Frazeologiyanıń áhmiyetli máseleleri

1. Házir biziń sáwselim Rustemniń de murnına samal enipti. (T.Qayıpbergenov, «Túsiniksizler», 161-bet.).

2. Ayqız kózdi ashıp-jumǵansha dáryanıń arǵı betine shıqtı (A.Begimov

«Balıqshınıń qızı», 89-bet). Birinshi mısaldaǵı murnına samal enipti degen frazeologizm bayanlawısh xızmetin, al ekinshi mısaldaǵı kózdi ashıp jumǵansha degen frazeologizm pısıqlawısh xızmetin atqarıp tur. Xay gáp túrindegi ushırasatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ayırımlarınıń quramındaǵı feyilden bolǵan komponentiniń formasınıń ózgeriwine hám qollanılıwına qaray jeke sóz dizbeni bolıp ta, ayırım gápke usap ta kele beriwi múmkin. Máselen: awız jalasıw-awız jalastı~ bas kóteriw - bas kóterdi~

Demek frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń jeke sóz dizbegine yamasa ayırım gápke teń bolıwına feyil komponentleriniń ózgeriwi hám qollanılıwı úlken orın tutadı eken.

Qaraqalpaq tilindegi dúzilisi jaǵınan sóz dizbegi túrinde ushırasatuǵın frazeologizmlerdi morfologiyalıq jaqtan alıp qaraǵanda, olardıń hár qıylı sóz shaqaplarınan hár túrli formalarda ushırasatuǵınlıǵın kóremiz. Sonıń menen birge, olar quramındaǵı

Eki komponentli frazeologizmler: awız bastırıq, ashıq awız, pıshaq arqası, toń moyın, shay miy, bası bos, súyegine sińgen, gúderin úziw, arqa súyew hám t.b. 2. :sh komponentli

31

frazeologizmler: túbine duz egiw, murnına samal eniw, murnın balta shappaw, kózin ashıp jumǵansha, sirkesi suw kótermew, awzınan nanı túsken, qudaydıń qutlı kúni, tóbesi kókke jetiw, bir pul bolıw, janı kózine kóriniw, beti bılsh etpew, júregi alıp ushıw, qamırdan qıl suwırǵanday, tayaǵın iyt ǵayzaw, iyt ólgen jer hám t.b. 3. Kóp komponentli frazeologizmler: jan iynine ot túsiw, qas penen kózdiń arasında, bir tırnaqqa zar bolıw, eki kózi tórt bolıw, eki ayaǵın bir etikke tıǵıw, on gúlinen bir gúli ashılmaǵan, kimniń tarısı pisse, sonıń tawıǵı bolıw, iytten bir súyek qarızdar bolıw hám t.b.

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası boyınsha materiallarına baqlaw júrgiziw arqalı frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramındaǵı komponentler sanınıń ósiwi menen olardıń qollanılıw jiyiligi páseyetuǵınlıǵı sezildi. Kerisinshe, eger frazeologizmniń quramındaǵı komponentler sanı az bolsa, olardıń qollanılıw jiyiligi joqarı boladı. Sonlıqtan da qaysı tildiń frazeologiyalıq sóz dizbeklerin alıp qarasaq ta, olardıń eki hám úsh komponentli túrleri kóbirek uırasatuǵınlıǵı belgili. Degen menen frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramalı dúziliske iye bolǵan kóp komponentli túrleriniń tildegi ornı hám xızmeti óz aldına.

Óytkeni hár qanday turaqlı sóz dizbegi jeke sózler usap ózine tán kommunikativlik hám nominativlik xızmet atqarıp keledi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń tiykarǵı bólegin eki komponentli frazeologizmler quraydı. Olardıń birinshi komponenti kóbinshe atlıq sózden bolıp, ol jeke komponentlerdiń grammatikalıq baylanısına qaray grammatikalıq formalardı qabıl etedi. Al, eki komponentli frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ekinshi komponenti atlıqtan, feyilden, kelbetlikten, sanlqtan jasalıwı da kóbirek kózge túsedi. Bunday dúziliske iye eki komponentli frazeologizmlerdiń ekinshi komponenti feyilden jasalǵan túrleri tilimizde keń túrde qollanıladı. Endi biz qaraqalpaq tilindegi eki komponentli frazeologizmlerdiń tilimizde jiyi ushırasatuǵın eń tiykarǵı grammatikalıq túrleriniń dúzilislik úlgisine názer awdarayıq:

1.«atlıq-feyil»: sóz salıw, kóz salıw, kókirek kóteriw, qol jayıw, awız tompaytıw, kózge túsiw, bası aylanıw, júregine túsiw, kewline qaraw, jolınan qalmaw, otqa túsiw, tilin almaw, tulıpqa móńirew hám t.b.

2.«atlıq-atlıq»: awız bastırıq, miynet haqı, oshaq bası, kózge kúyik, qazıq bas, tas bawır hám t.b.

32

3. «atlıq-kelbetlik»: júzi qara, beti qalıń, awzı bos, qolı ashıq, peyli tar, tili uzın, tili qısqa.

4. «kelbetlik-atlıq»: jeńil ayaq, awır minez, shontıq minez, soqır tiyin, tastay qarańǵı, oń qolı, kók bet, suwıq xabar, ash kóz.

5.«sanlıq-feyil»: tórt ayaqlap, bir otırǵanda.

6.«sanlıq-kelbetlik»: eki júzli, eki ushlı, bir sózli, jeti qırlı.

7.«sanlıq-atlıq»: jeti túnde, eki bastan.

8.«sanlıq-sanlıq»: ekiniń birinde, mıńnan birde.

9.«feyil-feyil»: kórse qızar.

Qaraqalpaq tilinde úsh komponentli frazeologizmler de kóplep ushırasadı. Olardıń klmponentleriniń qanday sóz shaqabına qatnasına qaray bir neshe túrli dúzilislik úlgi tiykarında dóretilgenin anıqlawǵa boladı:

1.«atlıq-atlıq-feyil»: túbine duz egiw, murnına samal eniw, murnın balta shappaw, sirkesi suw kótermew, kúlin kókke ushırıw, tayaǵın iyt ǵayzaw, awzına kúshi jetpew, awzınan nanı túsiw, búyrekten sıyraq shıǵarıw.

2.«atlıq-kelbetlik-feyil»: qudaydıń qutlı kúni.

3.«atlıq-feyil-feyil»: basın alıp qashıw, gápti kesip aytıw.

4.«sanlıq-atlıq-feyil»: eki qolın kóteriw, jeti júyesinen ótiw, bir gelle kóriw.

5.«sanlıq-kelbetlik-feyil»: eki oylı bolıw, jeti jinindey kóriw.

6.«atlıq-ráwish-feyil»: eshekke teris mindiriw, janı alqımına keliw.

7.«feyil-atlıq-feyil»: jumǵan awzın ashpaw, aytqan sózinen qaytpaw. Sóz dizbegi

qaraqalpaq tiliniń bay frazeologiyalıq quramındaǵı (ǵáziynesinde) bunday kóp komponentli frazeologizmler awız eki sóylew tilinde de, jaba tilde de kóp qollanıladı. Quramalı dúziliske iye bolǵankóp komponentli frazeologizmler kúshli ekspressiyaǵa iye bolıwı menen frazeologizmlerdiń basqa túrlerinen (eki komponentli hám úsh komponentli)

ózine tán ayrıqshalıqları menen ajıralıp, olar grammatikalıq dúzilisi jaǵınan túrli formalarda ushırasadı. Olardan

eń baslıları sıpatında mınalardı belgilep ótiwge boladı:

1. Atlıq sózler menen feyildiń dizbeginen: qoy awzınan shóp almaw, kóz jası kól bolıw, jan iynine ot túsiw.

33

2. Ayırım komponentleri sanlıqlardan jasalǵan frazeologizmler: bir shıbıq penen aydaw, bir shaynam eti bolmaw, bir kóylek burın tozdırıw, bir sazdıń bózi bolıw, bir qasıq qanı qalǵansha, bir tırnaqqa zar bolıw, bir oq penen eki qoyandı atıw, eki jartı bir pútin bolıw, eki kózi tórt bolıw, eki ayaǵın bir etikke tıǵıw, tórt jaǵı qubla bolıw, tórt túligi say bolıw, on gúlinen bir gúli ashılmaǵan, otız eki tisin tamaǵına jiberiw, tıshqan tesigi mıń teńge bolıw, toǵız qatınnıń tolǵaǵı birden keliw hám t.b.

3.Kóp komponentli frazeologizmlerdiń ishinde almasıq sózler menen kelgen túrleri belgili orındı iyeleydi: óziniń jaqqan otına ózi ısınıw, óz obalı ózine bolıw, kimniń tarısı pisse sonıń tawıǵı bolıw.

4.Quramında kelbetlik sózler ushırasatuǵın kóp komponentli frazeologizmler: ıssı nanǵa alǵısız bolıw, mayǵa túsken tıshqanday bolıw, jaman kózi menen qaraw.

2.Xay gáp túrindegi frazeologizmler.

Frazeologizmlerdiń bul tparǵa kiretuǵın túrleriniń ayırımları jay gáp túrinde kelse, geyparaları quramındaǵı feyilden bolǵan komponentiniń formasınıń ózgeriwine hám qolanılıwına qaray jeke sóz dizbegi bolıp ta, ayırım gápke usap ta kele beriwi múmkin.á

Mısalı: basın kóteriw, basın qatırdı, júregi jarıldı.

Bası tasqa tiydi, bawırı pútin qusaǵan frazeologizmler dúzilisi jaǵınan ayırım gáplerge teń. Biraq olardı bası tasqa tiygenin sezdi, bawırı pútin adam dep ózgertsek, onda tek jeke sóz dizbeklerine ǵana iye bolamız.

Solay etip ayırım frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń jeke sóz dizbegine yamasa ayırım gáplerge teń bolıwına feyil komponentleriniń ózgeriwi hám qollanılıwı úlken áhmiyet tutadı eken.

Leksika-grammatikalıq jaqtan turaqlılıqqa iye bolǵan naqılmaqallar, ayırım adamlar tárepinen dóretilip, naqılday bolıp ketken turaqlı túrde qáliplesken tereń mánili ushırma sózlerdiń de dúzilisi jay gápler túrinde bolıp keliwi múmkin. Mısalı: shımshıqtan qorıqqan tarı ekpes, tandırdı qızǵanda jap, háreketke-bereket,

«Xarlılıq ayıp emes» (N.Ostrovskiy), Xaqsı adam sóz mánisin ańlaydı (Berdaq) hám t.b.

3. Qospa gáp túrindegi frazeologizmler.

Bul túrdegi frazeologizmler grammatikalıq dúzilisi jaǵınan qospa gáp formasında ushırassa da bir leksikalıq-grammatikalıq pútinlikti qurap keledi. Qospa gáp túrindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerine tómendegi frazeologizmlerdi jatqarıwǵa boladı: qazan da may, shómish te may, ishkeni iriń, jegeni jelim, awılı aralas, qoyı qoralas, baratuǵın jeri, batatuǵın kóli joq, barmaǵan jeri, baspaǵan tawı qalmadı, sen she, men she, anawsı anda, mınawsı mında, áy deytuǵın áje joq, qoy deytuǵın xoja joq hám t.b. frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ózgeshe bir toparın quraytuǵın naqıl-maqallardıń da kópshiligi derlik qospa gáp túrinde gezlesedi. Bul toparǵa jeke komponentleri arasında mına

34

túrleri ayrıqsha orın iyeleydi: adam sóyleskenshe, mal móńireskenshe~ jamannan qash, jaqsıǵa jantas~ toyǵa barsań burın bar, burın barsań orın bar~ tayaq etten

ótdi, sóz súyekten ótedi hám t.b.

Qaraqalpaq tilindegi naqıl-maqallardıń kópshiligi derlik usınday qospa gáp túrinde turaqlasqan frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ayrıqsha toparı sıpatında bahalawdı talap etedi. Olar semantikalıq jaqtan pútin mániniń teńles eki bóleginen turadı. Máselen: quda da ǵarq, qudaǵay da ǵarq. Bul frazeologizmniń ulıwma pútin mánisi jeke sóz túrinde qanaatlandı, jetkilikli sózleriniń mánisin ańlatadı. Degen menen sol dizbekler ańlatıp turǵan semantikalıq máni sáykes jeke sóz túrindegi sıńarları menen salıstırǵanda olardaǵı mánilik ótkirlik derlik jetispegendey seziledi.

35

Sorawlar hám tapsırmalar.

1.Frazeologizmler dúzilisim jaǵınan qanday túrlerge bólinedi

2.Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmlerge mısallar tabıń.

3.Xay gáp túrindegi frazeologizmlerge mısallar tabıń.

4.Qospa gáp túrindegi frazeologizmlerge mısallar tabıń.

aǵzaları, simmetriya, parallelizm.

Frazeologizmler semantikalıq mánisi jaǵınan da, grammatikalıq qurılısı kóz qarasınan da, stillik - funkсionallıq qollanılıwı boyınsha da tildiń basqa birliklerinen ózine tán belgileri menen ayrılıp turatuǵın til birliklerinen esaplanadı. Ásirese, olar óziniń leksika-semantikalıq belgileri menen bir qatarda dúzilisiniń quramalılıǵı menen de ayrılıp turadı. Semantikalıq jaqtan quramındaǵı jeke komponentlerdiń pútin bir mánige qatnası hám birigiwshiligi boyınsha frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler usaǵan semantikalıq tiplerge ajıralatuǵın bolsa, dúzilisi boyınsha olar jeke sóz dizbegi, jay gáp hám qospa gáp túrinde ushırasadı. Usınıń menen birge olar qanday dúzilislik ayrıqshalıqlarǵa iye bolǵanı menen quramı boyınsha turaqlı, semantikalıq jaqtan pútin máni dógeregine jámlesken qospalı sóz dizbekleri bolıp qala beredi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri grammatikalıq kóz qarastan sóz dizbegi, jay gáp, qospa gáp túrlerinde ushırasqanı menen olar teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da úyreniwdi, anıqlawdı talap etetuǵın bir-biri menen salıstırǵanda ózgesheliklerge iye ekenligi málim.

Qaraqalpaq tiliniń bay frazeologiyalıq materialların

qarastırǵanımızda, olardıń hár qıylı dúzilmeler (konstrukсiyalar) sıpatında kózge taslanatuǵınlıǵın kórdik. Máselen, dúzilisi jaǵınan

36

bir bólekten turatuǵın frazeologizmler: tóbe shashı tikke turıw, tili qısqa bolıw, betine kelmew, kózdi ashıp jumǵansha, iyt ólgen jer, awzı jeńil, ayaq alıs, júrek jutqan, barımına barıw t.b. Frazeologizmlerdiń ishinde quramalı dúziliske iye bolǵan teńdey eki bólekten turatuǵın dúzilmeler de tilimizde kóplep ushırasadı: ot bası, oshaq qası~ kóylegi kók, tamaǵı toq~ otırsa opaq , tursa sopaq~ birde biye, birde túye~ bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde~ t.b. Bunday dúzilmege iye bolǵan frazeologizmlerdiń hár bir bólegi ádette ádebiy tildiń ólshemine sáykes pauza arqalı bólinip aytılıwdı talap etedi: otırsa opaq, // tursa sopaq~ ishkeni aldında, // ishpegeni artında. Tilimizdegi usınday eki teńdey bólekten turatuǵın, ózine tán bolǵan ózgesheliklerge iye ayrıqsha dúzilme sıpatında kózge taslanatuǵın eki komponentli frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bunday túrin teńles eki komponentli frazeologizmler dep atawdı maqul kórdik. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń quramına kiretuǵın komponentler (bólekler) egizdiń sıńarlarınday usas, ıqsham, teńdey bolǵan eki parallel simmetriyalıq pútinniń eki jartısınan turadı. Biz bul jerde frazeologizmlerdiń semantikalıq tárepin ǵana emes, al onı strukturalıq ózgesheligin esapqa alıp, frazeologiyalıq dúzilmeni payda etiwshi eki teńdey bólektiń hár qaysısın óz aldına komponent dep atadıq. Óytkeni bunday eki komponentli frazeologizmler pútinniń eki jartısı sıpatında kórinedi. Usı pútinniń eki jartısı arasında semantikalıq jaǵınan da, dúzilisi jaǵınan da teńlik ayrıqsha sezilip turıladı. Yaǵnıy olar arasında simmetriya bar. Haqıyqatında da bunday qubılıstı pútinniń eki jartısı arasındaǵı teńlikti ádette ilimiy tájiriybede simmetriya dep qaraydıqń.

#araqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmlerdi

strukturalıq jaqtan qarastırǵanımızda, olardıń quramı birdey bolǵan eki komponentten turatuǵınlıǵın kórdik. Sonday-aq hár bir komponent aǵzaları da birdey grammatikalıq formadaǵı sózlerden ibarat.

1)Xaw jaǵadan, iyt etekten (alıw)~

2)Uldı uyaǵa, qızdı qıyaǵa (qondırıw)~

3)Bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerde (bolıw)~

Birinshi frazeologizmniń quramı birdey eki komponentten turıp, hár bir komponent eki aǵzadan yamasa eki sózden dúzilgen. Eki komponenttiń birinshi aǵzaları ataw sepligi formasında (jaw, iyt), al ekinshi aǵzaları shıǵıs sepliginde (jaǵadan, etekten) boladı. Ekinshi frazeologizmniń de hár bir komponenti eki aǵzadan yamasa eki sózden dúzilip, hár komponenttiń dáslepki aǵzaları tabıs sepligi túrinde (uldı, qızdı), ekinshileri barıs sepligi túrinde (uyaǵa, qıyaǵa) keledi.

:shinshi frazeologizmniń hár komponenti úsh aǵzadan quralıp, birinshi aǵzaları sanlıq sózlerden (bir, bir), ekinshi aǵzaları tartımnıń úshinshi bet túrinde (ayaǵı, ayaǵı), úshinshisi

37

orın sepligi túrinde (górde, jerde) jasalǵan. Bul frazeologizm quramındaǵı dáslepki eki aǵza (bir ayaǵı) eki komponentte de qaytalanadı.

Bunday teńles eki komponentli frazeologizmler ulıwma tyurkologiyada basqa frazeologizmlerden bólinip alınıp, arnawlı túrde izertlew obúekti bolǵan jok. Frazeologizmlerdiń grammatikalıq qurılısı boyınsha frazeologizmlerdiń bul túri qospa gáp túrindegi frazeologizmlerge kirgizilip, olardıń sintaksislik xızmeti ǵana sóz etilgenqó. Belgili bir sistemaǵa iye teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń tillik tábiyatı arnawlı túrde izertlenilmegeni menen til qurılısında kórinetuǵın simmetriya hám parallelizmge baylanıslı máselelerdiń tilshi alımlardıń názerin erteden - aq awdarıp kiyatırǵanı belgili.

Biziń jumısımızdıń izertlew obúekti bolǵan frazeologizmlerdiń komponentleri arasındaǵı teńleslik máselesi tuwralı tyurkologiyada birinshi ret akademik S.K.Keńesbaev óziniń bir qatar miynetlerinde sóz etedi. Ol óziniń «Qazaq t8l8ndeg8 frazalıq qos sózler» degen maqalasındaqú jup sózlerge baylanıslı «idiomalıq» yamasa

«frazeologiyalıq jup birlik» (oborot) dep atalǵan burın izertlenilmegen máseleni ortaǵa qoyadı. Avtor jup sózler menen «Áy der áje joq, qoy der xoja joq~ aqay joq, toqay joq» usaǵan frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kóp ǵana ulıwmalıq qásiyetlerge iye ekenligin aytadı. Olardıń dúzilislik usaslıqların kórsetedi. Tildegi bunday frazeologizmlerge «ózgeshe bir kopulyaсiya jolı menen dizbeklese baylanısqan parallel frazeologizmler» degen anıqlama beredi. Avtor

«jup sóz» kategoriyasına sıpatlama bere otırıp, ayırım turaqlı frazalardıń mánisi hám qurılısı jaǵınan jup sózlerge usas táreplerin kórsetedi. Ol frazeologizmlerdiń biz izertlep otırǵan

komponentleri menen qatar tursa ǵana jup sóz bola aladı: ata-ana, jónjosaq, nan-pan túrinde aralarına defis qoyılıp jazıladı. Xup sózler menen salıstırıp qaraǵanımızda, teńles eki komponentli frazeologizmler kóbinese metaforalıq mánide jumsaladı. Teńles eki

Frazeologizmlerdi jup sóz quramına kirgiziw ideyası B.Manasbaevtıń anıqlamasında da kórinedi: «Frazeologizmlerge idioma, fraza, naqıl-maqallar jatadı. Sonıń menen birge qáliplesken tıyanaqlı frazeologiyalıq toparǵa jatatuǵın bir tarawı - jup sózler.

Qazaq tilindegi jup sózler forma jaǵınan da, semantikası jaǵınan da túrli-túrli bolıp keledi. Xup sózlerdiń sırtqı belgileri: a) defis arqalı jazıladı: tálim-tárbiya~ á) útir arqalı jazıladı: uzın arqan, keń túsaw»q9~

38

Avtor jup sózlerdi frazeologiyalıq toparǵa kirgizip, al teńles eki komponentli frazeologizmlerdi jup sózlerdiń bir túri dep esaplaydı. Frazeologizmlerdi qurılısı boyınsha

ózgesheliklerine qaray eki

toparǵa bólip, juplasıp, qaytalanıp, qosarlanıp turǵan komponentlerine qarap, olardı jup sózler qaratına jatqara almaymız.

Haqıyqatında da, bunday turaqlı sóz dizbekleri ulıwma bir frazalıq máni bildirgeni menen, eki bólekke bólingen onıń komponentleri jup sózlerdegidey eki ǵana emes, al onnan da kóp sózler dizbeginen turadı. Yaǵnıy, hár bir komponent óz-ara dizbeklesken eki, úsh, tórt hám onnan da kóp leksemalardan dúziledi. Demek, bunday quramalı qurılısqa iye frazeologizmlerdiń hár komponenti belgili bir grammatikalıq jaqtan óz-ara úylesken, qıyınnan qıyıstırılıp quralǵan sózler toparınan ibarat. Bul teńdey eki komponentfrazeologizmlerdiń eki tayanıshı, tiregi, tiykarı bolıp esaplanadı. Hár bir komponentti payda etiwshi leksemalardı biz «komponent aǵzaları» dep ataǵandı maqul kórdik.

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq materialların analizlep qaraǵanımızda, onda quramalı qurılısqa iye teńles eki komponentli frazeologizmler júdá kóplep ushırasadı. Bunday frazeologizmler xalqımızdıń bay folklorında, sheber jazıwshılarımızdıń tilinde, awızeki sóylewde jiyi qollanıladı. Mısalı:

... qádeli ǵarrı, jigerli jigit, eńkeygen ǵarrı, embeklegen jas qalmay

keliń dep, áke bárshesin úsh kúnge deyin tárbiya qılıp, bárshesiniń pátiyasın alıp... («Qoblan»

maqsetin oqıwshıǵa anıq óziniń barlıq emoсionallıq-ekspressivlik boyawları menen jetkeriwde úlken xızmet atqarıp tur. Biziń pikirimizshe, bunday dúziliske iye teńles eki komponentli

39

frazeologizmlerdi olar arasındaǵı semantikalıq, grammatikalıq, fonetikalıq hám stilistikalıq belgilerdi esapqa ala otırıp, olardı frazeologizmlerdiń ayrıqsha bir toparı yaǵnıy teńles eki komponentli frazeologizmler dep ataǵan maqul boladı. Teńles eki komponentli frazeologizmler kóbinese tórt sózden ibarat bolǵan eki jay gápten - teńdey baylanısqan eki komponentten turadı:

Bul teńdey eki komponent frazeologizmler simmetriyalı dúzilimnen quralǵan. Simmetriyalı dúzilim hár komponenttiń sáykes aǵzalarınıń bir-biri menen fonetikalıq, grammatikalıq, semantikalıq jaqtan sáykeslesip keliwi arqalı dóreledi. Teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń tábiyatına tán bolǵan usınday ózgeshelikler olardıń komponentleriniń turaqlılıǵın, tutaslıǵın, únlesligin, uyqasın támiyinleydi.

Qaraqalpaq tilindegi teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń hár komponentiniń teńliginiń saqlanıwı, kórkemlikti kúsheytiwshi ırǵaq penen uyqastıń qatnası, frazeologizmlerdiń usı túriniń tilde saqlanıp, búgingi kúnge shekem qollanıwına tiykar bolǵan.

Qaraqalpak tilindegi frazeologizmler mánisi jaǵınan da, komponentleriniń baylanısıwı jaǵınan da hár túrli bolıp keledi. Solardıń ishinde teńles eki komponentli frazeologizmler

ózleriniń sırtqı kórinisi jaǵınan ayrıqsha kózge túsedi. Sebebi teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń quramındaǵı komponentler bir-biri menen juplasıp kelse, ekinshiden,

40