Frazeologiyanıń áhmiyetli máseleleri

engizilgenligi málim. Haqıyqatında da, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bul semantikalıq toparı basqa toparlarǵa salıstırǵanda ózine tán ózgesheliklerge iye. Sonıń menen birge turaqlı sóz dizbekleri sistemasında úlken bir dúzilmeler qatlamın quraydı.

Biz tómende qaraqalpaq tillerge frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń usı atı atalǵan túrlerine qısqasha táripleme berip ótkendi maqul kórip otırmız.

1. Frazeologiyalıq ótlesiwler. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bul tipi kólemi jaǵınan da, komponentleridiń sóz dizbeginiń ishinde semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan da ayrıqsha bir toparın quraydı. Olar quramındaǵı komponentleri ózleriniń tiykarǵı leksikalıq mánilerin derlik joyıltıp jibergen. Turaqlı túrde bekkem birlesken hesh qanday bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın sóz dizbeklerinen ibarat. Olardıń jeke komponentleriniń mánisi menen ulıwma máni arasındaǵı baylanıs hesh qanday sezilmeydi. Ulıwma máni jeke mánilerden ǵárezli emes. Frazeologiyalıq ótlesiwler ańlatatuǵın pútin máni kerisinshe pútkilley ózgeni ótkir emoсionallıq-ekspressivlik jaqtan qosımsha renkke, boyawlarǵa iye basqasha mániden ibarat. Máselen, túbine duz egiw degen frazeologizmdi alıp qarayıq, onıń quramında úsh komponent bar, yaǵnıy úsh sózden turadı. Hár qaysısı sóz dizbegi quramında turaqlı ornına iye. Hár qanday orın almasıwı sóz dizbegi ańlatqan pútin mániniń kelip shıqpawına sebepshi boladı. Komponentleriniń formaları da turaqlı túrde qáliplesken. Aytayıq, túp tartımnıń úshinshi betinde, birlik sanda, barıs sepligi formasında tur, duz jasırın tabıs sepligi formasında tur, sóz dizbegi quramında ekinshi orında, egiw-úshinshi orında. Usı ótlesiw baylanıslı sóylewde grammatikalıq baylanıstı talabına qaray qálegen bette, sanda, máhálde qollanıla beriwi múmkin. Túp óziniń morfologiyalıq qurılısın túpke, túplerine dep ózgertiw ádebiy tildiń normasına, ólshemine qayshı keledi. Sonday-aq jeke komponentlerdiń arasına basqa sózlerdiń engiziliwin de mútáj emes. Bunday jaǵdaylar jasalmalıqshı payda qıladı. Semantikalıq birlikti buzıwǵa alıp keliwi múmkin.

Óznerissiz qollanıw ádebiy tildiń ólshemi sıpatında ásirler dawamında qáliplesip ketken.

Frazeologiyalıq ótlesiwlerge mına tómendegi sóz dizbeklerin jatqarıwǵa boladı: eki sózi tórt bolıw, salısı suwǵa ketiw, qabırǵaǵa keńesiw, ala jipti kesiw, kózge shóp salıw, murnın balta shappaw, iyt

21

ólgen jerde, til menen oraq orıw, júrek jutıw, tulıpqa móńirew, temirden túyin túyiw, tayaǵın iye ǵayzaǵan, iyt ólgen jerde, awzı menen qus salıw, basın tasqa urıw, túyeniń ústinen iyt qatıw, murnınan suw ketpew, awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw t.b. Usı joqarıdaǵı frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń qaysısın alıp qarasaq ta olardıń quramındaǵı komponentleriniń turaqlı ornına iye ekenligi, hár bir komponenttiń jeke mánisine ulıwma mánige hesh qanday qatnasınıń sezilmeytuǵınlıǵı, pútin mániniń jeke komponentleriniń mánisiniń jıyıntıǵı emes ekenligi sezilip turadı. Aytayıq, til men oraq orıw, tórt sózden turadı, tórt sózdiń turaqlı semantikalıq birigiwshiligi. Olardıń jeke komponentleriniń /til, oraq, orıw/ leksikologiyalıq mánilerinen dórelip turǵan joq.

Temirden túyin túyiw-úsh komponentten turadı. :sh komponenttiń bekkem birligi nátiyjesinde sheber degen ekinshi bir pútin máni dórep tur. Komponentleri turaqlıornına iye, ózgerisler óndiriwdi talap etpeydi. Tilde tayar túrinde qáliplesken formalıq jaqtan da qáliplesip ketken. Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń qaysısın alıp qarasańda bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın bir pútin ekenligi kórinedi. Ulıwma máni jeke komponentlerdiń leksikalıq mánilerinen dóregen emes. Sonlıqtan da akademik V.V.Vinogradov ajıralmaslıq, pútin mániniń hesh qanday onıń jeke komponentleriniń leksikalıq mánilerinen kelip shıqpawı frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń tiykarǵı belgisi ekenligin atap kórsetedi.ǵ9

Demek, frazeologiyalıq ótlesiwlerde komponentleriniń quramında sózlerdiń formaları ózgerislerge mútáj emes turaqlı. Olar jeke sózlerdey quramındaǵı aqırǵı komponenti arqalı gáptiń ıǵbalına qaray grammatikalıq baylanısqa túsedi. Máselen, Aza boyı tikke turdı. Iyt

ólgen jerde ne bar. Kóz benen qastıń arasında jaydan shıǵıp ketti. Demek, frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń kópshiligi ózleriniń mánilik sinonimlik sıńarlarına iye bolıp keledi.

Tayaǵın iyt ǵayzaǵan-biytalap, iyt ólgen jer-alıs, túyeniń ústinen iyt qabıw-albıraw, eki kózi tórt bolıw-kútiw, murnın balta shappawsaspaw, awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw-sóginiw, h.t.b. Xeke sinonimlik sıńarlarına qaraǵanda frazeologiyalıq ótlesiwler ózgeshe

bir máni boyawlarına iye obrazlı mánilik ózgeshelikler menen ayırılıp turadı.

2. Frazeologiyalıq birlikler. Turaqlı sóz dizbekleriniń bul túri de ámeliy tájiriybede, sóylew aynalısında jiyi ushırasatuǵın hám keń tarqalǵan frazeologiyalardıń bir túrin quraydı. Semantikalıq birigiwshiligi kóz qarasınan qaraǵanda frazeologiyalıq ótlesiwleri biraz jaqın, degen menen, turaqlılıǵı jaǵınan da, semantikalıq birigiwshiligi kóz qarasınan da, pútin mánige baylanıslı kóz qarasınan da ózgeshe. Sonlıqtan da E.Berdimuratov frazeologiyalıq birliklerge lingvistikalıq sıpatlama berip, olardıń ózgesheligi tuwralı oǵada durıs baha beredi. Frazeologiyalıq birlikler frazeologiyalıq ótlesiwlerge qaraǵanda biraz jumsarǵan sóz dizbekleri. Eger frazeologiyalıq ótlesiwde quraytuǵın komponentlerdiń mánileri pútin sóz

22

dizbegi ańlatatuǵın mániden birotolla alıs, hesh qanday jaqınlaspaytuǵın bolsa, frazeologiyalıq birliklerde ayırım komponentler ulıwma pútin mánige jaqın keledi. Olardıń jeke mánileri jıynalıp barıp, sóz dizbeginiń astarlı túrdegi pútin ekinshi mánisin quraydı. Máselen, jaǵınıń etiw jew, pıshaq arqası degen sóz dizbeklerin alıp qarayıq. Xaǵınıń etin jep-azıw, arıqlaw degen mánini bildiredi. Al adam azǵanda etten túsip, jaǵı ádewir quwsıyatuǵınlıǵı belgili. Usıǵan baylanıslı tilimizde jaǵınıń etiw jew degen sóz dizbegi payda bolǵan. Onıń hár bir komponentin azıw degen ulıwma mánini jasawǵa tikkeley sebepshi bolıp tur. Pıshaq arqası degen sóz dizbegi azıraq degen mánini ańlatadı. Arqası degen-qırı, yaǵnıy pıshaqtıń qırı mánisinde. Bizge pıshaqtıń qırınıń jińishke bolatuǵınlıǵı belgili. Osıǵan baylanıslı pıshaq arqası degen sóz dizbegi dóregen. Onıń jeke komponentleriniń mánileri azıraq degen pútin mánini payda etiwge járdem etip tur. Xaǵınıń etiw jew, pıshaq arqası degen sóz dizbekleri de, frazeologiyalıq ótlesiwlerdey jeke komponentlerdiń semantikalıq jaqtan ajıralmaslıǵı hám turaqlılıǵı menen sıpatlanadı. Olardıń hár qaysısındaǵı jeke sózlerdi birbirinen bólip taslawǵa bolmaydı. Sonday-aq

birgiwshiligi jaǵınan tutaslıǵı komponentleriniń jeke mánileriniń jıynalıp barıp pútin bir ekinshi bir mánini payda etiw menen ajıralıp turadı. Ayaǵı jerge tiymew, qulaq túriw, kóz jumıw, murın kóteriw, qısqa jip gúrmewge kelmew, kúlin kókke ushırıw, janın qoyarǵa jer tappaw, awzına qum quyılıw taǵı basqalar usaǵan frazeologiyalıq sóz dizbekleri usınday frazeologiyalıq birlikler toparına kiretuǵın frazeologiyalıq sóz dizbeklerinen ibarat. Kópshilik ilimpazlar frazeologiyalıq birlikleri tán tiykarǵı belgiler sıpatında olardıń astarlı obrazlı mániliniń ekspressivlik ótkirligi, jeke komponentleriniń turaqlılıǵı sinonimleriniń sáykesleniwi usaǵan ayrıqsha belgilerdi atap ótedi.qá

Xeke komponenttiń leksikalıq mánileriniń pútin mánige jaqınlıǵı menen bir qatarda jeke komponenttiń grammatikalıq qatnası kóz-qarasınan da ulıwmalıǵı boyınsha ádettegi sintaksislik baylanıslar usas, jaqın máselen, tómendegi úzindilerdi qollanılǵan frazeologiyalıq birliklerdiń jeke komponentlerdiń ulıwma mánige baylanısı, sonday-aq komponentler arasındaǵı grammatikalıq qatnasqa názer awdarayıq.

1. Usı esime túsip: «Bizler nege awzımız ashılıp, urılardı aldın ala ańǵarıp baslıqqa bildirmedik, Endi minekey ne turıs», - dedim de juwırıp skladqa kettim.

T.Qayıpbergenov. Muǵallimge raxmet.

23

Kórkem suwretlewge baylanıslı bul úzindilerde awzımız ashılıp hám óksheńdi kóter degen frazeologiyalıq birlikler qollanılǵan. Olar tiykarınan awısqan leksikalıq mániler bolǵanlıqtan, ózleriniń ekspressivlik máni ótkirligi hám obrazlılıǵı menen ayırılıp turadı. Frazeologiyalıq birliklerge tán astarlı máni óz gezeginde sáykes tekstlerde estetikalıq talaplarǵa qaray pikir obrazlılıǵında dóretiwge sebepshi bolıp turǵanlıǵı seziledi. Semantikalıq jaqtan awzı ashılıp,

óksheńdi kóter sóz dizbeklerindegi jeke komponentleriniń leksikalıq mánileri ańqayıp hám ket degen ulıwma pútin mánilerdi dóretip tur. Sonday-aq bul frazeologiyalıq birliklerdiń quramındaǵı jeke komponentlerdiń bir-birine grammatikalıq qatnasında da ádettegi sintaksislik baylanıslar menen tikkeley qatnasqa iye. Bul grammatikalıq baylanıs awzımız sózi ashalıp sózine menen óksheńdi sózi kóter sózi menen aytayıq grammatikalıq formalıq kórsetkishlerinde kórinedi.

3. Frazeologiyalıq dizbekler. Bular quramındaǵı komponenttiń

jeke mánileri anıq. Pútin mánige tikkeley baylanıslı sóz dizbeklerinen ibarat. Durısında bunday sóz dizbekleriniń jeke komponentleri turaqlı sıpatqa iye bolıwına baylanıslı frazeologiyalıq sóz dizbeklerin payda etiw menen ayırılıp turadı. Máselen, alma moyın, miyzan, taqır asqar taw, kewil kóteriw, saqqa júginiw, bas iyiw, dut toǵay usaǵan sóz dizbekleri frazeologiyalıq sóz dizbekleri semantikalıq birinshi boyınsha úshinshisi pútin qurawshı sóz dizbekleri qatarına kiredi. Frazeologiyalıq dizbek dizbeklesiwinen payda boladı. Biraq bul dizbeklesiw dáslepki eki tipindegidey -aq tilde tayarlaw túrde ushırasıwı turaqlılıǵı menen sıpatlanadı.

Sonlıqtan da olardı frazeologiyalıq dizbekler dep tanıymız. Frazeologiyalıq dizbeklerdiń komponentlerin jıynalıp bóleklerge bóliwge bolmaydı.

Frazeologiyalıq ótlesiwden frazeologiyalıq birliklerdiń ayırması olardıń ulıwma mánisi jeke komponentleriniń leksikalıq mánislerinen tikkeley ǵárezli. Olar bunday frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ózleriniń turaqlılıǵı menen parq qıladı. Máselen, miyzan taqır, ǵaz moyın sóz dizbekleriniń jeke komponentin leksikalıq mánileri oǵada anıq, pútin mánige oǵada ǵárezli. Biraq olardı bir-birinen ajıratıw múmkin emes. Tilde usılay tayar túrinde qáliplesken. Sonlıqtan da sóylew aynalasında ámeliy tájiriybede ózgerissiz paydalanadı. Bul ádebiy tildiń ólshemi. Olardıń quramındaǵı komponentinde ózgerissiz qollanıw semantikalıq birligi tutaslıǵın saqlaw kóz qarastan ólshem bolıp tabıladı.

Frazeologiyalıq dizbekleriniń basqa tillerine tán obrazlılıq, mánilik ótkirlik frazeologiyalıq dizbeklerde de ayrıqsha kózge taslanadı. Mısallarǵa názer awdarayıq.

25

1.Pıshıq murın batpaytuǵın sonday qamıs, túrine qaraǵanda kóp jıllardan berli bul qamısqa adam kelmegen hám orılmaǵan. (A.Begimov. ''Balıqshınıń qızı'').

2.Ol talay tastay túneklerde joyıtılǵan ferma jılqıların izlewge shıqqan bala ǵoy. (S.Saliev. ''Óristen qaytqanda'')

Kórkem sóz sheberler tárepinen bul úzindilerde paydalanılǵan pıshıq murın batpaytuǵın, tastay túneklerde degen sóz dizbekleri frazeologiyalıq dizbekler sıpatında qaraladı. Eger de olardı máni ádettegi mánilik sıńarları menen yaǵnıy qalıń qarańǵı túrindegi sinonimlik sıńarları menen salıstırsaq, usı frazeologiyalıq dizbeklerge tán mánilik ótkerme obrazlılıǵın ayrıqsha sezilip turadı. Frazeologiyalıq ózgerisler menen frazeologiyalıq birliklerge qaraǵanda frazeologiyalıq dizbeklerdegi analitikalıq ózgeshelik usı dizbeklerdiń quramındaǵı sózlerdiń leksikalıq mánisine tán.

Frazeologiyalıq baylanıslı máni olardı sinonimlik sıńarları menen almastırıwǵa múmkinshilik beredi. Sonlıqtan da pıshıq murnı batpaytuǵın-qalıń tastay túneklerde-qarańǵı túrindegi sinonimlik sıńarları menen awmastırılıwı múmkin. Álbette bunday almasıw baylanıslı sóylewde pikirdiń funkсionallıq talaplarına sáykes keliwi shárt.

Haqıyqatında da, frazeologiyalıq dizbeklerdiń turaqlılıǵı ayqın nárse. Solay da bazı bir jaǵdaylarda olardıń geyparalarınıń quramındaǵı jeke komponentlerin sáykes sinonimleri menen awmastırıwǵa da boladı. Mısalı, kózge túsiw-kózge kóriniw, tastay túnek-tastay

4. Frazeologiyalıq sózler. Házirgi frazeologiyalıq sóz dizbekleri tarawında, onıń semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan frazeologiyalıq

sóz dizbekleriniń basqa túrlerinen ózine tán al ózgesheligin hám ayrıqshalıǵı menen kózge

ibarat. Bul onıń leksikalıq tárepi. Bul toparǵa kiretuǵın sóz dizbekleriniń geyparaları turaqlı qollanıw iykemliligine de iye. Olar kóbinese gónergen frazalı kóbirek ushırasadı. Frazeologiyalıq sózlerdiń eń sıpatlı belgileriniń biri onda kommunikativlik te, komponentivlikte xızmet ayrıqsha sezilip turadı. Qurılısı boyınsha turaqlılıq ajıralmaslıq, tayar tur paydalanıw-bul toparǵa kiretuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tiykarǵı belgisi bolıp tabıladı. Obrazlılıq, tereń mánilik frazeologiyalıq sózler toparına tán qubılıs. Aytayıq,

26

naqıl-maqallar ózgeshe sóz dizbegi sıpatında leksikalıq jaqtan birligi, semantikalıq birigiwi jaǵınan ajıralmaslıǵı jaǵınan ayrılıp turadı. Mısallar, Miynet túbi-ráhát. Asıǵı alshı. Xamannan qash, jaqsıǵa jantas. Et-etke, sorpa betke. Ustalı el-dúzeler. t.b. usı taqılettegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerinen quraydı. Kommunikativlilik sıpatqa iey frazeologiyalıq sózler de, kominativlik sıpatqa iye frazeologiyalıq sózler de ózleriniń turaqlı túrde baylanıslılıǵı, ajıralmaslılıǵı menen parq qıladı. Sonıń menen birge, ásirese komunativlik sıpatqa iye frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi máni, obrazlılıǵı, ayrıqsha belgilerdiń biri retinde seziledi. Olar qurılısı boyınsha sáykes komponentiniń leksikalıq mánisi grammatikalıq forması boyınsha turaqlı túrde qáliplesken. Hár qanday orın ózgerisler mánissizlikke alıp keledi. Ádebiy tildiń qáliplesken normasına qayshı keledi. Máselen, naqıl-maqallardı alıp qarayıq. Ónerinen qolı altın. Kórpeńe qaray ayaǵıńdı soz.

Qaraqalpaq tilinde turaqlı sóz dizbeklerine bir túri

semantikalıq birigiwiniń jaǵınan basqalarına qaraǵanda mánilik jaqtan qurılısı jaǵınan da ózgeshe tipke birigetuǵın sóz dizbeklerinen ibarat.

Ádebiy tilde olar turaqlı túrde qáliplesken. Hár bir qanday leksikalıq grammatikalıq orınsız ózgeris tilimizde qáliplesken normanı, ólshemdi buzıwǵa alıp keledi. Usı naqılmaqallar ańlatılǵan tıyanaqlı mániniń buzılıwına alıp keldi. Máselen, ónerliniń qolı gúl, qolı altın /gúmis/, miynet /jumıs/ etseń emerseń. Eger bunda

27

ózgert biymánilik kelip shıǵadı. Geyde olardıń arasına sóz, sózler dizbek qosılıp ta paydalanıladı, paydalanıwı mumkin. Bul álbette ádebiy shıǵarmalarda belgili bir maqsetke baylanıslı ushırasadı. Máselen, Otırsam boldım opaq, tura kelsem boldım sopaq. /Berdaq/.

Hesh waqıtta shoshqa shoshqanı, azıwlasıp turǵan emes. /Berdaq/.

Tilde naqıl-maqallardıń ózgertilip qollanılıwı, bul tiykarǵı ólshem bola almaydı. Ádebiy shıǵarmada olardıń joqarıdaǵı taqılette ózgerisler ózgergen halında ushırasıwı, bul álbette, kórkem sóz sheberiniń tilden paydalanıw stiline tán nárse. Naqıl-maqallar ushırma sózler naqıl-maqallar dárejesindegi tanımalıqqa bolıp ketken aqıl iyelerine tiyisli tereń mánige iye danalıq sózleri de, sonday-aq nominativlik sıpattaǵı turaqlasqan sóz dizbekleri de frazeologiyalıq sózler qatarınan orın aladı. Sonlıqtan da kópshilik til ilimpazları naqılmaqallar túrindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tipke tiyisli frazeologiyalıq sózler sıpatında qaraydı.qq

Biziń pikirimizshe naqıl-maqallar, sonday-aq keń óris alǵan turaqlı túrde tayar túrleride ushın frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq birigiwin frazeologiyalıq sóz dizbeginiń

Ustalı el-dúzeler. Alarmanǵa altaw az, berermenge besew kóp. Miynet kóterińkiligi, keleshegi ullı, bası awırıp, baltırı sızlaw, otırsa opaq, tursa sopaq, etegi elpi, jeńi jelpi t.b.

Bul toparǵa kiretuǵın frazeologiyalıq sóz dizbeklerine tuwra máni de, astarlı máni de tán. Olardıń kópshiliginde derlik kommunikativlik sıpat basım bolıp keledi. Tuwra mánide qollanılǵan frazeologiyalıq

28

sózler de, astarlı mánide qollanılǵan frazeologiyalıq sózlerde ózleriniń tıyanaqlılıǵı menen sóylew aynalasında jiyi qollanıladı.

Solay etip, frazeologizmler quramındaǵı komponentleriniń ózara qatnası, semantikalıq birigiw dárejesine qaray tiykarınan alǵanda tórt tipke ajıratıladı. Olar frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbek, frazeologiyalıq sózlerden ibarat.

29

Qaraqalpaq tili frazeologizmleriniń dúzilisi boyınsha ayrıqshalıqları Jobası:

1.Frazeologizmlerdiń dúzilislik ózgeshelikleri.

2.Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmler.

3.Xay gáp túrindegi frazeologizmler.

4.Qospa gáp túrindegi frazeologizmler.

komponentli frazeologizmler, kóp komponentli frazeologizmler.

Ilimiy izertlewler tájiriybesinde frazeologizmlerdi dúzilisi boyınsha eń tiykarǵı eki grammatikalıq tipke ajıratıp qaraw kóbirek kózge túsedi: sóz dizbegi túrindegi frazeologizmler, gáp túrindegi frazeologizmler.á Frazeologizmlerdiń dúzilisin, formaların úyrenbey turıp, olardıń tábiyatın, ózine tán bolǵan ózgesheliklerin, spıatların anıqlaw qıyın.ǵ Sonlıqtan da frazeologiziyalıq sóz dizbekleriniń leksika-semantikalıq tárepi menen bir qatarda olardıń grammatikalıq dúzilisin anıqlaw eń áhmiyetli máselelerdiń biri. Bul másele

mánilik jaǵınan da, dúzilisi jaǵınan da túrleriniń júdá eóp ekenligi kórinedi. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tek semantikalıq aspektte qarastırıw - olardıń tábiyatın ashıwdı, tereń úyreniwde bul ele jetkiliksiz. Sonıń menen birge olardıń formalıq tárepi tiykarında da bahalaw talap etiledi.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin dúzilisi jaǵınan úsh túrge bólip qaraw maqul boladı:

1.Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmler: awzı ashıq, qulaq túriw, kóz astınan qaraw, astarlı sóz, qula dúz, jalań ayaq, eki sózli, úskini quyılıw, soyıp qaplap qoyǵanday hám t.b.

2.Ayırım jay gápler túrindegi frazeologizmler: isler bes, waqıt xosh, búyiri burdı, adım atlandı, shımshıqtan qorıqqan tarı ekpes, háreketke - bereket hám t.b.

3.Qospa gáp túrinde ushırasatuǵın frazeologizmler: úlkenge húrmet, kishige izzet~ ne ekseń, sonı orasań~ kóz qorqaq-qol batır~ etegi eski~ jeńil-jelpi~ aqsaqtıń aqırına, soqırdıń sońına baq~ ún joq~ tún joq~ tamaǵı toq, kóylegi kók hám t.b.

Sóz dizbegi túrindegi frazeologizmler eki hám onnan da kóp sózlerdiń turaqlı dizbeginen turadı. Olar kóbinese gáptiń belgili bir aǵzası xızmetin atqarıp keledi. Mısalı:

30