Ósimlikler geografiyası
.pdfósim-likler saqlanıwı múmkin. Bunday áyyemgi floralar uzaq Shıǵıs, Batıs Zakav-kazyada ushırasadı. Jaqın waqıtlarda payda bolǵan jas floralar túrleri júdá az boladı.
Floralar analizi, floranıń geografiyalıq elementleri. Floranı izertlegende birinshi gezekte olardıń sistematikalıq quramına analiz jasaladı, yaǵnıy florada qanday tuqımlaslar bar, olar neshew, olar qaysı tuwıslardı qamtıydı, hár bir tuqımlasta neshe túrler barlıǵın anıqlanadı. Túrler sanı kóp bolǵan úlken tuqımlaslar bólip shıǵarıladı. Hár qıylı territoriyalardıń floraları arasında olardıń sistematikalıq belgilerinde: úlken tuqımlaslardıń diziminde, olardıń izbe
-iz almasıwında (túrler sanınıń tómenlewi boyınsha h.b. aytarlıqtay ayırmashılıq bayqaladı.
Hár túrli floralardı analizlew olardıń uqsaslıǵı hám ózgeshelik dárejesi tuwralı kózqaras beredi.
Sonday-aq floralardı analizlegende ósimliklerdiń hár qıylı tirishilik formala-rınıń ekologiyalıq toparlar (gigrofitler, mezofitler, kserofitler, psammofitler h.t.b.) qatnasatuǵınlıǵı anıqlanadı.
Floralardı analizlew olarǵa kiretuǵın túrlerdiń geografiyalıq tarqalıwı kóz-qarasınanda úlken áhmiyetke iye. Ayırım túrler bul jaǵınan kúshli ajıraladı. Bir túrlerdiń arealı flora iyelegen territoriyaǵa jarım-jartı kirse, ekinshileriniń arealı kerisinshe floranıń barlıq territoriyasın iyeleydi hám onıń shegarasınan uzaqqa shıǵıp ketedi. Floranı dúzetuǵın ósimlikler arasınan areallarınıń ulıwma belgileri uqsas túrler toparın bólip shıǵarıwǵa boladı. Túrlerdiń bunday toparları floranıń geografiyalıq elementleri degen at aladı. Floranı analizlegen waqıtta onıń quramına qaysı geografiyalıq elementler kiredi hám olardıń hár qaysısınıń úlesi qansha ekenligi ajıratıladı.
Barlıq ǴMA floraları ushın júdá kóplegen geografiyalıq elementler ajıratıladı. Olardan bir qanshasın atap óteyik:
1.Arktika túrler toparı. Ósimliklerdiń arealları Arktikada jaylasqan (ǴMA da hám odan shette). Mısalı: Dyuponciya ǵállesi.
2.Boreal (arqa) túrler toparı. Arealları Evraziya hám Arqa Amerikanıń iyne japıraqlı toǵaylar polosasına tuwra keledi.
3.Orta Evropa túrler toparı. Arealları Evropanıń shet elleri menen ǴMAniń,
Evropalıq bóliminiń keń japıraqlı toǵaylar oblastıń qamtıydı. Mısalı, qádimgi emen-Quercus robur.
4.Ponti túrler toparı. Arealları Evraziyanıń dala zonası menen baylanıslı. Mısalı, dala shiyesi-Cerasus fruticosa, báhárgi adonis-adonis vernalis., t.b.
5.Orta jer teńizi túrler toparı. Buǵan Orta jer teńizi hám Qara teńiz boyı elleri (Kavkaz, Qırım, t.b.) kiredi. Mısalı, Camshit-Buxus, t.b.
6.Atlantik túrler toparı-ǴMDA nıń evropalıq bóliminiń batısn iyeleydi.
11
Mısalı, Lobeliya, voskovnik.
7.Oraylıq Aziya túrler toparı-Pamir-Alay, Tarbagatay tawların iyeleydi.
8.Turan túrler toparı-buǵan Orta Aziya shóllerinde ósiwshi Aral-Kaspiy qumlarında ósiwshi shól ósimlikleri kiredi. Olar haqıyqıy kserofitler. Mısalı, Artemisia, t.b.
9.Mańjuriya túrler toparı. Buǵan Uzaq Shıǵıstıń qublasınıń ósimlikleri kiredi. Bunda aǵashlar menen qatar keń japaraqlı putalar kóp ushırasadı. Mısalı, Mańjuriya ǵózası, Barxat aǵashı.
Anaw yamasa mınaw rayonnıń floralar quramına ózleriniń kelip shıǵıwı hár qıylı bolǵan ósimlikler kiriwi múmkin. Floranıń bir qansha túrleri jergilikli bolıp, avtoxtonlılar dep ataladı. Olardıń kelip shıǵıwı hám tarqalıwı berilgen floranıń territoriyası menen baylanıslı. Ekinshi bir túrler kerisinshe basqa rayonlarda payda bolıp, keyin ala odan tarqala baslaydı. Bul túrler alloxtonlar dep ataladı. Kelip shıǵıwı birdey bolǵan túrler toparı floranıń genetikalıq elementleridep ataladı.
Floralardıń payda bolıwı processi quramalı, hár qıylı jaǵdayda da ol hár qıylı keledi. Egep de bir territoriyanıń klimatı birden ózgerse, bir flora ekinshisi menen almasadı. Burınǵı floranıń túrleriniń bir qanshası ólip ketedi, ekinshileri basqa rayonlarǵa kóship ótedi, bir qanshaları jańa jaǵdaylarǵa beyimlesedi hám kalıp qoyadı. Sonıń menen ózgergen tábiyat jaǵdayına jaqsı beyimlesken basqa oblastlardan kóplegen ósimlikler payda boladı. Olar jańa floranıń tiykarın quraydı.
Floralar quramındaǵı endemler hám reliktler. Qálegen floranıń eń bir áh-miyetli
ózgesheligi, onda endemik relikt ósimliklerdiń qatnasıwı bolıp tabıladı. Bul ósimlikler floranı analizlegende úlken áhmiyetke iye. Olar ósimliktiń jasın, kelip shıǵıwın, basqa floralar menen genetikalıq baylanısın h.t.b. anıqlawda járdem etedi.
Endemik ósimlikler tuwralı aytılsa, kóbinese paleoendemlerdi túsiniwimiz tiyis.
Olardıń kóp muǵdarda qosılıwı floranıń áyyemgiligin kórsetedi. Bul usı floranıń uzaq waqıtlar boyı basqa ósimlikler dúńyasınan bólinip rawajlanǵan-lıǵınıń guwası. Bir qansha áyyemgi atawlar florasında endemik túrler emes, sonday aq tuwıslar, hátte tuqımlaslarda bar.
Mısalı, Madagaskarda bir qansha en-demik tuqımlaslar gezlesedi. Júdá arıda yamasa bermanda bólingen geologiyalıq ásirlerde birinshi jasaw orınlarında saqlanıp qalǵan áyyemgi ósimliklerge relikt-ler delinedi. Floralarda reliktlerdiń qatnasıwı onıń áyyemgiligin kórsetedi.
Geologiya tariyxınıń anaw yamasa mınaw dáwirlerinde saqlanǵan hár qıylı jastaǵı reliktler ajıratıladı. Áyyemgi reliktler jer sharınıń florasında mezózoy erası dep belgilenedi. Bunday reliktlerge áyyemgi jalańash tuqımlı ósimliklerden
12
ginkgoujinkgo biloba, sonday aq mamont aǵashı jatadı. ǴMA florasında mezozoy reliktleri joq.
Úshinshi dáwirdiń júdá kóp sandaǵı reliktleriniń jası onsha úlken emes. Jıllı klimatı menen ayırılǵan úshinshi dáwir ósimlikleri jer sharı territoriya-larında keń tarqalǵan (ásirese Evraziya hám Arqa Amerikada). Keyin ala muz-lıqtıń basıwı, klimattıń ulıwma suwıtıwınan jıllılıqtı súyiwshi úshinshi dáwir floralarınıń wákilleri kóplegen rayonlarda ólip ketti. Klimatı onsha kóp ózger-megen ayırım baspana (ubejitse yamasa refugium) larda saqlanıp qaldı.
Arqa yarım shardıń, úshinshi dáwir floralarınıń baslı refugiumı Arqa Amerikanıń qublıshıǵısında, Yaponiya hám Qıtayda saqlanǵan. Arqa Amerika territoriyasında úshinshi reliktlerden tyulpan aǵashı, batpaq kiparisi, magno-liyalar h.b. ósimlikler saqlanǵan. YaponKıtay refugiumı úshinshi reliktlerge júdá bay (emenniń, buk, kashtan, magnoliya túrleri). ǴMA florasında júdá kóp úshinshi reliktler bar. Olar bir qansha refugiumlarda jıynalǵan. Olardıń birewi Batıs Zakavkazı. Bul jerde haqıyqıy kashtan, lapin, pontiy rododendronı, samshit h.b.saqlanǵan.
Kaspiy teńiziniń batıs jaǵalarınıń uzaq qublasında jaylasqan refugiumda reliktlerden temir aǵashı, kaspiy gledichiyası, lenkoron (jipek) akaciyası h.b. ushı-rasadı.
Uzaq Shıǵısta (Primorede) úshinshi reliktler júdá kóp. Olardan amur bar-xatı, jeńsheń h.b.aytıwǵa boladı.
Úshinshi reliktler Qırımnıń Qubla jaǵaları, Orta Aziyanıń tawlı floralarında bar. Orta Aziyada jańǵaq-miywe aǵashları, Kavkazda, mısalı, Azerbayjanda gir-kon toǵayı.
Qaraqalpaqstanda úshinshi dáwir reliktlerinen - myagkóplodnik kritmolis-tnıy, elek qandım, Túrkmen palatısı h.t.b. ushıraydı.
Muzlıq dáwiriniń reliktleri elede kishi jasqa iye. Bul derlik suwıqqa shıdamlı ósimlikler territoriyalardı muz basqan dáwirde jasap, muz benen qaplanbaǵan jerlerde ósip, muzlar ketkennen keyin olar óz orınlarında qaladı. Mısalı, ǴMA dabagulnik, klyukva, brusnika, t.b.
Eń aqırında eń "jasları" bolıp muz basıwdan keyingi reliktler yamasa kseroter-mikalıq dáwir reliktleri esaplanadı.
Anıq (konkret) floralar. Floristlik izertlewler waqtında kóbirek anıq yamasa elementar flora dep atalatuǵın obyekt xızmet etedi. Anıq (konkret) flora dep tá-biyiy qatnasta derlik birgelikli bolıp, úlken emes territoriyadaǵı ósimliklerdiń jıyındısına aytıladı (tegisliklerde derlik 100-500 km2). Bunda klimattıń ulıwma bir-geliki keliwinen ósimliklerdiń ayırım túrleri tekte edafik jaǵdaylar hám ayrıqsha relefke baylanıslı tarqaladı. Anaw yamasa mınaw jasaw orınlarınıń uq-sas jaǵdaylarında túrlerdiń belgili jıyındısı derlik tolıq qaytalanadı.
Konkret
13
flora territoriyasın dıqqat penen úyrengende bul jerdegi ósiwshi barlıq ayqınanıq-lanadı. Anıq floralar ǴMA nıń hár qıylı, tábiyiy zonaları ishinde túrlerdiń ulıwma sanı
boyınsha tiykarınan ajraladı. Mısalı, tundra rayonlarında 100-350, toǵay zonasında derlik kóp 500-700 túrler bar. Anıq floranı úyreniw usılı hár qıylı territorilardıń, ulıwma floralıq baylıǵın salıstırǵanda paydalı.
Adamlardıń floraǵa tásiri. Adamlardın floraǵa tásiri házirgi dáwirde júdá kúshli hám onıń kólemi mudamı kóbeymekte. Tábiyiy ósimlikler qap-lamı joq etilgen territoriyalar maydanı jıldan-jılǵa artıp barmaqta. Tábiyiy ósim-likler iyelegen maydanlardıń qısqarıwı aqıbetinen kóplegen jabayı ósiwshi ósim-likler túrleriniń ósiw múmkinshiligi keskin azaymaqta, olardıń jasawı ushın ke-rekli orınlar qısılmaqta. Floralardıń quramına úlken maydanlarda jerlerdi súriw, toǵaylardı shabıw, mallardı baǵıw h.b. júrgizilip atırǵan isler tásir jasamaqta. Sonday-aq floraǵa massalıq turizm, gúllerdi, dári-darmaqlıq, ósimliklerdi jıy-naw h.b. kúshli tásir etedi. Adamlar iskerliginiń bul formaları ayırım túrlerdiń sanınıń azayıwına, hátte kishkene territoriyalar florasınıń joq bolıp ketiwine alıp keledi.
Sonıń menen birge adamlar iskerligi floralar quramına bul jerlerge tán bolma-ǵan jańa ósimliklerdiń payda bolıwın tuwdıradı. Bular ákelingen yamasa ad-ventiv túrler. Olar adamlardıń iskerligi menen baylanısta bolǵan avtomobil hám temir jollardıń boylarında, atızlardıń shetlerinde, elatlı punktlerde hám basqa da jerlerde keń tarqaladı. Bunday ósimliklerdiń tuqımları tosattan uzaq jerlerden, hátte basqa kontinentlerden keltiriledi. Mıs:, iyisli romashka Arqa Amerikadan keltirilgen. Sońǵı jılları qalalardıń floraları adventiv ósimlikler menen bayımaqta.
Jergilikli flora adamlardıń basqa jerlerden, ásirese jer sharınıń uzaq rayon-larınan paydalı ósimliklerdi (azıqawqatlıq, ot-jemlik, manzaralı h.t.b.) ákelip ar-nawlı egip ósiriwi nátiyjesinde tolıqpaqta.
Solay etip, adamlardıń iskerligi házirgi dáwirde floranı aytarlıqtay ózgeris-lerge ákelmekte. Bir tárepten jabayı floranıń quramınan oǵan tiyisli bir qansha ósimlikler joq bolmaqta. Ekinshi tárepten flora kóp sandaǵı taza ósimlikler menen bayımaqta.
Óz betinshe tayarlanıw hám qadaǵalaw ushın sorawlar.
1.Floralar analizi degenimiz ne?
2.Floranıń geografiyalıq elementleri qanday formada boladı?
3.Anıq (konkret) floralar qanday floralar?
4.Endemik ósimlikler degenimiz qanday ósimlikler?
5.Adamlardıń floraǵa tásiriniń qanday formaları bar?
14
4-tema: Jer sharın floristikalıq rayonlarǵa bóliw Joba:
1.Floristikalıq rayonlarǵa bóliw haqqında túsinik.
2.Golarktikalıq dúńya
3.Paleotropikalıq dúńya
4.Neotropikalıq dúńya
5.Kap dúńyası
6.Avstraliya dúńyası
7.Golantarktikalıq dúńya
Floristikalıq rayonlarǵa bóliw haqqında túsinik. Floristikalıq rayonlarǵa bóliw dep jer sharı betin hár qıylı rengadaǵı (fitoxorin) floristik regionlarǵa bóliwge aytıladı. Hár bir region óziniń territoriyasına iye bolıp, onıń florası azlı-kópli birgelki, bir tipte, óziniń ózgesheligine iye hám basqa regiolardıń floralarınan úlken yamasa kishi dárejede ajıraladı.
Floristikalıq rayonlarǵa bóliwde eń úlken birlik bolıp patshalıq (tsarstvo) esaplanadı. Jer sharı altı patshalıqqa dúńyaǵa bólingen: Golarktikalıq, Paleotro-pikalıq, Neotropikalıq,
Kap, Avstraliya hám Golantarktika.
Patshalıqqa bólgen waqıtta birinshi náwbette derlik joqarı rangadaǵı takson-lar- tuqımlaslar hám tuwıslar dıqqatqa alınadı. Hár bir patshalıq kóp yamasa az sandaǵı endemik, ózine tán tuqımlasqa, sonday aq tuwısqa iye.
Floristikalıq patshalıq oblastlarǵa bólinedi. Oblastlarǵa bólgende bárinen burın endemik tuwıslar hám túrler sanı esapqa alınadı. Endemizm bularda júdá kóp boladı al endem tuqımlaslar joq yaki júdá az. Hár qıylı ilimpazlar tárepinen jer sharındaǵı bólip shıǵarılǵan floristikalıq oblastlar sanı 29 dan 43ke shekem baradı. Ataqlı geograf, akademik A.L.Taxtadjyan 34 oblastı bólip shıǵardı.
Floristikalıq oblastlar óz gezeginde provinciyalarǵa, al olar okruglerge bóli-niwi múmkin. Joqarıda aytılǵan floristikalıq rayonlarǵa bóliw birlikleri menen qatar aralıq kategoriyalarǵa poltsarstva, podoblast h.t.b. boladı.
Tábiyatta ayırım territoriyalıq boyarlikler (patshalıq, oblast h.t.b.) arasında anıq belgilengen shegaralar joq, olardı tek shártli túrde júrgiziledi. Keńislikte floralar quramı geyde tez geyde áste ózgeredi, biraq kóbinese áste-aqırın ótedi.
Floristikalıq patshalıqlar florası boyınsha bir-birinen kúshli ajıralatuǵın terri-toriyalar bolıp tabıladı. Bul ózgesheliklerdi qanday da bir házirgi faktorlar menen, mısalı klimatlıq jaǵdaylar menen dálillewge bolmaydı. Bir ekvatoryalıq-tropikalıq poyastıń ózinde floraları júdá hár qıylı bolǵan hár túrli floristikalıq patsha-lıqlar (mısalı, Paleotropikalıq, Neotropikalıq, sonday-aq Golarktikalıq) jaylasadı. Sonıń menen birge bir floristikalıq patshalıqtıń ishine
15
(mısalı, Golarktikalıq) hár qıylı klimatlıq poyaslar hám tábiyiy zonalar (tundradan shóllikke shekem) ushı-rasadı. Basqasha aytqanda patshalıq penen klimatlıq jaǵdaylar arasında hesh qan-day uqsaslıq joq.
Anaw yamsa mınaw patshalıqtıń florasınıń payda bolıwında sheshiwshi rol-di tariyxıy faktorlar oynaǵan. Hár bir patshalıqtıń florası óz jolı menen, kóbi-nese úlken yamasa kishi bólekleniw jaǵdayında payda bolǵan. Ósimliklerdiń erkin almasıwına, olardıń, migraciyasına kontinentlerdi bólgen teńiz keńislik-leri, olardıń tarmaqları, tawlar dizbekleri, keń shólistanlıqlar h.t.b. keri tásir etken. Jer qabıǵındaǵı dinamikalıq processlerde áhmiyetli bolǵan. Geologiyalıq tariyxlar dawamında materiklerdiń kelbeti ózgerip otırǵan. Dáslepki waqıtlar-daǵı pútin kontinentler keyin ala bólimlepge ajıralǵan, al qurǵaqshılıqtıń keń massivleri bir materikten ekinshisine ótken (mısalı, házirgi Hindistan Yarım atawı). Jer qabıqlarınıń gorizontal awısıwı menen birge vertikal awısıwlarda bolıp ótken. Qurǵaqlıqtıń uchastkalarınıń tómen túsip ketiwin teńizler trans-gressiyasına, kóteriliwi-tawlardıń payda bolıwına alıp kelgen. Usılayınsha hár qıylı geologiyalıq dáwrlerde ósimliklerdiń erkin kóship-qonıwı,floralardıń almasıwı ushın tosqınlıqlar kelip shıqqan.
Joqarıdaǵı aytılǵan jaǵdaylar menen bir qatarda ósimlikler dúńyasınıń ulıwma evolyuciyası, yaǵnıy taza túrler hám basqada taksonlardıń payda bolıwıda úlken áhmiyetke iye. Floralardıń almasıwınıń bolmawınan hár qıylı ajıralǵan territoriyalarda evolyuciya hár túrli jollar menen ótti, bir-birine uqsamaǵan taksonlar júzege keldi. Bul óz gezeginde hár bir bólingen territo-riyanıń ózine tán florasın dóretti. Aqırında, geologiyalıq tariyxlar dawamında belgili taksonlardıń ólip ketiwi bolıp ótti. Qanday bolsada bir túr, tuwıs h.t.b. bir regionda tolıq joq bolıp, ekinshi regionda saqlanıp qalıwı múmkin. Bul floralardıń ózgeshelikleriniń jáne bir sebebi.
B i r patshalıqtıń ózinde bir-birinen júdá qashıqlıqta bolǵan kontinentler-diń hár qıylı bólimleri bolıwı múmkin (mısalı, Paleotropik patshalıq). Sonıń menen birge bir kontinenttiń
ózinde bir qansha patshalıq jaylasıwı múmkin (mısalı, Afrikada, Qubla Amerikada,
Aziyada). Bul faktlerdiń hámmesi floralar-dıń payda bolıwında tariyxıy faktorlardıń sheshiwshi rolin kórsetedi.
Golarktikalıq dúńya. Bul patshalıq maydanı boyınsha qalǵan barlıq patshalıqlar arasında eń kólemlisi. Ol jer sharı barlıq qurǵaqlıǵınıń yarımınan aslamın iyeleydi. Onıń territoriyası derlik arqa yarım sharda jaylasıp, barlıq Evropanı, Arqa Afrikanı, Aziyanı (eń qubla bóliminen basqasın), derlik barlıq Arqa Amerikanı qamtıydı.
Golarktikalıq patshalıqta tútiksheli ósimliklerdiń 30 dan aslam endemik tuqımlasları bar (ginkgolar, evkommiyalar, pionlılar, diapensiyalar, adokslar,
16
susaklar (suwpiyazlar) h.t.b.). Biraq bul tuqımlaslardıń hámmesi mayda, wákilleriniń sanı boyınsha júdá az, geyde tekte bir túrdi tutadı.
Golarktikalıq patshalqtıń florasın bir qansha endemik emes, biraq keń tarqalǵan tuqımlaslar júdá jaqsı sıpatlaydı. Olar salıstırma túrde iri tuqımlaslar. Bul tuqımlaslardıń basım kópshilik túrleri Golarktiske tuwra keledi. Bunday tuqımlaslarǵa sarıǵaldaq gúlliler (lyutikler), qayıńlar, mıyıq gúlliler, soralar, grechixa gúlliler, tallar, atanaq gúlliler, sayaman gúlliler h.t.b. jatadı. Iyne japıraqlılardan qaraǵaylar (qaraǵay, shırsha, pixta, listvennitsa, t.b.) hám kiparisler (mojjevelnik, kiparis, tuya, t.b. tuwıslar) tuqımlasların atawǵa boladı.
Golarktikalıq patshalıqtıń florasında júdá kóp endemik tuwıslar bar. Olar Golarktis territoriyasında ushırasatuǵın kóplegen tuqımlaslarda bar. Endemikler qatarına qurama gúlliler tuqımlasınan-chesnochnitsa (Alliaria) lunnik (Lunaria), birinshi gúllilerdensoldanella (Sohdanella), sayaman gúllilerden-snıt (Aegopodium), kupır (Anthriscus), burachniklerdenmedunica (Pulmonaria), t.b. tuwıslar jatadı.
Túrler dárejesindegi endemizmge kelsek, olda bul jerde keń ushırasadı. Endemik túrler sanı júdá kóp.
Golarktikalıq patshalıq úsh: Boreal, áyyemgi orta jer teńizi hám Madrean (Sonor) kishi patshalıqlarǵa (pod carstvaǵa) bólinedi.
Boreal kishi patshalıǵı podtsarstvo (arqa yarımpatshalıq) -maydanı boyınsha eń úlken. Onıń quramına derlik barlıq Evropa, Aziya hám Arqa Amerikanıń kóp bólimi kiredi. ǴMA territoriyası (Orta Aziya hám Qazaqstannan basqası) tiykarınan usı podtsarstvoǵa tuwra keledi. Bul podtsarstvo basqa eki podtsarstvo menen salıstırǵanda florasınıń kóbirek bay ekenligi menen xarakterlenedi. Bul jerde endemik tuqımlaslar menen tuwıslar júdá kóp. Kishi patshalıq (podcarstva)4 oblastqa bólinedi.
1.Cirkumboreallıq oblast derlik barlıq Evropanı (uzaq qubla rayonlardan basqa), Arqa
Aziyanı (shama menen 50° arqa keńlikke shekem), al Arqa Amerikada derlik barlıq Alyaska menen Kanadanı qamtıydı. Bul jer sharınıń eń úlken floristikalıq oblastı. Biraq onıń florasında endemik tuqımlaslar joq, al endemik tuwıslar salıstırmalı az. Bul oblastta keń tarqalıwǵa iye bolǵan xarakterli tuwıslar júdá kóp. Bular emen, qayın, olxa, klen, terek, tal, dolana, almurt, alma, ryabina h.b.
2.Shıǵıs aziyalıq oblast territoriyası boyınsha bir qansha kishi. Onıń quramına Gimalay hám Indoqıtaydıń kishkene bólimi, Qıtaydıń shıǵıs bólimi, barlıq Koreya, Yaponiya, Saxalin, Primoreniń bólimi, Amur dáryası basseyni-niń kishkene bólegi kiredi. Bul oblasttıń florası ayrıqsha bay hám ózgeshe. Onıń quramında 14 endemik tuqımlas bolıp, olar ginkgolar, nefalotaksler, troxodendronlar, c ertsidifiller, evkommiyalılar. 100 den aslam
17
endemik tuwıslar bar. Mısalı, róza gúlliler tuqımlasınan eriobotriya (Eriobotrya), sobıqlılardan-Maakiya (Maackia) araliyalılardan-kalopanaks (Calopanax), krushınalılardanxoveniya (Hovenia), qońıraw gúllilerden-platikodon (Platycodon) tuwısları. Endemik tuwıslardıń basım kópshiligi áyyemgi tuqımlaslarǵa jatadı. Bul floranıń pútkilley
áyyemgiligin kórsetedi. Shıǵıs aziyalıq oblastta endemik túrler sanı júdá úlken. Bul oblasttıń florasınıń baylıǵı hám ózgesheligi bárinen burın basqa territoriyalarda tolıq ólip ketip, bul jerde úshinshi hám odan burınǵı dáwirlerden kóplegen ósimliklerdiń saqlanǵanlıǵınıń dálili.
3.Atlantika-Arqa Amerika oblastı-Amerikanıń kóp bólimin: shıǵısta Atlantika okeanı jaǵalarınan batısta (Velikiy ravnin) Ullı tegisliklerge shekem hám Meksika qoltıǵı jaǵalarınan Kanadanıń qubla rayonlarına shekem iyeleydi. Bul oblasttıń florası júdá bay hám joqarı endemizmligi menen ajıraladı. Bul jerde tek bir endemik tuqımlas (leytneriyalılar) bolıp, biraq 100 den az emes endemik tuwıslar bar. Túrler endemizmi júdá joqarı. Bul oblasttıń florası Shıǵıs Aziya florası menen kóplegen uqsaslıqlarǵa iye, biraq
Shıǵıs Aziya júdá bay hám ertedáwirler formaları kóp floraǵa iye.
4.Jar taslı tawlar (skalistıx gor) oblastı-Arqa Amerikanıń uzaq batısınıń kishkene territoriyasın iyeleydi. Ol Batıs Kanadanıń tawlar sistemaların hám Alyaskadan Ńyumeksikaǵa shekemgi AQShtıń batıs bólimlerin óz ishine aladı. Bul territoriyanıń florası
Cirkumboreal oblasttıń florasına júdá uqsas, biraq sonıń menen derlik óz tábiyatına tán. Ol endemik tuqımlaslarǵa iye emes, biraq bir qansha onlaǵan endemik tuwıslardı tutadı.
Bunday tuwıslarǵa: atanaq gúlliler tuqımlasınan-stanleyya (Stanleya) tasjararlardan - litofragma (Lithofragma), norichniklerden-kordilantus (Cordilanthus), qońıraw gúllilerdengitopsis (ujithopsis) h.t.b. jatadı. Endemik túrler, ásirese olardıń arasında iynejapıraqlılar
(qaraǵay, shırsha, pixta, listvennica, tiss, psevdotsuga, cuga, arsha, kiparis tuwıslarınan) júdá kóp.
Áyyemgi orta jer teńizi kishi patshalıǵı (podtsarstvosı) úlken territoriyanı óz ishine alıp, Arqa Afrikanı, Evropanıń uzaq qublasın, Aldıńǵı, Orta hám Oraylıq Aziyanı shıǵısta Gobi shóline shekem iyeleydi. Bul territoriyalardıń barlıǵı derlik azlı-kópli qurǵaq (aridnıy) klimatı menen xarakterlenedi. Tekte usı jerde jerdiń eń iri shólistanlıqları jaylasqan. Bul podtsarstvonıń floralarınıń payda bolıwında por dáwirinde Qubla Evropa menen Arqa
Afrikadan Qıtayǵa shekem úlken keńislikti iyelegen áyyemgi Tetis teńiziniń qurǵaǵan ultanında qońıslanǵan ósimlikler úlken rol oynaǵan. Bul flora tiykarınan migratciya esabınan, arqa boreal hám qubla qubla tropikalıq floralardıń wákilleriniń kelipqońıslanıwınan ósip barǵan. Podtsarstvonıń basım kópshilik ósimlikleri
18
boreal, siyrek shıǵıs aziya floralarınan kelip shıǵıwǵa iye. Kishi patshalıq (Podtsarstvo) 4 oblastqa bólinedi.
1.Makaroneziya oblastı kishkene territoriyanı iyeleydi (zelenıy mıs, kanar, Madeyra, Azor atawları). Endemik tuwıslar derlik keń emes (40 qa jaqın), ásirese olardıń kópshiligi Kanar atawına tiyisli. Endemik túrler procenti júdá joqarı. Florası bir qansha júdá áyyemgi ósimliklerdi qamtıydı. Kanar atawınıń florası ózine tán.
2.Ortajer teńizi oblastı Qubla Evropanıń, Kishi Aziyanıń hám Arqa Afrikanıń (batısta
Ispaniya hám Portugaliyadan baslap shıǵısta Siriya menen Livanǵa shekem) Ortajer teńizi jaǵalarınıń keń polosaların óz ishine aladı. Oblasttıń florasında tek bir endemik tuqımlas (afillantlar) bar, biraq endemik tuwıslar sanı kóp (150 ge jaqın) Olardıń arasınan palma tuqımlasınan xamerops (Chamaerops) tuwısın atawǵa boladı. Bul tuwısqa Evropada jabayı ósiwshi bir páskeltek xamerops (Chamaerops humilis) palması jatadı. Makaroneziya oblastınıń florası menen salıstırǵanda ol jerde áyyemgi, úshinshi reliktler kem, sonıń menen birge jas, kóbeyip baratırǵan endemler kóp. ǴMA ishinde Ortajerteńizi oblastına Qırımnıń Qubla jaǵaları (Sevastopoldan Feodosiyaǵa shekemgi tar jaǵalıqlar boyı polosalar) hám Anapadan Tuapsem dógeregine shekemgi Kavkaz jaǵalarınıń kishkene bólimi kiredi.
3.Saxara-Araviya oblastı-Arqa Afrikanıń (20° Arqa keńislikten Arqaǵa) hám Araviya yarım atawınıń kóp bólimin óz ishine aladı. Oblasttıń florası bay emes (1500 túrge jaqın).
Endemik tuwıslar az bolıp, olardıń kópshiligi bir túrdenturadı. Endemik túrler 300 den artıq.
4.Iran-Turan oblastı-Kishi, Orta hám Oraylıq Aziyanı óz ishine alıp Gobi shóline shekemgi (olda kirip ketedi) keń territoriyanı iyeleydi. ǴMA ishinde bul oblastqa Shıǵıs
Zavkavkazya, Kaspiy teńiziniń batıs jaǵaları, barlıq Qazakstan hám barlıq Orta Aziya respublikaları jatadı. Oblasttıń florası júdá joqarı tuwıslıq endemizm menen xarakterlenedi. Endemik tuwıslar qatarına: xamamelisler tuqımlasınan parrotiya yamasa temir aǵash (Parrotia), soralardankumarchik (Agriophyllum), nanofiton (Nanophyton), atanaq gúllilerden-sameariya (Sameraria), Stroganoviya (Stroganovia), sobıqlılardanqum akaciyası (Ammodendron), eremosparton (Eremosparton) jatadı. Ayrıqsha kóp endemik tuwıslarǵa iye atanaq gúlliler, sayamangúlliler, quramalıgúlliler, eringúlliler, soralar, mıyıqgúlliler, burachnikler tuqımlasları bolıp esaplanadı. Endemik túrler 25% dey. Iran keń tawlıqları floraǵa kóbirek bay, Oraylıq Aziya florası kóbirek jarlı.
Madrean (sonor) kishi patshalıǵı (podtsarstvası). Jańa Dúńyada ornalasıp, Arqa Amerikanıń qubla-batıs bólimin iyeleydi. Ol jer sharınıń usı bóliminiń qurǵaq oblastların, sonıń ishinde Sonor shólin óz ishine aladı. Bul
19
podtsarstvonıń florası áyyemgi orta jer teńizi florasına baylanıssız rawajlanǵan, biraq onıń menen uqsaslıq belgileri bar. Mısalı, uqsas tuwıslar zemlyanichnik (Arbutus), bagryanik (Cercis), fistashka (piste-pistacia) h.b. bar. Bir qansha endemik tuqımlaslar bolıp, bul usı territoriyanıń uzaq waqıtlar óz aldına bóleklenip rawajlanǵanın dálilleydi. Tuwıslıq hám túrlik endemizmi joqarı (10 % tuwıslıq, 40
% túrlik).
Paleotropikalıq dúńya. Bul patshalıq (carstva) Gónedúńyanıń materik hám atawlarınıń úlken territoriyaların iyelep, tek Golarktikalıq carstvadan qalısadı. Ol Afrikanı (arqa bólimi menen uzaq qublasınan basqa), Madagaskar, Hindistan, Indeqıtay atawların, Aziya menen Avstraliya arasında kóp sandaǵı úlken hám mayda atawlardı, Tınısh okeannıń arqada Gavay atawlarınan baslap qublada Fidji hám Jańa Kaledoniya atawlarına shekem) kóp atawların óz ishine aladı. Solay etip patshalıqtıń territoriyası kúshli ajıralǵan,hátte onıń ayırım bólimleri tropikalıq poyas shegarasında-Afrikadan Polineziyaǵa shekem qashıq shashaw jaylasqan. Sonıń menen birge patshalıqtıń hár qıylı rayonlarınıń florası kóplegen uqsaslıqlarǵa iye.
Bul patshalıq territoriyasınıń florası júdá bay hám on mıńlaǵan túrleri ushırasadı. Patshalıqtıń florasında 40 qa jakın endemik tuqımlaslar bar. Mısalı, nepentesler (nasekoma jewshi ósimlikler), bananlar, pandanuslar. Endemik tuwıslar, ásirese túrlerdiń kópligi sonday, hátte esaplap bolaalmaysań.
Bul patshalıqta tutlar tuqımlası, ásirese 1000 nan aslam túri bar fikus (Ficus) tuwısı bay keledi. Dipterokarpalılar, balzaminler, molochaylar, araliyalar, aroidlar
h.t.b. tuqımlaslar keń tarqalǵan. Paleotropikke palmalardıń bir qansha tuwısları, sonday aq sırtqı kórinisi boyınsha palmalardı esletetuǵın áyyemgi jalańash tuqımlı ósimliklerden sagovniklerdiń kóplegen tuwısları (tsikadalar) ushırasadı.
Paleotropikalıq floristikalıq patshalıq bir qansha keń tarqalǵan mádeniy ósimliklerdiń (mısalı, banan, kofe h.b.) watanı esaplanadı. Tropikalıq Aziyadan xosh iyisler beriwshi kóplegen ósimlikler (qara burısh, gvozdika, koritsa, imbir, muskat ǵozası h.b.) kelip shıqqan.
Paleotropik patshalıǵı (carstvo) bir qansha podcarstvaǵa bólinedi. Afrika kishi patshalıǵı (podtsarstvosı)-Afrikanıts kóp bólimin, sonday aq Arabiya yarım atawınıń tropikalıq shóllerin, Iran, Pakstan hám Arqa-Batıs Hindistannı óz ishine aladı. Bul jerde onnan aslam endemik tuqımlaslar, bir qansha onlaǵan endemik tuwıslar bar.
Madagaskar kishi patshalıǵı (podcarstvosı)-Madagaskar hám Hind okeanı-nıń oǵan jaqın bir qansha atawlarıń qosıp aladı. Bul territoriyanıń florası hártúrliligi menen joqarı endemizmi menen xarakterlenedi. Olardıń quramında onlaǵan endemik tuqımlaslar bar. Endemik tuwıslar 450 den az emes. Túrlerendemizmi 86% ke jaqın.
20