaǵdayda iyelik sepligin basqaratuǵın belgisiz dárejedegi feyil tabıs sepligindegi atlıq penen dizbekleskende awıspalı feyil boladı. Yubileydiń ótkeriliwi boyınsha ilájlar-yubileydi

ótkeriw boyınsha ilájlar,tırnalar báhárdiń xabarshıları,- tırnalar báhárdi xabarlawshılar, toydı ótkeriw haqqında másláhát-toydıń ótkeriliw haqqında másláhát hám t.b. Mısalı: Quyash jarıǵın bulttıń búrkep turǵanınday, geyde aqıl nurın nápsi búrkeydi. Degen gáptegi tabıs sepligindegi jarıǵın sózin iyelik sepliginde qoyıp. Quyash jarıǵınıń bulttıń búrkep turǵanınday, geyde aqıl nurın nápsi búrkeydi dep aytıwǵa boladı. Ádebiy tilde bulardıń eki forması da paydalanıladı. Iyelik hám tabıs seplikleriniń sinonim bolıp keliwi belgili kontekslerde hám ayırım situaciyalarǵa baylanıslı boladı. Mısalı:

Qay mákandı kórseń, bári abadan

Hár kúndi ulıǵlap atar nurlı tań. (J.Aymurzaev).

Bul gáptegi tabıs sepligindegi «mákandı» sózin iyelik sepligi formasında qay mákannıń kórseń bári abadan dep aytıwǵa boladı, biraq olar ekewiniń arasında mánilik hám stilistikalıq ózgeshelikler boladı. Keyingi forma (iyelik sepligi) kóbinese awız eki sóylew tilinde aytıladı. Kópshilik jaǵdayda bul seplikler bir-birine sinonim bola almaydı. Mısalı׃ Baslıqtı kabinetinde kórdim degen gápte kabinette direktordı kórgenligi haqqında aytılǵan. Al eger usı gáptegi tabıs sepligindegi sózdi iyelik sepligi menen almastırıp. Baslıqtıń kabinetinde kórdim desek, onda

16

baslıqtıń kabinetinde baslıqtı emes, al basqa birewdi kórgenligin bildiredi. Sonlıqtan da bunday gáplerde iyelik hám tabıs seplikleri bir-birin almastıra almaydı.

Geyde grammatikalıq sepliklerdiń úshewi de ayırım kontekstlerde bir-birin almastırıp qollanılıw múmkinshiligine iye boladı. Mısalı׃

1)Bul mallardı kimniń qolında bolıwına qaramastan óz órisine qosıwǵa tapsırma berildi (K.Jumaniyazov) -tabıs sepligi.

2)Bul mallar kimniń qolında bolıwına qaramastan, óz órisine qosıwǵa tapsırma berildi-ataw sepligi.

3)Bul mallardıń kimniń qolında bolıwına qaramastan óz órisine qosıwǵa tapsırma berildi - iyelik sepligi.

Bul mısallardaǵı mallar sóziniń seplik formaları ózgergeni menen olar arasında mánilik jaqtan ayırmashılıq joq. Biraq hár qanday sóz-forma tek mánilik jaqtan ǵana emes, stilistikalıq jaqtan da ádebiy tildiń normalarına juwap bererliktey bolıp qurılıwı hám qollanılıwı kerek. Usı kóz qarastan, bizińshe, jazıwshı tárepinen bul gáptegi qollanılǵan tabıs sepligi variantı stilistikalıq talapqa juwap bermeydi. Olardıń ishindegi ataw seplikli formasıbaǵınıńqılı qospa gáp, ondaǵı «mallar» qarsılas baǵınıńqılı qospa gáptiń baslawıshı boladı, sonlıqtan da onı ataw sepligi formasında qollanıp, túsinikli bolıwı ushın bas gápke «olardı» almasıǵın qossa durıs boladı: Bul mallar kimniń qolında bolıwına qaramastan, (olardı) óz órisine qosıwǵa tapsırma berildi.

Sinonim seplik formaları usılayınsha gápti tolıqtırıp túsinikli etip, stilistikalıq jaqtan jetilistiriliwge múmkinshilik beredi. Ádebiy tilde bunday sinonim formalardıń tek grammatikalıq

ózgesheliklerin esapqa alıw kerek. Ulıwma aytqanda, qaraqalpaq tilindegi grammatikalıq sepliklerdiń mánileri hám sintaksislik xızmetleri turaqlı boladı, sonlıqtan olar sinonim konstrukciyalarda az ushırasadı.

1.2. KEŃISLIK SEPLIKLI KONSTRUKCIYALARDÍŃ SINONIMIYASÍ.

Keńislik seplikleri bolıp esaplanatuǵın barıs, shıǵıs, orın seplikleri keńislik mánisin bildiriwi menen birge, geyde obyektlik qatnaslardı da ańlatadı. Házirgi qaraqalpaq tilinde ayırım kontekstlerde olardan barıs-orın, orın-shıǵıs, barıs-shıǵıs seplikleri sinonim bolıp qollanıladı. Bul sepliktiń óz-ara sinonimlik qatnasqa túsiw, yaǵnıy ayırım jaǵdaylarda bir-birin almastırıw múmkinshilikleri birdey emes.

A) BARÍS SEPLIGI MENEN ORÍN SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Barıs sepligi túrkiy tillerinde, tiykarınan, -ǵa//-ge, -qa//-ke (fonitikalıq variantlar menen), al

elementin tirkewish dep qaraydı. Eski túrkiy tilinde barıs sepliginiń bir neshe affiksi bolǵan:-a, -á, - q//-k, -qa//-ká, -ra//-rá, -rı//-ri, -arı//-ári, -qarı//-gári, -cha//-chá, n.

Barıs sepligi affiksleri qaraqalpaq tilinde:-qa/-ke, -ǵa/-ge, -a/-e, -na/-ne qazaq tilinde:-qa/-ke, - ǵa/-ge, -a/-e, -na/-ne,ózbek tilinde:-ga, -ke, -qa formalarına iye; qaraqalpaq, qazaq tillerinde jay sepleniwde barıs sepligpniń -qa/-ke, -ǵa/-ge affiksleri jalǵanadı, tartımlı sepleniwde -a/-e, -na/-ne affiksleri jalǵanadı. Barıs sepligindegi atawıshlar hár qıylı mánilik qatnaslardı bildiredi׃

a)obyektlik qatnas׃ Ballardıń arasınan elge basshı tańlań;

b)obyektlik hám pısıqlawıshlıq qatnas׃ Zańǵa jetik adam. (M.Dáribaev).Ájiniyaz bolsa onıń parsı tiline qumar. (K.Sultanov).

v)waqıtlıq hám ólshemlik belgi׃ Jalqawǵa jazı da bir, qısı da bir (K.Sultanov).

Orın sepligi de, tiykarınan keńislik sepligi bolıp, keńislik qatnasların bildiredi, sonıń menen birge ol da waqıtlıq hám grammatikalıq kórsetiw ushın qollanıladı. Orın sepliginiń affiksleri túrkiy

tillerinde -da/-de, -ta/-te (fonetikalıq variantları menen) túrinde ushırasadı. Bul affikstiń kelip shıǵıwın K.Karimov orın mánisindegi «ja» (parıs tilinde) sózi menen,q0 al S. Bayliev -»yer» -(orın)

17

sózi menen baylanıstırıladı.qá Avtordıń pikiri boyınsha, er-der-de bolıp ózgergen. Biraq bul sózdiń házirgi orın sepligi affiksleriniń formasına deyin ózgerip keliwi ele kóp dálilewlerdi talap etedi.

Bul eki seplikte barıs hám orın seplikleri ayırım jaǵdaylarda birin-biri almastırıp qollanıwı múmkin. Barıs sepliginiń tiykarǵı funkciyası hárekettiń baǵdarlanǵan ornın kórsetiw, al orın sepligi predmettiń yamasa hárekettiń turǵan ornın ańlatadı.Barıs sepligindegi sóz mánisi boyınsha orınǵa tiyisli bolmaǵanda, onıń ornına orın sepligin qollanıw múmkin. Bul eki seplik formalarınıń funcional almasıwı kóbinese awız eki sóylew stilinde, kórkem shıǵarmalarda personajlardıń tilinde kóbirek ushırasadı. Mısalı: Brigadir bala-shaǵaları menen qara úydiń qasındaǵı qamıs plitadan islengen qosta jatı. (Q.Jumaniyazov). Mısaldaǵı orın sepligindegi qosta sózin barıs sepligi formasında qosqa dep ózgertkende de gáptiń mazmunı ózgermeydi hám buzılmaydı: Brigadir balashaǵaları menen qara úydiń qasındaǵı qamıs plitadan islengen qosqa jattı.

Tómendegi mısallarda da barıs sepligindegi sózlerdi orın sepligi menen almastırıp qollanıwǵa boladı: Tań aldında Tashkentke (Tashkentte) túsip, aeroporttan awqatlandım da Nariman aǵanıń esigin ańlıdım.(G.Tursınova). Sóytip kimler qaysı awılǵa (awılda) tilenshilik etiw kerekligin oylasadı. (T. Qayıpbergenov). Amanlıq penen Alliyar saban (tósekte) qatar jatır. (T.Qayıpbergenov). Qaraqalpaq tilinde hámel, lawazımdı bildiriwshi atlıqlar barıs hám orın sepliklerindegi sózlerdi teńdey basqara aladı. Bul jaǵdayda barıs sepligi hám orın sepligi formaları bir-biri menen sinonim boladı: zavodqa direktor - zavodta direktor, mákemege baslıq - mákemede baslıq. Mısalı: Ótken jılı kópshiliktiń tilegi menen xojallıqqa baslıq bolıp saylandım. («Erkin Qaraqalpaqstan») Ótken jılı kópshiliktiń tilegi menen xojalıqta baslıq bolıp saylandım.

Mısallarda barıs sepligi tiyislik, menshiklik mánisin (onı izafet penen xojalıqtıń baslıǵı dep aytıw da múmkin),al orın sepligi ózine tán orın mánisin bildiredi.

Házirgi qaraqalpaq tilinde orın sepligi formasındaǵı qayda, mında ráwishleri de barıs sepligi mánisinde qollanıladı: qayda ketti- qayaqqa ketti. Mısalı: Intsiativamız qolda. Hesh qayda (hesh jaqqa) ketpeymiz. (I.Qurbanbaev). Onda adamlardı ákel mında (mına jerge), sálemlesip jaǵdaydı aytayıq. Qaraqalpaq tilinde geypara jaǵdaylarda barıs sepligi orınlıq mánide qollanılǵanda, onı orın sepligi forması menen almastırıw múmkin: kresloǵa otırdıkresloda otırdı.32 Mısalı: Jelkege, belge shırmalıp qalǵan bilekler jazdırılmaydı (K.Mámbetov).- Jelkede, belde shırmalıp qalǵan bilekler jazdırılmaydı. Biraq bul formalar qansha jaqın bolǵanı menen olar arasında mánilik hám stilistikalıq ayrımashılıqlar sezilip turadı: Jelkege, belge formaları hárekettiń baǵıtın, al jelkede, belde forması háreketsizlikti, tek orındı bildiredi. Orın sepligi statikalıq, al barıs sepligi dinamikalıq háreketti bildiredi. Usıǵan qaramastan awız eki sóylew tilinde, kórkem ádebiyat stilinde barıs hám orın seplikleri formalarınıń bir-birin almastırıp qollanılıwı jiye ushırasadı. Mısalı: Keshe ǵana bir tósekte (tósekke) otırıp, bir tabaqtan as ishken adamlardıń búgin dize búkpes jaw bolatuǵınına kimniń kózi jetkenW (T.Qayıpbergenov). Jası qaytqan adamǵa piyada tuwe mashinada (mashinaǵa) otırǵanda da ańsat emes. (U.Pirjanov). Bunday almasıwlar eki sepliktiń mánileri júdá jaqın bolǵanda kóriniwi múmkin. Al olar ózleriniń mánilerinde qollanılǵanda birin biri almastıra almaydı, eger almastırıp qollanılsa, onda stilistikalıq qátege jol qoyıladı. Mısalı: Átirapta qarańǵılıq enip, qala shamshıraqları jandı. (G.Tursunova) degen gápte orın sepligidegi átirapta sóziniń barıs sepligindegi átirapqa sózi menen almastırǵanı durıs boladı, sebebi bul jerde hárekettiń baǵıtı (qayaqqa) ańlatılǵan.

Ózbek tiliniń SamarkandBuxara govorlarında da tájik tiliniń tásiri menen barıs sepligi orın sepliginiń ornında qollanıladı:33 biz yátekka turamız (biz jataqxanada turamız). Al V.V. Reshetov eski ózbek tilinde barıs hám orın seplikleriniń xızmetlerin atqaratuǵın ayırıqsha seplik bolǵan dep esaplaydı.34 Olay bolatuǵın bolsa, túrkiy tillerdegi (ásirese eski ózbek tilindegi) barıs hám orın seplikleriniń almasıp qollanıwı erteden beri kiyatırǵan qubılıs dep qarawǵa boladı. Barıs hám orın sepliklerin bir-birin almastırıwı usı sepliklerdegi atlıqlardı basqarıp qollanılatuǵın feyillerge de baylanıslı boladı. Tikkeley baǵıttı bildiretuǵın feyiller menen máselen,(ketiw, barıw, ushıw, qaraw) hám t.b. dizbeklesken barıs sepligindegi sózler orın sepligi forması menen almastırılmaydı. Tek semantikası belgili bir orınǵa baylanıslı feyiller menen basqarılǵanda ǵana barıs sepligindegi sóz orındı bildirip, orın sepligi menen almastırılıwı múmkin. Bul waqıtta olar arasında aytarlıqtay mánilik ózgeshelik bolmaydı. Mısallar: Besinshi klassqa sabaq beremen- Besinshi klassta sabaq beremen. Keshke keliń- Keshte keliń. Mısallar: Awılǵa da usta kerek ǵoy. (I.Qurbanbaev). - Awılda da usta kerek ǵoy. Men de, kishkene bolsam da, awılımda brigadaǵa zveno, tabelshik

18

boldım.- Men de kishkene bolsam da, awılımda brigada da zveno, tabelshik boldım. ... birewler tandırǵa nan jawıp atır - ... birewler tandırda nan jawıp atır. Men atam aytqan topıraqqa qansha kómilip oynasam ... -Men atam aytqan topıraqta qansha kómilip oynasam... Neshe jıllar medresege jıynalǵan altın, baylıq belgisiz, adam bilmeytuǵın jerge kómildi.- Neshe jıllar medresede jıynalǵan altın, baylıq belgisiz, adam bilmeytuǵın jerge kómildi. Bizler Jańadáryadan bul jerge kelgeli kóship, biziń awılǵa bir dástúr payda boldı.-Bizler Jańadáryadan bul jerge kóship kelgeli, awılda bir dástúr payda boldı. (Á.Paxratdinov). Meniń ilimiy jumıslardı basqarıwǵa onshelli tájriybem joq. (A.Áliev). -Meniń ilimiy jumıslardı basqarıwda onshelli tájriybem joq. Kresloǵa shalqayıp taslap sózin dawam ettirdi (A.Áliev). -Kresloda shalqayıp taslap sózin dawam ettirdi.

B) SHÍǴÍS SEPLIGI MENEN ORÍN SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Shıǵıs sepligi formaları Orxon-Enisey jazba esteliklerinde ushıraspaydı, onıń xızmetinde orın sepligi qollanılǵan. Usıǵan baylanıslı kópshilik izertlewshiler túrkiy tillerindegi shıǵıs sepligi basqa sepliklerden keyin payda bolǵan degen juwmaq shıǵaradı. Al E.V.Sevortyan bul pikirge qosılmaydı. Onıń shamalawınsha, shıǵıs sepligi Orxon-Enisey estelikleri jazılǵan dáwirde basqa, óz jazıwına iye emes tillerde kollanılǵan bolıwı múmkin35. Al B.A.Serebrennikov Orxon jazıwlarınan mınaday mısallar keltiredi. Tabǵich qaganta, kozde pishin36 .

Izertlewshiler shıǵıs sepligi affiksinin etimologiyasın «bólek» degen mánige iye «tanju» sózi menen baylanıstırıp, ondagı «ju» elementi keyninen túsip kalǵan dep esaplaydı.37 Shıǵıs sepligi hárekettiń shıǵıw punktin yamasa hárekettiń kimnnen, neden shıqqanın, deregin-dan//-den,-nan//- nen,-tan//ten affiksleri arqalı bildiriledi. Bul jaǵınan ol barıs sepligine qarama-qarsı máni ańlatadı׃ qaladan-qalaǵa, tóbeden-tóbege, úyden-úyge h.t.b.

Shıǵıs sepligi eski túrkiy tilleriniń jazba esteliklerinde affiks penen de, affikssiz de qollanılǵan. Házirgi qaraqalpaq tilinde de-ǵan//gen kelbetlik feyilleri shıǵıs sepliginiń «soń» tirkewishi menen qollanılǵanda, olardaǵı shıǵıs sepliginiń affiksi túsirilip aytıla beredi׃ kelgen(nen) soń, aytqan soń. Mısalı׃ Burqıǵan dáryalar shólge aylandı. Simirgen soń sen olardıń báhárin. (N.Tóreshova). Shıǵıs sepligi hárekettiń shıǵıw punktin ańlatıw menen bir qatarda baska da mánilerdi bildiredi׃

a)is-hárekettiń qaysı predmetten yamasa adamnan shıqqanın kórsetedi. Batırdan xatdoslarǵa quwat.

b)predmettiń neden islengenin bildiredi, bılǵarıdan mási(tigiw), aǵashtan qasıq soǵıw.

v) Is-hárekettiń isleniw sebebin bildiredi, aybatınan seskendi, qorıqqanınan jıladı. g) salıstırıw dáreje quramında salıstırılatuǵın zattı bildiredi. Qonaq qoydan juwas. d) bóleklengen pútindi bildiredi, fronttaǵı ushırasıwlardıń bul mıńnan biri.

j) hárekettiń baslanıw waqtın bildiredi: Jastan sada ósken bala.

Orın sepligi hárekettiń ornın bildiredi: Dáryada muz qatıw edi. (M.Dáribaev).

Orın sepliginiń affiksi waqıtlıq mánidegi sózlerdegi jalǵanıp kelgende, belgili bir waqıt aralıǵın ańlatadı: Diyxandiki jılda árman, balıqshıniki kúnde árman. h.t.b.

- Shıǵıs hám orın seplikleri tiykarınan, keńislik sepikleri bolǵanlıqtan geypara tekstlerde olar bir-birin almastırıp qollanıladı. Mısalı:

Hákisinshe qıyınlaw ekeni olardıń júz-kózlerinen kórinip turatuǵın edi. (S.Anarbaev). Hákisinshe qıyınlaw ekeni olardıń júz-kozlerinde kórinip turatuǵın edi.

Gúlleniw tilemeymen báhár paslına

Sıldırap suw aqsın japtan hár kúni.(T.Mátmuratov) Gúlleniw tilemeymen báhár paslına

Sıldırap suw aqsın japta hár kúni. Tóbeńizde baxıt quyashı parlap,

Qulpırǵan gúllerin súydirip ótsin. (T.Mátmuratov).

Tóbeńizden baxıt quyashı parlap,

Qulpırǵan gúllerin súydirip ótsin

Taxıyatash aqshamı usap bayramǵa,

Bálent vıshkalarda juldızlar janar. (T.Mátmuratov).

Taxıyatash aqshamı usap bayramǵa,

19

Balent vıshkalardan juldızlar janar.

Shıǵıs sepligi, orın sepligi menen sinonim bolıp kelgende orındı hárekettiń shıǵıw punkti sıpatında kórsetdi: aynadan kóriniw, dárwazadan shıǵıw h.t.b. Orın sepligi shıǵıs sepliginiń ornında qollanılǵanda, orındı belgili bir bıǵıtqa baylanıslı, kontekstlestirip sıpatlaydı. A.Áliev). Men basshı xızmetten birinshi ret tap usı kabinetten kóterilgen. Mısalı׃ Men basshı xızmetke birinshi ret tap usı kabinette kóterilgen edim.

Attıń izinde buwdaqlanǵan aq shańǵıt qalıp baratır. (I.Qurbanbaev)

Attıń izinnen buwdaqlanǵan aq shańǵıt qalıp baratır.

Kóshede esitken sózlerin aytıp shawlaydı. (A.Áliev)

Kósheden esitken sózlerin aytıp shawlaydı. Kim onıń qanday názik jińishke jollarınan jańılıspay júrip ótse ǵana óz maqsetine, baǵıtqa jol tabadı. (K.Allambergenov). -Kim onıń qanday názik jińishke jollarında jańılıspay júrip ótse ǵana óz maqsetine, baxıtqa jol tabadı. Qorǵanǵa bir shaqırım jerden eliniń murat shayıq basshılıǵındaǵı biylerin Maman qushaq ashıp kútip aldı. (T.Kayıpbegenov). Qorǵanǵa bir shaqırım jerde eliniń murat shayıq basshılıǵındaǵı biylerin Maman qushaq ashıp kútip aldı.

Qala hám jer-suw atamalarına qollanılǵanda orın sepliginiń affiksleri hárekettiń baǵıtın bildiretuǵın bolǵan: Xisarda kelganda (Xisarǵa kelgende). Shıǵıs hám orın seplikleri formalarında házirgi qaraqalpaq tilinde kóbinese ráwishke ótken kómekshi atawıshlar keń qollanıladı. Olar usı sepliklerdiń formalarında ráwishke ótken, yaǵnıy adverbiallasqan, sonlıqtan ózleriniń seplik formaları menen mánilerin saqlaydı hám bir-birin almastırıwı múmkin. Mısallar: Aldımızda bultqa ulasqan beles-beles tawlar kórinedi. (A.Bekimbetov). - Aldımızdan bultqa ulasqan beles-beles tawlar kórinedi. Aq bultlar tómende baratır ıǵıp. (M.Berdiev).-Aq bultlar tómennen baratır ıǵıp.

Atızdıń arqa shetinde aǵıp ótetuǵın japtıń kenarında qatara ósken tallardıń sayasında bir aq saqallı ǵarrı otır edi. (Á.Qarlıbaev).- Atızdıń arqa shetinen aǵıp ótetuǵın japtıń kenarında qatara ósken tallardıń sayasında bir aq saqallı ǵarrı otır edi. Bunday sinonimlerde orın sepligi forması orındı tolıq kórsetedi (arqa shetinde), al shıǵıs sepligi sol orındı qanday da bir úlken orınnıń bólegi sıpatında (arqa shetinen) bildiredi. Házirgi qaraqalpaq tilinde bul formalar ónimli qollanıladı hám bir-birin almastırıp kelgende stillik jaqtan da onsha parıqlanbaydı.

V) BARÍS SEPLIGI MENEN SHIǴIS SEPLIGI SINONIMIYASÍ.

Bul seplikler bir-birine qarama-qarsı mánilerdi bildiredi. Barıs sep-ligi grammatikalıq mánilerdi de, keńislik mánilerin de ańlatıp qollanıla beredi. Bul waqıtta onıń mánisi sózdiń semantikasına hám sózdi basqaratuǵın feyilge baylanıslı boladı. Mısalı: Ol meniń háreketlerime qısınadı eken. (T.Qayıpbergenov). Mısaldaǵı háreketlerime sózi ne sebep qısınadı eken sorawına juwap berip sebeplik qatnastı bildiredi. Bul gápti ol meniń háreketlerimnen qısınadı eken dep shıǵıs sepliginde aytıwǵa da boladı, onda mánilik ózgeshelik bolmaydı hám shıǵıs sepliginde máni anıq kórinedi.38 Bul eki seplik geypara jaǵdaylarda birin biri almastıra aladı. Mısalı׃ Biraq sonda da ómirge túńilmedim, sennen gúderimdi úzbedim. (A.Bekimbetov).- Biraq sonda da ómirden túńilmedim, sennen gúderimdi úzbedim. Sen ózińniń sıqılıńdı aynaǵa qarap bir kórgenbiseń? (K.Mámbetov). - Sen ózińniń sıqılıńdı aynadan qarap bir kórgenbiseń? Bul xabarǵa quwanbadı. (K.Mámbetov).- Bul xabardan quwanbadı. Ekinshi dushpanlardan tartınıp, kópshilikten iybe qılıp. (A.Dabılov)- Ekinshi dushpanlardan tartınıp, kópshilikke iybe qılıp.

Barıs hám shıǵıs seplikleri hámme waqıtta bir-birin almastıra bermeydi. Bul birinshiden, usı sepliklerdegi sózdiń semantikasına, ekinshiden, onıń dizbeklesiw múmkinshiligine baylanıslı bolıp keledi. Máselen, keyingi gáptegi «dushpanlardan» sózin «dushpanlarǵa» sózi menen almastırıw múmkin emes, sebebi gáptegi «tartınıw» feyili onıń tek shıǵıs sepliginde turıwın talap etedi. Bul eki sepliktiń sinonim bolıp keliwi sózlerdiń semantikasına hám kontekstke baylanıslı bolıp keledi.

Mısalı׃ Ekewi quwanıp aldınan shıqtı. - Ekewi quwanıp aldına shıqtı. Qaydaǵı qamshısınan qan tamǵan zalım-lardan, ant urǵan qumarpazlardan, insan qádirin bilmeytuǵın buzıqlardan, zorlıqzombılıqshılardan bul quday hesh nárseni ayamaydı. (S.Anarbaev)- Qaydaǵı qamshısınan qan tamǵan zalımlarǵa, ant urǵan qumarpazlarǵa, insan qádirin bilmeytuǵın buzıqlarǵa, zorlıqzombılıqshılarǵa bul quday hesh nárseni ayamaydı.

20