Ósimlikler geografiyası

salıstırmalı qurǵaq máwsim bolıp, biraq ol az sezilerli hám 4-5 aydan kópke sozılmaydı. Aǵashlıqlarda eki yarustı bólip shıǵarıwǵa boladı. Joqarǵı yarustıń quramında japıraqları túsetuǵın aǵashlar kópke (túrlerdiń úsh bólimine jaqını), tómengi yaruslarda olar az. Iǵallıq dáwirinde toǵaylar sırtqı kórinisi boyınsha máńgi jasıl toǵaylardan derlik ajıralmaydı. Japıraqları yarım túsetuǵıntoǵaylar Qubla Amerikada, Afrikada, Aziyada tarqalǵan.

Iǵallı japıraqları túsetuǵın (mussonlı) toǵaylar. Iǵallı japıraqları túse-tuǵın (mussonlı) toǵaylar jawınshashın muǵdarı kóp jawatuǵın, bir qansha ıǵallıǵı menen máwsimli qurǵaqshılıǵı jaqsı bayqalatuǵın tropikalıq rayonlar-da tarqalǵan. Qurǵaq máwsim 4-6 ay dawam etedi. Iǵallı máwsimde aspannan jawatuǵın, sondayaq mussonlıq (jazda teńizden, qısta qurǵaqlıqtan ósetuǵın samal) jawınlardıń kópligi menen baylanıslı. Jawınlı dáwirde aǵashlar japıraqlar menen qaplanadı. Qurǵaq máwsimde olar japıraqların túsiredi. Iǵallı japıraqları túsetuǵın toǵaylar máńgi jasıl toǵaylarǵa usap qalıń emes. Japıraqların túsiretuǵın aǵashlar kóp, sondayaq tómengi yaruslarında bir qansha máńgi jasıl aǵashlarda bar. Bul toǵaylar tipi tropikalıq poyasta keń tarqalǵan. Olar Qubla Amerika, Afrika (Gvineya), Hindistannıń, ásirese Qubla-Shıǵıs Aziyanıń (Indoqıtay) kóp maydanların iyeleydi.

Jer sharınıń hár qıylı rayonlarında bul toǵaylar sırtqı kórinisi boyınsha uqsas, biraq floristikalıq quramı boyınsha tiykarınan ayırıladı. Hindistan hám Indoqıtay toǵaylarında mısalı, verbenliler tuqımlasınan tik aǵashı (Jectona grandis) keń tarqalǵan. Bul aǵash júdá biyik bolıp, kattı aǵashı ushın bahalanadı.

Qurǵaq japıraqları túsetuǵın (savannalı) tropikalıq toǵaylar. Bul toǵaylar keń territoriyalardı iyelep, maydanı boyınsha máńgi jasıl jawınlı toǵaylarda qalıspaydı. Olardıń tarqalıwı máwsim boyınsha temperaturası hám jawın-shashın muǵdarı aytarlıqtay ózgerip turatuǵın rayonlar menen baylanıslı. Jıldıń jıllı waqtı jawın-shashın dáwirde salqın hám júdá qurǵaq hawa menen almasadı. Qypǵaq máwsim uzaqqa sozıladı. Ulıwma jawın-shashın muǵdarı ıǵallı japıraqları túsetuǵın toǵaylarǵa qaraǵanda az. Qurǵaq japıraqları túsetuǵın tropikalıq toǵaylar Afrikada úlken maydanlardı iyeleydi, sonday-aq Qubla Amerikada Amazonka basseyniniń qublası Oraylıq Amerika, Hindistan, Indoqıtay, Avstraliya hám basqada rayonlarda tarqalǵan.

Qurǵaq japıraqları túsetuǵın toǵaylardı sonday aq savannalı toǵaylar dep te ataydı. Hár qıylı kontinentlerde olar bir qansha ózgeshe kelip, óziniń ayırmashılıǵı bar.

Savannalı toǵaylar keskin bir tegis ıǵallanbaǵan salıstırmalı qurǵaq tropi-kalıq rayonlarda rawajlanadı. Klimattıń qurǵaqlıǵı artqan sayın olar tábiyiy kelip shıqqan haqıyqıy savannalar menen almasadı.

31

Savannalar. Savannalar júdá kóp tarqalǵan tropikalıq ósimlikler tipleriniń birinen esaplanadı. Olar Qubla Amerika, Afrika, Hindistan, Avstraliya jerlerinde bar. Savannalar ushın birgelki shópli qaplamlar (tiykarınan kserofil ǵallelerden turǵan) xarakterli bolıp, olardıń ishinde siyrek aǵashlar menen putalar ósedi. Savannalarda aǵashlar biyik emes, joqarısı jalpaq zontik tárizli turıqqa iye. Kóplegen aǵash túrleriniń japıraqları túsedi, biraq máńgi jasıl túrleride bar, mısalı, palmalar. Shópler qaplamında ayrıqsha tropikalıq ǵálle

ósimlikleri ústemlik etedi. Olar bir savannalarda biyik (3- 3,5m shekem), ekinshi birewlerinde páskeltek keledi. Ǵállelilerden basqada shóp ósimlikleri ushırasadı, biraq olardıń xızmeti onsha emes.

Savannalar-sırtqı kórinisi boyınsha uqsas, biraq kelip shıǵıw hár qıylı bolıp, tábiyiy, antropogenlik, pirvgenlik savannalar) fitocenozǵa birigiwshi ósimlikler tipiniń jıyındısı.

Savannalar ózleriniń ekologiyalıq tábiyatı boyınsha da (klimat-lıq, edafikalıq) hár qıylı.

Jerdiń savannalar tarqalǵan rayonlarınıń klimatında bir qansha uqsaslıqlar bar. (Kóplegen aylar dawam etken keskin qurǵaqshılıq jawınlar máwsimi menen almasadı h.t.b.). Biraq hár qıylı rayonlarda anıq klimat-lıq kórsetkishler keskin ózgerip otıradı. Mısalı, jıllıq jawınshashın muǵdarı 1500 den 600 mm ge shekem ózgeredi, qurǵaq dáwir 4 aydan 7,5 ayǵa shekem dawam etedi. Hár qıylı kontinentler menen ayırım territoriyalardıń savannaları ózleriniń floristikalıq quramı hám basqa da ózgeshelikleri menen keskin ajıraladı. Savannalar Afrikada haqıyqıy kórinisti beredi. Olar bul jerlerde úlken maydanlardı iyeleydi. Afrika savannalarına aǵashlardan bombaksler tuqımlasına jatatuǵın baobab (Adansoma digitata) xarakterli. Basqa aǵashlardan miywe-leriniń hám texnikalıq may alınatuǵın may palması (Elaeis guneensis), órtke shıdamlı qanatlı lofira (Lophira alata) ushırasadı. Sonday aq afrika savannaları ushın onsha biyik emes, zontik sıyaqlı kóriniske iye, qurǵaq waqıtları japıraqları túsetuǵın aǵash tárizli akaciyalar (Acacia) túrleri tán. Olardan: senegal akaciyası (Acacia Senegal), spiral miyweli akaciya (A. Spirocarpa), aqshıl akaciya (Aalbida) kóp ushırasadı.

Afrika savannalarınıń shópli yarusı kóp jıllıq gállelilerdiń tropikalıq túrle-rinen payda bolǵan. Kóbinese "pil shóbi" dep atalatuǵın pennizetum (Pennisetum) hám andropogen (Andropogon) tuwısı túrleri tarqalǵan. Bul jerlerde gállelilerdi basqa kóp sandaǵı bir úlesli

ósimliklerde ushırasadı.

Shıǵıs Aziyanıń (Hindistan, Indoqıtay) savannalarınıń kóp bólimi adamlar tásiri menen baylanıslı ekinshi kelip shıǵıwǵa iye. Bul jerde aǵashlardan bir tuqımlı buteya (Dalbergia obtusifolia), salo aǵashı (Shorea robusta) h.b. ushırasadı. Shópler qaplamınan bir qansha biyik keledi (1,5-2m shekem). Ǵállelilerden alang-alang (Imperata cylindrica), jabayı qant kamısı (Saccharum spontaneum),

32

miskantus (Miscanthus) túrleri ósedi. Hindistan yarım atawınıń savannaları Afrika savannaları menen uqsas keledi.

Tiken japıraqlı kserofil siyrek toǵaylıqlar. Tikenli japıraqlı kserofil siyrek toǵaylıqlar savannalarǵa qaraǵanda klimatı bir qansha qurǵaq rayonlarda rawajlanadı. Bul jerlerde jawın-shashın az jawıp, qurǵaqshılıq dáwiri uzaq keledi. Bunday ósimlikler barlıq kontinentlerdiń tropikalıq poyasında ushırasıp, savan-nadan shólikke ótiwdiń aralıq zvenosın elesletedi. Buǵan mısal retinde Braziliya kırlarınıń shıǵıs hám arqa-shıǵıs bólimlerinde tarqalǵanQubla-Amerika kaatingaların kórip óteyik.

Jawın-shashın muǵdarı júdá kem, jılına 140 tan 50-70 mm ge shekem, olar aylar dawamında bir tegis bólinbey, jıl dawamında ózgerip turadı. Qurǵaqshılıq dáwiri uzaq dawam etedi.

Kaatinganıń ósimlikler birlespesi júdá hár qıylı. Mayda shaǵıl taslı topıraqları tikenekli mayda putalar menen qaplanıp, kóplegen sukkulentli hám kúshli túkler qaplaǵan ósimlikler gezlesedi. Olardıń ústinen japıraqları qalıń, tıǵız siyrek aǵashlar boy kórsetedi. Jawın dáwirinde japıraqları saqlanıp, keyin túsetuǵın aǵashlarda bar.

Tropikalıq poyastıń intrazonalıq ósimlikleri. Tropikalıq poyasta zonalıq ósimliklerden basqa ortalıqtıń ayrıqsha jaǵdaylar menen baylanıslı bir qansha intrazonalıq birlespelerde ushırasadı. Buǵan mısal ushın tropikalıq batpaqlıqtı jatqarıw múmkin. Bir qansha rayonlarda (Uganda, Qubla Sudan h.t.) olap keń maydanlardı iyeleydi. Tropikalıq ósimliklerdiń eń tán intrazonalı tipleri bolıp qalın toǵaylar yamasa mangrlar esaplaydı. Bul ósimlikler birlespeleri teńizlerdiń jaǵalarına jámlenip, suwlardı tasqın hám qaytıw polosalarına tarqalǵan. Olar máńgi jasıl aǵashlar menen putalardan turıp, topıraqtıń shorlanıwına hám teńizlerdiń suw tasqınlarına jaqsı shıdaydı.

Mangrlerdi payda etetuǵın aǵashlar menen putalardıń túrlik quramı júdá jarlı. Bunday jaǵdaylarda ósiwge biyimlesken 20 ǵa jaqın túr belgili. Aǵash-lardan rizofora (Rhizophoza) tuwısınıń túrleri. tarqalǵan bolıp, olar tiri tuwıwshı ósimlikler qatarına jatadı. Olardıń tuqımı analıq aǵashtıń miywesi ishinde bolıp kógere baslaydı. Mangrli qalın toǵaylıqlarda sondayaq avicenniya(Avicennia) tuwısınıń wákilleri ushırasadı.

Mangrli qalın toǵaylıqlar ekvatorǵa jaqın jaylasqan rayonlarda (Indoneziya, Jańa Gvineya, Filippin h.b.) eń ájayıp rawajlanıwǵa jetisedi. Ekvatordan uzaqlasqan sayın aǵash túrleriniń quramı azayıp baradı, al olardıń ósiwi tómenleydi.

Tropika tawlarındaǵı biyik poyaslıǵı ósimliklerin kórip óteyik. Ekvatorǵa jaqın jaylasqan tawlar sisteması polosasında ortasha aylıq temperaturanıń ózge-riwi kóp emes, olar sutka dawamındaǵı ózgeristen kem. Tawlarǵa

33

kóterilgen sayın dáslep, qáde retinde jawın-shashın, muǵdarı hám klimattıń ulıwma ıǵallıǵı artadı. Toǵaylar tegislikke qaraǵanda epifitlerge bay keledi. Belgili biyiklikten baslap turaqlı bultlar hám tumanlar poyası baslanadı. Bul jerde ıǵallıq júda kóp, al toǵaylar epifitlerge júda bay. Aǵashlardıń shaqalarına moxlar, al baǵanalar menen putaqlardı mayda paporotnikler qaplaydı.

Bultlar hám tumanlar polosasınan biyiklikte jawın-shashın muǵdarı birden azaya baslaydı, toǵaylar janbawırları boylap joqarı kóterile beredi, biraq onıń sırtqı kórki menen ósimlikler quramı kúshli ózgeredi. Aǵashlardıń japıraqları maydalanıp, kseromorf dúziliske iye boladı. Iyne japıraqlı aǵash túrleri payda boladı. Epifit moxlar lishaynikler menen almasadı. Odan joqarı toǵaylar joq bolıp, qalın putalıqlarǵa ótedi.

Tropikalıq tawlardıń eń joqarǵı ósimlikler poyası paramos degen at alǵan. Bul jer suwıq ayazlar bolıp, temperatura sutka dawamında kúshli ózgerip turadı. Kóplegen

ósimlikler kópshik tárizli formaǵa iye bolıp, jerge tıǵız jıǵılǵan, al ósimlikler qaplamı siyreklesken. Sonın menen birge biyik aǵash tárizli ósimliklerde ushırasadı.

Tawlardaǵı tropikalıq poyastıń ósimlikleriniń joqarǵı shegarası shama menen 44004500m biyiklikte jaylasqan.Endi máwsim boyınsha temperaturasınıń ózgeriwi jaqsı bayqalǵan, ekvatordan bir qansha uzaqlıqtaǵı tropikalıq poyasta jaylasqan tawlardı kórip

óteyik.

Shıǵıs Gimalay tawınıń qubla janbauırlarınıń jawınlı hám qurǵaq dáwir-lerde salo aǵashları ústemlik etetuǵın japıraqları túsetuǵın ıǵallı tropikalıq toǵaylar tarqalǵan. 900 m biyiklikten baslap aǵash tárizli paporotnikler menen aralasqan shima (Schima), kastanopsis (Castanopsis) h.b. tuwıslardın wákillerinen payda bolǵan mángi jasıl tropikalıq tawlı toǵaylar baslanadı. Bul poyasta qurǵakshılıq dáwiri joq, al jawın-shashın taw eteklerine qaraǵanda kóp jawadı. Budan joqarıda tumanlar polosasınıń júdá ıǵallı toǵayları baslanıp aǵashlarda epifit moxlar menen paporotnikler kúshli rawajlanǵan. Odan joqarı kóterilgen sayın toǵaylardı dúzetuǵın japıraqlı aǵashlar quramı ózgeredi.

Óz betinshe tayarlanıw hám qadaǵalaw ushın sorawlar.

1.Jer sharınıń ósimlikler qaplamı haqqında nelerdi bilesiz?

2.Ekvatorial-tropikalıq poyas ósimlikleriniń ózine tán qanday qásiyetleri

bar?

3.Máńgi jasıl jawınlı tropikalıq toǵaylar hám japıraqları yarım túsetuǵın jawınlı tropikalıq toǵaylar bir birinenen ayırmashılıǵı qanday?

4.Iǵallı (mussonlı) japıraqları túsetuǵın toǵaylar, Savannalar hám qurǵaqjapıraqları túsetuǵın (savannalı) tropikalıq toǵaylar arasında qanday parıq bar?

34

6-tema: Subtropikalıq poyastıń ósimlikleri Joba:

1.Subtropikalıq poyastıń ósimlikleri haqqında túsinik,

2.Subtropiklerdiń baslı ósimlikler zonaları,

2.1.Iǵallı máńgi jasıl subtropikalıq toǵaylar,

2.2.Qattı japıraqlı máńgi jasıl qurǵaq toǵaylar hám putalı qalıńlıqlar,

2.3.Yarım shóller hám shóller.

Subtropikalıq poyastıń ósimlikleri haqqında túsinik. Jer sharınıń subtropi-kalıq rayonları arqa hám qubla keńliktiń shama menen 30 hám 45 arasındaǵı onsha keń bolmaǵan eki polosasında jaylasqan. Olar ekvatorial-tropikalıq poyas bolıp turadı. Tropika menen subtropika arasında anıq shegara joq.

Subtropikalıq rayonlardıń klimatı tropikaǵa qaraǵanda jıllılıǵı biraz kem. Jıl dawamındaǵı temperaturanıń ózgeriwiligi ay sayın bir qansha sezilerli. Jazı ıssı, al qısı bir qansha salqınlaw. Klimattıń ıǵallıǵı subtropikanıń hár qıylı rayon-larında birdey emes. Bul jerde de tropikadaǵıday ıǵallı klimattan júdá qurǵaq klimatqa ótiwler bayqaladı.

Jıl dawamında kóp muǵdarda jawın-shashın jawatuǵın subtropikalıq rayon-lar ıǵallı subtropikler degen at alǵan. Ulıwma kóp muǵdarda emes jawın-shashın jawatuǵın, kontinental hám qurǵaq klimat penen xarakterlenetuǵın subtropikalıq rayonlar qurǵaq subtropikler dep ataladı. Jawın-shashın jawatuǵın máwsimler anıq bilinetuǵın territoriyalar

ózgeshe jer-orta teńizi klimatı tipine iye boladı. Bul jerdiń jazı júda ıssı hám qurǵaq, qısı salqın hám ıǵallı keledi.

Solay etip, subtropikalıq rayonlarda úsh tiptegi klimat ajıraladı. Olardıń hár birine belgili ósimlikler zonalıǵı sáykes keledi. Subtropiklerdiń baslı ósimlikler zonaları:

1.Iǵallı máńgi jasıl subtropikalıq toǵaylar,

2.Qattı japıraqlı máńgi jasıl qurǵaq toǵaylar hám putalı qalıńlıqlar,

3.Yarım shóller,

4.Shóller.

Iǵallı máńgi jasıl subtropikalıq toǵaylar. Bul toǵaylar (lavrlar tipi toǵayı) ıǵallı subtropikanıń zonalıq ósimlikleri bolıp tabıladı. Olar hár qıylı kontinent-lerde ushırasadı.

Olardıń tiykarınan eń úlken maydanlardı iyelep tarqalǵan rayonları Qubla-Shıǵıs Aziya (Qıtaydıń qubla-shıǵıs bólimi, Orta hám Qubla Yaponiya, Koreya yarım atawınıń qubla tárepleri). Bul toǵaylar teńiz betinen 1400-3500 m biyiklikte jaylasqan tropiaklıq poyastıń tawlarında da ushırasadı.

36

Qubla-Shıǵıs Qıtay, Yantszı basseyninde ıǵallı subtropikalıq toǵaylar aǵash túrlerine júdá bay. Olardıń kópshiligi mángi jasıl, biraq japıraqları túsetuǵın-ları da bar. Lavrlar, Magnoliyalar, bukler h.b. tuqımlaslardıń wákilleri kóp tarqalǵan. Bular joqarǵı Yarustı dúzedi. Qubla-Shıǵıs Qıtaydıń subtropiakalıq toǵaylarınıń tómengi Yarusında kóp sandaǵı hár qıylı kameliyalar (Camellia), padublar (Jlex), atirgúlliler, araliyalar h.b. tuqımlaslardıń wákilleri kóp. Áyyemgi ósimlikler bolǵan jalańash tuqımlılarǵa jatatuǵın Sagovniklerdiń cikas (Cycas) tuwıslarınıń wákilleri, palmalar túrleri ushırasadı. Sonday aq bul toǵaylarda tropikaǵa tán bolǵan aǵashlar, mısalı, fikuslar, sandal aǵashı (Sanfalum alfum) h.b. Bul toǵaylar sırtqı kórinisi boyınsha tropikalıq rayonlardıń jawınlı toǵaylarına usaydı. Bunda lianlar, epifit paporotnikler, bambukler kóp. Biraq ayırmashılıǵı da bar; mısalı, aǵashlardıń túrler baylıǵı kem. Qublaǵa qarap ıǵallı subtropikalıq toǵaylar tropikalıq poyastıń jawınlı toǵayları menen almasadı. Biraq olar arasındaǵı almasıwlar áste-aqırın ótedi.

Qubla Amerikada ıǵallı máńgi jasıl subtropikalıq toǵaylar kontinentin batıs hám shıǵıs táreplerinde ushırasadı. Bul toǵaylarda agash túrleri júda kóp. Bunda birinshi Yarustı biyik ósetuǵın lavrlar, magnoliyalar h.b. tuqımlaslardıń sonday aq pútin máńgi jasıl túrleri tutadı. Endemik ósimlikler kóp, mısalı, fitzroya (Fitzroya). Aǵash tárizli paporotnikler ushırasadı, epifitler menen lianlar kóp.

Qattı japıraqlı máńgi jasıl qurǵaq toǵaylar hám putalı qalıńlıqlar. Qattı japıraqlı mángi jasıl qurǵaq toǵaylar menen putalar qalıńlıǵı ortajer teńizi klimatı tipindegi oblastlardıń zonalıq ósimlikleri bolıp esaplanadi. Bul rayonlar ushın uzaq dawam etken hám keskin jazǵı qurǵaqshılıq xarakterli. Biraq aǵashlar menen putalar qurǵaqshılıq dáwirinde japıraqların taslamaydı hám jıl

dawamında mángi jasıl bolıp qaladı. Qattı japıraqlı toǵaylar menen putalar qalıńlıǵı barlıq kontinentlerde ushırasadı.

Orta jer teńizinde bul ósimlikler tipiniń tarqalıw oblastları júda úlken bolıp,

batısta Ispaniya menen Marokkodan shıǵısta Turkiya menen Livanǵa shekemgi Ortajer teńiziniń jaǵalıq rayonların iyeleydi. Batıs Orta jer teńizi Shıǵıs tárepine qaraǵanda júda-júda ıǵallı klimatqa iye. Klimat shıǵısqa qaray, áste-aqırın qurǵaklasa baslaydı. Usıǵan. baylanıslı ósimliklerdiń zonalıǵı áste awmasadı: toǵaylar dáslep biyik hám qalıń, keyin ala siyrek hám páskeltek putalar menenawmasadı.

Batıs Orta jer teńizinde ósimlikler zonalıǵı bolıp mángi jasıl aǵash emen-nen turatuǵın toǵaylar esaplanadı. Bul toǵaylardıń aǵashlıq yarusı qalıń bol-may, biyikligi 15-18m.

Putalar yarusınıń biyikliga 3-5m ge jetedi. Bul jerde mángi jasıl samshit (Buxus sempervirens), lavr japıraqlı kalina (Virburnum tinus)

37

mángi jasıl krushına (Rhamnus alaternus), mastik piste (Pistacia lentiscus). putalar ushırasadı. Lianalar jimolost, tuyesińir túrleri h.b. tutadı. Shóp qaplamı ázzi rawajlanǵan.

Tas emennen turatuǵın haqıyqıy toǵaylar házir tek Arqa Afrilkanıń tawla-rınıń az ǵana rayonlarında saqlanǵan. Basqa jerlerde olar adamlardıń shabıwı yamasa mallar baǵıw nátiyjesinde joq etilgen. Batıs Ortajer teńizinde tas emen-nen basqa probka emeni (Quercus suber) tarqalıp olar az toǵaylar payda etedi.

Mángi jasıl qattı japıraqlı putalı qalınlıqlardıń taǵı bir tipi eringúlliler tuqımlasınan turatuǵın pás putashalardan turatuǵın tomillyarlar bolıp tabıladı. Putashalardan keń tarqalǵan timyannıń (Thymus) hár qıylı túrleri.

Ayrıqsha kúshli jazǵı qurǵaqshılıq jaǵdayında, sonday aq tiykarǵı ósim-likler qaplamı adamlar tárepinen joq etilgen jerlerdi qattı japıraqlı ósimliklerdiń kserofil variantı-frigana rawajlanadı. Bul jerlerdiń ósimlikleri, júda pás hám bir-biri menen tutaspaydı. Shar túrindegi tikenekli putashalar menen shóp ósimlikleri ústemlik etedi. Bul tiptiń ósimlikleri yarım shólgeótiwdegi basqısh bolıp tabıladı.

Yarım shóller hám shóller. Qurǵaq subtropikalarda yarım shóller menen shóller

ósimlikler zonalıǵı bolıp esaplanadı. Bul jerde 250-300mm, hátte budan az jawın-shashın jawadı. Klimattıń qurǵaqshılıǵı nátiyjesinde ósimlikler qaplamı siyrek, tutaspaǵan.

Subtropikalıq shóller Afrikada Aziyada, Amerikada hám Avstraliyada tarqalǵan.

Arqa Amerika subtropikalıq shóller kontinentin uzaq qublabatıs bóliminde (Kaliforniya Yarımatawının kóp bólimi, Meksika kırlarınıń bólimi, h.t.b.) jaylas-qan. Ósimlikler kópshiligi tikenli. Olar qurǵaqshılıq dáwirinde japıraqların tógedi, kóbinese rawajlanǵan japıraqlarǵa iye bolmaydı.

Bul shóller ushın hár qıylı kaktuslar xarakterli, sonlıqtan olardı geyde kak-tuslı shóller dep ataydı. Derlik barlıq kaktuslarpaqallı sukkulentler, olar hár qıylı biyiklikte bolıp, bir neshe sm den 20m ge shekem jetedi. Iri aǵashli kaktuslardı dendrotsereus (Dendrocereus) hám karnegiya (Carnegia) tuwısları tutadı.

Arqa Afrika hám Arabstan yarım atawınıń keń maydanları tropika menen subtropikanıń bólimleri bolıp tabıladı.Olar arasınan ayqın shegara ótkeriw qıyın.

Dúńyanıń eń úlken shólleriniń biri Saxara. Ol tiykarınan qumlı, sonday aq taslı hám shaǵıl taslı kópshilik bolıp esaplanadı. Bul jerde ósimlikler qaplamı derlik jok. Saxaraǵa xarakterli ósimliklerden jewge jaramlı lekanor lishaynigi (Lecanora esculenta), afrika jantaǵı (Alhagi africana), qanatlı efedra (Ephedra alata), aydarlı qandım (Calligonum comosum) h.t.b. ushırasadı. Shóp ósimlikleri, mısalı, selewler tarqalǵan. Saxaranıń florası

Orta Aziya shólleriniń florası menenuqsas.

38

Avstraliya da subtropikalıq shóller menen yarım shóller tiykarınan konti-nenttiń oraylıq rayonlarında tarqalǵan. Yarım shóller ádette shóller menen birlikte ósimliklerdiń bir zonalıq tipine birigedi.

Ádebiyatlar:

1.Толмачев А.И. Введение в географию растений. Л. 1974. 244 с.

2.Алехин В.В., Кудряшов Л.В., Говорухин B.C. География растений с основами ботаники. M.F961. 532 с.

3.КурнишковаХ Т.В., Петроб В.В. География растений с основами ботаники. М. 1987. 20 c.

4.Гордеева Т.Н., Стрелкова О.С. Практический курс географии растений. М.Г969. 335 с.

5.Тахтаджян А.Л. Флористические области земли. Л. "Наука" 1978.

39

MAZMUNÍ

40