Frazeologiyanıń áhmiyetli máseleleri

dizbeklerinen parıq qıla bermeydi. Olardıń ishinde házirgi qaraqalpaq tilindegi erkin sóz dizbekleriniń barlıq túrlerin ushıratıwǵa boladı. Bul jaǵday frazeologiyalıq sóz dizbeklerin erkin sóz dizbeklerinen ajıratıwdıń qıyın hám oǵada áhmiyetli ekenligin kórsetedi. Sonlıqtan da, qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasın izertlew ilimiy kóz-qarastan hár tárepleme úyreniw búgingi qaraqalpaq til biliminiń oǵada áhmiyetli mashqalalarınıń biri bolıp sanaladı.

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası boyınsha usı waqıtqa deyin sistemalı túrde jazılǵan arnawlı miynetler joq. Bul tarawda tek qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń ayırım máseleleri haqqında prof. E.Berdimuratovtıń -Házirgi zaman qaraqalpaq tili. Leksika'' (Nókis, 1964) atlı miynetin atap kórsetiwge boladı. Sońınan frazeologizmlerdiń sózliklerde beriliw máseleleri S.Nawrızbaeva tárepinen arnawlı izertlendi.á9 Keyingi waqıtları bul taraw boyınsha bir qansha ilimiy maqalalar járiyalandıǵ0 hám frazeologiyalıq sózlikler dúzildi.ǵá

Degenmenen, qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń házirge deyin jeterli dárejede izertlenilmey kiyatırǵan máseleleri kóp. Ataqlı orıs tili leksikologlarınıń biri N.M.Shanskiy orıs tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń izertleniwi hám úyreniliwi jaǵdayın ayta kelip, házirgi kúnde tiykarınan alǵanda, orıs tili frazeologizmleriniń semantikalıq ózgeshelikleri, kórkem ádebiyatta hám publiсistikalıq stillik qollanılıwı boyınsha kóbirek izertlengenligi tuwralı, durısında, frazeologizmlerdiń basqa aspektlerde úyreniliwi ayırıqsha áhmiyetke iye ekenligin ataǵan edi. Sonıń menen birge frazeologizmlerdiń leksikalıq quramı, dúzilisi,

11

házirgi qaraqalpaq til biliminde de ayqın sezilmekte.

Sorawlar hám tapsırmalar

1.Frazeologiya degenimiz ne

2.Frazeologiyanıń eń áhmiyetli máseleleri nelerden ibarat

izertlewler bar

Frazeologizmler ózgeshe leksikalıq-semantikalıq topar sıpatında

Jobası:

1.Frazeologizmler-leksikalıq birlik sıpatında.

2.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri hám erkin sóz dizbekleri.

3.Frazeologizmlerdiń emoсionallıq-ekspressivlik ózgeshelikleri.

4.Frazeologizmlerdiń kórkemlew ńuralları xızmetin atqarıwı.

5.Frazeologizmlerdiń eń tiykarǵı belgileri.

Tayanısh sózler: Erkin sóz dizbekleri, turaqlı sóz dizbekleri, frazeologizmlerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri, emoсionallıq - ekspressivlik belgiler.

Frazeologizmler bir neshe sózlerdiń jıynaǵınan quralǵanı menen dara-dara sózler sıpatında qaralmaydı. Óytkeni olar jeke sózler usap ajıralmaslıqtı talap etedi. Quramındaǵı barlıq sózler jıynalıp bir mánisin ańlatıp keledi. Frazeologizm quramındaǵı hár qanday ózgeris frazeologizmniń semantikalıq jaqtan da, grammatikalıq jaqtan da buzılıwına alıp keliwi múmkin.

Mine, bul nárse frazeologizmdi onıń neshe sózden turıwına qaramastan, leksikalıq bir birlik sıpatında qarap, sózlik quramnıń ayrıqsha bir toparı retinde qarastırıwdı talap etedi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdi anıqlaw hám olarǵa sıpatlama beriw ushın biz eń aldı menen sózlerdiń bir-biri menen dizbeklesiwin aytıp ketiwimiz kerek boladı. Sózler

12

bir-biri menen leksikalıq hám grammatikalıq baylanısqa túsiw qásiyetine iye. Mine usı baylanıs tiykarında olardıń óz-ara dizbeklesiwi payda boladı. Mısalı: belgili ilimpaz, tawsılmas kúsh, kózge túsiw, aldın alıw hám t.b.

Bunda belgili degen sóz ilimpaz degen sóz benen, tawsılmas degen sóz kúsh degen

túsinikti ańlatıp tur. Biraq usı sóz dizbeklerin qurap turǵan jeke komponentler

arasındaǵı grammatikalıq baylanıstıń sıpatı birdey emes. Máselen, olardıń ishinen belgili ilimpaz hám kózge túsiw degen sóz dizbeklerin alıp qarayıq. Biz aytayın degen oyımızdıń mánisine, sóylew stiline qaray birinshi sóz dizbegin ataqlı ilimpaz, úlken ilimpaz, dúnyaǵa belgili ilimpaz dep ózgerte alamız. Onıń jeke komponentlerin ayırım sózler menen awmastırıwǵa yamasa sózler qosıw múmkinshiligine iyemiz. Al ekinshi sóz dizbegi bunday ózgerislerdi kótermeydi. Kózge túsiw jiberiw degen sóz dizbeginiń jeke komponentlerin awmastırıw yamasa olar arasına basqa sózlerdi qalay bolsa solay qosa beriwge bolmaydı.

Sebebi, bunday sóz dizbekleri tildiń tariyxıy rawajlanıwınıń barısında usılay qáliplesken. Bunday sóz dizbeklerin ózgertiwdiń dárejesi júdá sheklengen. Al ayırım sóz dizbekleri bunday ózgeristi de talap etpeydi. Mısalı: iyneniń ushınday, at ústi, tayǵa tańba basqanday hám t.b.

Solay etip qaraqalpaq tilindegi sóz dizbekleri eki túrge ólinedi: erkin sóz dizbegi hám turaqlı sóz dizbegi. Jeke komponentleri aytılayın degen pikirdiń mazmunına, mánisine, stillik ózgesheliklerine qaray ózgere beretuǵın sóz dizbeklerin erkin sóz dizbekleri desek, al jeke komponentleri leksikalıq-grammatikalıq jaqtan turaqlı túrde birlesken, ózgerisler kirgiziwge bolmaytuǵın, eger bolsa da, sheklengen dárejede ǵana múmkin bolatuǵın sóz dizbeklerin

13

jaǵınan túrlishe, semantikalıq sıpatı jaǵınan hár qıylı bolıp keledi. Bul frazeologiyanıń izertlew obektin belgilewde biraz qıyınshılıqlardı tuwdıradı. Frazeologizmler til iliminde ele belgili bir sistemaǵa túsip, tolıq sheshilip bolǵan joq. Elege shekem frazeologizmler dep neni tanıw kerek, onıń sózden hám basqa da sóz dizbeklerinen tiykarǵı ayırması nede, frazeologizmlerdiń qanday túrleri bar, olardı qalay klassifikaсiyalawǵa boladı degen máseleler túrlishe qaralıp, túrlishe sheshilip kiyatır.

Frazeologizmlerdiń jay sóz dizbeklerinen baslı ayırmashılıqları jóninde bir qansha kórnekli til ilimpazları ózleriniń pikirlerin bildirdi.

Máselen, A.I.Efimov frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń jay sóz dizbeklerinen ayrılatuǵın eń tiykarǵı belgileriniń biri onıń formasınıń turaqlılıǵında dep esaplasa,ǵq al A.N.Ushakov onıń bir tilden ekinshi tilge sózbe-sóz awdarılmawında ekenligin kórsetedi.ǵń A.A.Reformatskiy frazeologizmlerdiń jay sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵı, birinshiden, jay sóz dizbekleriniń

Usı awıldıń bas kótergen jigitleriniń biri hám abıraylı batrachkom - ǵoy (T.Qayıpbergenov).

Berilgen mısallardaǵı kóter óksheńdi, bas kótergen, qatarǵa qosılıw, qulaǵına tiydi sıyaqlı frazeologizmlerdiń quramındaǵı sózler jeke mánisin saqlap, jay sóz dizbegi xızmetin de atqarıp kete beriwi múmkin. Mısalǵa, kóter óksheńdi-óksheńdi kóterip tur, bas kótergenbas kóterip qaradı, qatarǵa qosılıw-sońǵı qatarǵa qosıldı, qulaǵına tiydi-shashı qulaǵına tiyip tur qusaǵan jay sóz dizbegi mánisinde de qollanıla beriwi múmkin. Bunnan eger sóz

14

dizbekleri frazeologiyalıq dizbek mánisinde qollanılǵanda, onıń quramındaǵı sózler ózleriniń jeke mánilerin joytıp, ulıwma bir leksikalıq mánige iye bolatuǵınlıǵın kóremiz.

Frazeologizmler ózleriniń leksikalıq-semantikalıq sıpatına qaray júdá quramalı qubılıs bolıp esaplanadı. Olar idiomatizm, emoсionallıq-ekspressivlik belgileri menen tildegi basqa sózler hám sózler dizbeginen ayrılıp turadı. Frazeologizmlerdiń bul ózgeshe bir ózinshelik sıpatı olardıń tilde uzaq dáwirler dawamında ómir súriwine sebepshi boladı. Emoсionallıq-bul bizdi qorshaǵan dúnyadaǵı qubılıslarǵa, háreketlerge, zatlarǵa sózim arqalı berilgen subektivlik baha. Onı bárqulla frazeologizmlerdiń mánisinen tabıwǵa boladı.ǵú Bunı dálillew ushın tómendegi frazeologizmlerdi olardıń bildiretuǵın mánileri menen salıstırıp kóreyik:

1.túyeden postın taslaǵanday-orınsız, retsiz, qolaysız, ersi, qopal.

2.berse qolınan, bermese jolınan-zorlıq penen, kósh penen.

3.iyt mutı-arzan.

4.ishi bawırına kiriw-jaranıw, jaǵınıw.

5.nan pispew - is pitpew, kelispew.

6.otırsa opaq, tursa sopaq bolıw-jaqpaw, kewline unamaw.

Mine, bunday emoсionallıq-ekspressivlik boyawı kúshli frazeologizmlerden kórkem sóz sheberleri óz shıǵarmalarında kórkemlew quralları retinde keń túrde qollanıladı.

1.Berse qolınan, bermese jolınan atqa óńgerip ketkenler bul esapta joq (Sh.Seytov).

2.Aytpaǵannıń ishi bawırına kirip, palkerdi áwliye dedi, masayıq dedi, qullası onıń aytıwına qaraǵanda, ol kóz ashıq boldı da qaldı (Á.Tájimuratov).

3.Al Tóreniyaz ári-beri otırıp, bir neshe mártebe ım qaǵıp, qızdı aytqanına kóndiriwge urınıp baqqan menen nan pispeytuǵının bildi (T.Qayıpbergenov)

4.Otırsam opaq, tursam sopaq bolıp júrgen búlginshilikten ayrıldım (X.Aymurzaev).

Xoqarıda keltirilgen mısallarda jazıwshı aytajaq oyın kórkemlep, hár qıylı mánilik reńlerde beriw ushın sáykes frazeologizmlerdi tańlap qollanǵan.

Frazeologizmler astarlı mánide kórkem obrazlı bolıp keledi hám quramındaǵı sózler bir-birinen ajıratıp alıp qarawdı kótermeydi. Bunday sóz dizbekleri mánilik qurılısı jaǵınan sózlerdiń jay dizbeklerinen pútkilley ajıralıp turadı. Sebebi, olardıń quramındaǵı sózler, birinshiden, grammatikalıq jaqtan birikken, ekinshiden, ol sózler ózleriniń tiykarǵı (jeke turǵandaǵı) leksikalıq mánisin joytqan, úshinshiden, astarlı mánide obrazlı bolıp keledi, tórtinshiden, olar eki ya onnan da kóp bir neshe sózlerden quralǵan turaqlı sózlerdiń birigiwinen jasaladı. Demek, bunday sóz dizbekleri frazeologiyalıq sóz dizbekleri (frazeologizmler) dep ataladı.

Frazeologizmlerdiń quramına kiretuǵın sózler semantikalıq jaqtan bólinbeytuǵın ornı turaqlı boladı. Sonıń ushın frazeologizm quramındaǵı sózlerdiń ornına basqa sózdi qoyıwǵa yamasa

15

olardıń óz-ara ornın almastırıwǵabolmaydı. Frazeologizmlerdiń jáne bir áhmiyetli sıpatlarınıń biri olar jay sóz dizbeklerindey sóylew waqtında birden payda bolmay, tilde tayar túrinde burınnan bar mánilik jaqtan birikken sózlerdiń bizbegi bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaq tilindegi frazeolo-gizmlerdiń ózine tán bolǵan bir qatar belgilerin professor E.Berdimuratov atap ótedi. Ol qaraqalpaq tiliniń frazeologizmleriniń altı túrli eń tiykarǵı belgilerin ajıratıp kórsetedi:

16

1.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde jeke leksikalıq birlikler sıpatında tayar túrinde qáliplesip ketken sóz dizbeklerinen esaplanadı.

2.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı sıpatqa iye bolıp keledi.

3.Frazeologiyalıq sóz dizbegin quraytuǵın jeke komponentler ózleriniń qáliplesken turaqlı ornına iye bolıp keledi.

4.Frazeologiyalıq sóz dizbegin bóleklerge bóliwge bolmaydı.

5.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin quraytuǵın jeke komponentler jıynalıp barıp, bir sintaksislik xızmet atqaradı.

6.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa bolmaydı.ǵw

Haqıyqatında da frazeologizmlerdi ózgeshe leksikalıq semantikalıq toparlar sıpatında tanıwda usı tiykarǵı belgiler basqa tillerdegi sıyaqlı eń baslı kórsetkishlerden bolıp tabıladı. Sonlıqtan bul pikirge tolıq qosılıwǵa hám olardı tiykarǵı belgiler retinde tanıwǵa boladı. Frazeologizmlerdiń semantiklıq túrleriniń qaysısın alıp qarasań da, olardı ádettegi sóz dizbeklerinen ajıratıwda, sonday-aq semantikalıq ózgeshe mánisin túsiniwde de, frazeologizmlerdiń sóz dizbegin payda etiwshi jeke komponentlerdiń pútin mánisin, grammatikalıq baylanısın, ornın, xızmetin anıqlawda usı atı atalǵan tiykarǵı belgiler sheshiwshi rol atqaradı. Máselen, mına úzindidegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerine názer awdarayıq: I. Burın aqshamǵa qaray óli tósekke kirip, janı tınısh tabatuǵın kelinshek tún uyqısın tórt bólip, besik tayanıp kózi ilinbeydi, al kúndiz uyqılap dem alıwǵa bayaǵı húkim-húkim (T.Qayıpbergenov.

frazeologiyalıq sóz dizbegindegi turaqlı ornı, úshinshiden, pútin mániniń jeke komponentleriniń qatnası tiykarında dóregenligi, olardıń jıynalıp barıp bir sintaksislik xızmet atqarıwın jeke komponentleriniń bóleklerge bóliwge

bolmaytuǵınlıǵınlıǵında, basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa kelmeytuǵınlıǵında, sonday-aq emoсionallıq-ekspressivlik qosımsha máni boyawlarına iye bolıwında kóriwge boladı.

Usınıń menen boyawlarına iye bolıwında kóriwge boladı. Usınıń menen biri bul ayırıqsha leksikalıq-semantikalıq toparlardı quraytuǵın

frazeologizmlerde, olardıń hár biriniń tek leksikalıq mánilerinde ǵana emes, al sintaksislik xızmetinde de jeke-jeke ózgeshelik bar. Olar erkin konstrukсiyalarǵa salıstırǵanda túrli frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń funkсionallıq óz-ara qatnasında da sózilip turadı. Sonlıqtan da pútin frazeologiyalıq birlikti sintaksislik kóz-qarastan

17

bóleklerge bóliw múmkin emes. Óytkeni, hár qanday tekstte, hár qanday bayanlamada frazeologizm tek bir pútinlikke, bir pútin sintaksislik xızmetti atqarıw uqıplılıǵına iye. Sonlıqtan frazeologizmlerdi ayrıqsha toparlar sıpatında tanıwda bul jaǵday til ilimpazlarınıń dıqqatın ózine qaratıw menen birge onıń tiykarǵı belgileriniń biri sıpatında tanıwda da derek bolıp kiyatır.ǵh Aytayıq, joqarıda belgilep ótilgen sıyaqlı frazeologiyalıq sóz dizbeklerine ayrıqsha bir topar sıpatında baha beriwde oǵan tán belgilerdi, ayırmashılıqlardı atap kórsetiw, bul sóz dizbekleriniń basqa sóz dizbekleriniń parqı retinde ilimiy izertlewler hám pikir júrgiziwler tájiriybesinen olardıń shegaralıq kórsetkenlerin atap ótiw keń tarqalǵan. Olardıń basım kópshiligi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tiykarǵı parqı retinde idiomalılıǵı, turaqlılıǵı, komponentlik quramınıń turaqlı túrde saqlanıwı, sóz dizbegi ańlatqan pútin mániniń quramındaǵı komponentleriniń leksikalıq mánileriniń qosındısınan turmaytuǵınlıǵı hám basqa da sapalıq tárepleri arnawlı túrde ataladı.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdi ózgeshe leksikalıq-

semantikalıq toparlar retinde bahalawda soǵan sáykes ilimiy mashqalalardı anıqlawda hám dál til faktleri tiykarında izertlewde frazeologizmlerde tán usı jaǵdaylar tolıq esapqa alınıwı kerek.

3. Frazeologizmlerdiń emoсionallıq ekspressivlik belgilerin kórkem shıǵarmadan alınǵan mısallar menen anıqlań.

4. Frazeologizmlerdiń kórkemlew-quralları xızmetin atqarıwın mısallar menen túsindiriń.

5. Frazeologizmlerdiń eń tiykarǵı belgileri nelerden ibarat

18

Qaraqalpaq tili frazeologizmleriniń semantikalıq tipleri

Jobası:

1. Ulıwma frazeologiya iliminde frazeologizmlerdi semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan klassifikaсiya jasaw máselesi.

2.Frazeologiyalıq ótlesiwler.

3.Frazeologiyalıq birlikler.

4.Frazeologiyalıq dizbekler.

5.Frazeologiyalıq sózler

Tayanısh sózler: frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler V.V. Vinogradov, N.M. Shanskiydiń klassifikaсiyaları.

Lingvistikalıq ádebiyatlarda, frazeologiyalıq sóz dizbekleri

«Idioma» degen termin menen belgili bolıp keldi. Onıń mazmunı sıpatlaması frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramı ondaǵı komponentlerdiń pútin mánige qatnası máselesi tek sońǵı waqıtları ǵana ayrıqsha ilimiy izertlewlerdiń obekti bola basladı. Bunda biz birinshi gezekte franсuz ilimpazı Sh.Ballidiń «Frazeologiyalıq sóz dizbekleri» miynetinde erkin sóz dizbeklerinen ajıratıwǵa baylanıslı olardı úsh toparǵa ádettegi sóz dizbekleri, frazeologiyalıq toparlar hám frazeologiyalıq birlikler túrlerine ajıratıp kórsetkenin este tutıwımız kerek. Sh.Balli usaǵan kóz qaraslar, pikirler keyingi waqıtları orıstıń ataqlı ilimpazı akademik V.V.Vinogradov tárepinen rawajlandırdı.

Ol orıs tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq úsh tipke ajıratıp kórsetedi:

1.frazeologiyalıq ótlesiwler.

2.frazeologiyalıq birlikler.

3.frazeologiyalıq dizbekler.

Usıǵan baylanıslı ilimiy ádebiyatlarda, sabaqlıqlarda frazeologiyalıq sóz dizbeklerinen semantikalıq jaqtan táriplewde, olardıń semantikalıq túrlerin ajıratıwda sáykes frazeologiyalıq sóz dizbeginiń jeke komponentleri arasındaǵı semantikalıq birigiwshiligin esapqa alıw baslı ólshem sıpatında keń tarqalǵanı málim. Haqıyqatında da frazeologiyalıq sóz dizbeklerine tán tiykarǵı tiplerdi ajıratıwda semantikalıq faktor, yaǵnıy jeke komponentlerdiń

19

semantikalıq birigiwshiligi pútin mánige qatnası tiykar bolıwı kerek.

V.V.Vinogradovtıń klassifikaсiyası tiykarında frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler dep ajıratıw menen bir qatarda frazeologiyalıqsóz dizbekleriniń tórtinshi toparın tanıw tájiyribesi keń óris aldı. Bul belgili orıs til ilimpazı N.M.Shanskiy tárepinen orıs tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tórtinshi semantikalıq tipi sıpatında frazeologiyalıq sózler dep tanılǵan, tórtinshi tiptiń engiziliwine baylanıslı boldı.

Házirgi kúnde milliy til bilimlerinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan olardı tórt túrge ajıratıp klassifikaсiyalaw keń tarqalıp otır. Frazeologiyalıq sózler

/frazeologicheskie vırajeniya/ dúzilisi, qollanılıwı jaǵınan turaqlı sóz dizbekleriniń ayrıqsha bir tipi bolıp tabıladı. Olar semantikalıq jaqtan ajıralıp ǵana qoymastan ulıwma alǵanda

komponentleriniń semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan tórt toparǵa bólinip berilip otır. Endi

/komponentler/ mánilik hám formalıq jaqtan bir-biri menen bekkem birigiwiniń nátiyjesinde ózleriniń dáslepki mánisin joytıp, barlıq sózler jıynalıp, pútin bir mánini ańlatadı.

Qaraqalpaq tilin frazeologiyalıq sóz dizbekleri sistemasında basqa tillerdegidey-aq

til biliminde frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler, frazeologiyalıq sózler dep tanılıp júr. Frazeologiyalıq sózler dep tanılǵan, tórtinshi tip milliy

20