Geografiyanı oqıtıw metodikası

Sistemalı dúzilis usılı. Bul ulıwma pánler ishindegi izertlew usılı bolıp, XX ásirdiń 70-jıllarınan baslap ilimiy izertlew jumıslarında keń qollanıla basladı. Bul usıl bir pútin bolǵan geografiyalıq ortalıqtıń eń tiykarǵı ózgesheliklerin ashıp beriw, onıń quramalı dúzilisiniń dárejelerin anıqlawdan ibarat. Geografiyanı oqıtıw metodikasında bul usıl járdeminde birneshe sistemalarǵa bólinedi. Geografiya oqıtıw metodikasında oqıw materialları baslı sisteması sıpatında, al onıń bólimleri kishi sistemalar sıpatında tańlap alınadı.

Sistemalıdúzilis usılları quramında logikalıq-dúzilis analizi bolıp,bul usıl járdeminde oqıw materialınıń dúzilisi hám olardıń bayan etiliwiniń izbeizligi anıqlanadı. Sonday-aq bul usıl bir pútin geografiyalıq ortalıqtıń dúzilisin izertlewge imkaniyat beredi.

1. 4. 2. Eksperimental-empirikalıq usıllar

Eksperimental-empirikalıq usıllar qatarına tiykarınan mektep tájiriybesin úyretiwge baǵdarlanǵan usıllar kiredi. Olar: baqlaw, anketa, mektep hújjetlerin tekseriw usılları hám pedagogikalıq eksperiment.

Baqlaw usılı. Eń keń tarqalǵan pedagogikalıq tájiriybe usılı esaplanadı. Bul usıl pedagogika processin biliwde eń kerekli usıllardan biri. Hár qanday oqıtıwshı sabaǵın baqlay alıw qábiletine iye bolıwı tiyis. Baqlaw metodikası dúzilisi, mazmunı, túri, baqlaw texnikası úyrenilip atırǵan mashqalanıń áhmiyeti hám ózgeshelikleri, izertlew metodlarına baylanıslı.

Baqlaw hár túrli bolıp baǵdarlaması, shólkemlestiriliwi hám maqsetine qarap toparlarǵa bólinedi.

Baqlaw obektleri oqıw jumısları, usılları, sabaqlarda oqıwshılardı shólkemlestiriw, úyge tapsırma beriw, oqıtıw metodları, qurallardı tańlaw esaplanadı.

Sorawnama (anketa) usılı. Bul usıl geografiya táliminde keń qollanıladı. Bunda túrli metodikalıq maǵlıwmatlar ushın belgili bir baǵdarda maǵlıwmatlar jıynaladı. Sorawnamanıń mazmunı oqıwshılar, oqıtıwshılar hám metodistler ushın ayrıqsha islep shıǵarıladı. Máselen, «sotsiallıq hám ekonomikalıq geografiya» predmeti boyınsha oqıtıwshı ushın sorawnama mazmunı oqıtıw metodların rawajlandırıw tómendegishe bolıw múmkin:

1.Oqıwshılardıń aktivliligin janlandırıwda qanday usıllardan paydalanasız:

a)jańa temanı oqıtıwda: b) oqıwshılar bilimin tekseriwde;

2.Siziń sabaqlıǵıńızda kóbirek qaysı metod tiykarǵı esaplanadı?

12

3.Siziń sabaqlıǵıńızda VIII-IX klass oqıwshılarınıń jumısları ne menen parıqlanadı: a) karta menen isleydi; b) sabaqlıqtaǵı súwretler hám kesteler menen islesedi;

4.Oqıtıwshılar qábiletin qanday qurallar hám usıllar menen rawajlandırasız;

5.Oqıwshılarda biliw iskerligin qaysı dárejede shólkemlestiresiz:

a)bilimlerdi tayar halda beresiz be?

b)materialdıń tek bir bólimin ózińiz túsindiresiz be?

v)temanı oqıwshılar óz betinshe ózlestireme?

Oqıwshılardan sorawnama ótkiziw menen bir waqıttıń ózinde hár bir oqıwshıdan jeke sorawnama ótkiziledi. Oqıwshılar ushın sorawnama mazmunı tómendegi kestelerde berilgen.

Jańa material qaysı usılda úyrenilgende siz jaqsı este saqlap qalasız hám jaqsı túsinesiz? Eger sabaqlıqtı jaqsı túsinseńiz hám eslep qalsańız «+» belgisin yaki túsiniwge qıynalsańız «-» belgisin qoyıń.

Sorawnama tiykarında alınǵan maǵlıwmatlar matematikalıq usıllar menen qayta islenedi hám ulıwmalastırıladı. Túrli wálayatlardıń oqıw orınlarındaǵı sorawnamalardıń juwapları bir-birine durıs kelse, úyrenilgen pedagogikalıq processlerdiń tuwrılıǵın tastıyıqlaydı.

Pedagogikalıq eksperiment. Pedagogikalıq izertlewlerde eń keń tarqalǵan usıllardan biri bolıp esaplanadı. Onıń járdeminde hár bir oqıtıw metodikalarınıń abzallıqların anıqlaw múmkin.

13

I.S.Matrusov pikirinshe pedagogikalıq eksperiment, bul tájiriybe-sınaw, izertlewler nátiyjesinde alıp barılǵan pedagogikalıq processlerdi baqlawǵa imkan beretuǵın ilimiy, tálim-tárbiya tájiriybesi esaplanadı. Pedagogikalıq eksperimenttiń maqseti úyrenilip atırǵan qubılıslardıń nızamlıqların anıqlaw, ol yamasa bul metodikalıq máseleniń áhmiyetin ashıp beriw bolıp esaplanadı dep atap ótken edi.

Pedagogikalıq eksperimentke qoyılatuǵın talaplar:

-pedagogikalıq eksperiment jetik dárejede rejelestirilgen bolıwı kerek;

-ol metodologiyalıq jaqtan tiykarlanǵan gipotezaǵa súyeniwi kerek;

-úyrenilip atırǵan másele ózinde qarama-qarsılıqlardı hám jańalıqlardıń baslamaların ashıwı kerek.

Pedagogikalıq eksperiment ótkiziletuǵın waqtı, úyrenilgen hádiyseler quramı, shólkemlestiriliwine qarap hár túrlibolıwı múmkin. Pedagogikalıq eksperimentler ótkiziliw waqtına qarap qısqa hám uzaq múddetli, úyrenilip atırǵan hádiyseniń quramına qarap ápiwayı hámquramalı, shólkemlestiriliwine qarap tájiriybelik (bir topar oqıwshılar menen ótkiziledi), tábiyiy (bir klass yaki bir neshe mekteptegi bir túrli klasslar menen ótkiziledi), kompleks eksperimentlerde tájiriybe tábiyiy usıllar menen birikken jaǵdayda qollanıladı. Aldına qoyılǵan maqsetine qaray pedagogikalıq eksperimentler tastıyıqlawshı (ámeldegi nızamlardı), qáliplestiriwshi, baqlawshı bolıp bólinedi.

Pedagogikalıq eksperiment járdeminde teoriyalıq jaǵdaylar tekserilip, tálimtárbiya procesi haqqında tolıq hám anıq maǵlıwmat alıwǵa imkan

beredi.

«Eksperiment» hám «tájiriybe» túsiniklerin aljastırmaw kerek. Eksperimental jumıslar anıq esapqa alınatuǵın shárayatlarda ótkeriledi, onıń nátiyjesinde anıq bir teoriyalıq bilimler alınadı. Sonıń ushın eksperiment nátiyjesinde maqsetler ámelge asırıladı. Demek, eksperiment degende pedagogikalıq processte bolatuǵın nızamlı baylanıslardı úyreniw túsiniledi.

Tájiriybe jumısları járdeminde islep shıǵılǵan usıllar oqıw procesine qanday unamlı tásir kórsetkenligi anıqlanadı. Sonlıqtan bul usıl pedagogikalıq eksperiment nátiyjesinde alınǵan teoriyalıq bilimlerdi ámelde qollanıw múmkinligin anıqlawǵa járdem beredi. Bunıń ushın oqıtıw eksperimental hám tiykarǵı klasslarda bir waqıttıń ózinde alıp barıladı.

Demek, tájiriybe jumısları eksperimental izertlewler tiykarında jaratılǵan metodikalıq sistemalardıń nátiyjeliligin tekseriw quralı bolıp esaplanadı.

Bunnan basqa jáne tómendegi usıllar bar:

14

-gúrriń usılı, bunda izertlewshi oqıtıwshılar, oqıwshılar hám mektep jámááti menen belgili bir tema boyınsha gúrrińlesedi;

-mektep hújjetlerin úyreniw usılı. Bunda klass jurnalları, dástúrler oqıtıwshı hújjetleri, oqıwshılardıń jazba jumısları, klasstan tıs jumıslar, óz betinshe hám ámeliy jumıslar hújjetleri úyreniledi;

SORAW HÁM TAPSÍRMALAR

1.Metodologiya degende neni túsinesiz?

2.Ilimiy-izertlew usıllarınıń wazıypaları nelerden ibarat?

3.Izertlew usılları qanday usıllarǵa bólinedi?

4.Sistemalı dúziliw usılları qanday jaǵdaylarda qollaw múmkin?

5.Eksperimental-empirikalıq usıllar qanday bólimlerden ibarat ekenligin sóylep beriń.

6.Baqlaw obektine neler kiredi?

7.Sorawnama usılı qanday jaǵdaylarda qollanıladı?

8.Pedagogikalıq eksperiment haqqında sóylep beriń.

1.5. Metodikalıq izertlewler basqıshları

Tálim hám tárbiya jumıslarınıń maqseti hám belgili baǵdarlarda alıp barılıwı, olardıń nátiyjeliligi pedagogikalıq jumıslardıń tuwrı shólkemlestiriliwi hám olardıń nátiyjelerine baylanıslı. Usı maqsetke baylanıslı metodikalıq izertlewler tómendegishe basqıshlarda alıp barıladı:

-máseleniń qoyılıwı;

-izertlew obekti hám predmetin tańlaw;

-izertlewdiń maqseti hám onıń wazıypaların anıqlaw;

-baqlaw hám eksperimental jumısların tikkeley úyreniw tiykarında tekseriw;

-alınǵan maǵlıwmatlar hám bilimler tiykarında teoriyalıq juwmaqlar islep shıǵıladı hám izertlew nátiyjelerin tekseriw ámelge asırıladı.

Máseleni qoyıw basqıshı. Usı basqıshta tańlanǵan tema boyınsha ádebiyatlar úyrenilip shıǵıladı, nátiyjede máseleniń tariyxı hám teoriyası úyreniledi, mektepler hám joqarı pedagogikalıq tájiriybeler analiz etiledi. Bunıń nátiyjesinde máseleniń qaysı tárepleri tolıq hám qaysı tárepleri ústirtin yaki ulıwma úyrenilmegenligi anıqlanadı. Usı jumıs dawamında teoriyalıq tárepleri analiz etiledi hám oqıw processiniń anıq jaǵdayı dúziledi. Bunday izertlew tastıyıqlawshı eksperiment usılı dep ataladı. Bul basqıshtıń aqırında izertlew jumıslarınıń keńeytilgen dástúr rejesi islep shıǵıladı.

15

Izertlew obekti hám predmetlerdi tańlaw basqıshı. Bul basqıshta máseleniń ózgesheliklerinen kelip shıqqan halda izertlewdiń obekti hám predmeti anıqlanadı. Izertlewdiń obekti bul belgili bir klasta alıp barılatuǵın processtiń bazı bir tárepleri bolıwı múmkin.

Máselen, 5-klassta oqıtılatuǵın «Tábiyiy geografiya» baslanǵısh kursında oqıwshılarda tábiyattı baqlaw kónlikpelerin qáliplestiriw jumısları pánniń predmeti esaplanadı.

Izertlewdiń maqset hám wazıypaların anıqlaw basqıshı. Usı basqısh eń tiykarǵı basqısh bolıp esaplanadı. Maqset hám wazıypalardıń tuwrı hám anıq islep shıǵılıwı keyingi basqıshlarda jumıslardı tuwrı hám anıq rejelestiriwge hám

ámelge asırıwǵa járdem beredi. Ádette maqset hám wazıypalar real jaǵdayǵa baha beriw tiykarında úyreniletuǵın máseleniń ózine tán qásiyetlerinen kelip shıǵadı.

Islep shıǵılǵan ideyalardı sınaw. Bul basqıshta pedagogikalıq eksperiment, baqlaw hám basqa da usıllar arqalı islep shıǵılǵan ideyalar tekseriledi, áhmiyeti hám nátiyjeliligi bahalanadı.

Teoriyalıq juwmaqlar islep shıǵıw. Izertlew dawamında alınǵan nátiyjeler ulıwmalastırıladı hám juwmaqlar islep shıǵıladı. Onıń tiykarında islep shıǵılǵan ideyalar hám ilimiy jaǵdaylardıń nátiyjeliligi anıqlanadı, ol yaki bul metod tańlap alınadı hám jańa metodikalıq sistema islep shıǵıladı. Jańa islep shıǵılǵan metodikalıq sistemanıń abzallıǵın anıqlawdıń tiykarǵı ólshemi bolıp, oqıwshılardıń bilim hám kónlikpeleriniń sıpatı esaplanadı. Sonıń ushın ayırım metodlardıń nátiyjeliligin anıqlawda izertlewler eki parallel klasslarda alıp barıladı, yaǵnıy eksperimental hám ápiwayı. Ápiwayı klasslarda sabaq qabıl etilgen metodikanı qollanıw arqalı ótkiziledi, eksperimental klasslarda bolsa, jańa islep shıǵılǵan usıl járdeminde ótkiziledi. Sońınan eksperimental hám ápiwayı klasslardaǵı oqıwshılar bilimleri salıstırıladı.

Metodikalıq izertlew basqıshları (I.S.Matrusov boyınsha)

16

Sońǵı waqıtlarda metodikalıq izertlewlerde sotsiologiyalıq ekspert hám tekst usılları keń qollanılmaqta.Sotsiologlar tárepinen hár túrli qánigelikler ortasında anketa sorawı ótkizilip alınǵan maǵlıwmatlar statistikalıqmatematikalıq usıllar járdeminde qayta islenbekte, olardıń nátiyjeleri tiykarında geografiya tálimi mazmunına ózgerisler kiritilmekte.

Ekspert usılında islep shıǵılǵan máseleni sheshiw jolları anıqlanadı, máselen, geografiya tálimi mazmunı, oqıtıw metodları hám basqa da máselelerdi talqılawda qollanıladı. Bunda ásirese ekspertler juwmaǵı analiz etiledi.

Test usılı házirgi dáwirde eń kóp tarqalǵan usıllardan biri esaplanadı. Onıń nátiyjeleri tiykarında hár bir oqıwshınıń hám klasstıń bilim dárejesin anıq bahalaw múmkin.

SORAW HÁM TAPSÍRMALAR

1.Metodikalıq izertlewler qanday basqıshlarda alıp barıladı?

2.Metodikalıq izertlewler alıp barıw nelerden baslanadı?

3.Izertlewdiń maqset hám wazıypaların anıqlaw tiykarları?

4.Test járdeminde geografiya táliminde nelerdi anıqlawdı sóylep beriń.

17

I I-BAP. GEOGRAFIYA TÁLIMINIŃ RAWAJLANÍW TARIYXÍ

Geografiya páni eń áyyemgi pánler qatarına kirip, rawajlanıw tariyxı ózine tán ózgesheliklerge iye basqıshlarǵa iye. Hár bir basqıshta geografiya pániniń ayırım tarmaqları belgili sharayatlar tásirinde tez rawajlanıp kelgen.

2.1. Áyyemgi dáwirde geografiya pániniń rawajlanıwı

Áyyemgi dáwirde geografiya páni hám tálimniń rawajlandırıwın 2- basqıshqa bólip úyreniw múmkin: geografiyalıq bilimlerdiń dáslepki toplanıwı;

ásirge shekem dawam etken, geografiyalıq bilimler áyyemgi dáwirlerde adamlardıń mútájligi menen qollanıla baslaǵan. Adamlardıń birinshi geografiyalıq bilimleri orındı ólshew hám eń ápiwayı kartalar dúziwden ibarat bolǵan. Adamlardıń teńiz boylap júziwdi iske asıra baslawı geografiya pániniń rawajlanıwına úlken tásir etti. Ásirese kritliklerdiń Jer orta teńiz boylap júziwleri hám Gibraltar qoltıǵı arqalı Atlantika okeanına shıǵıw, júdá kóp geografiyalıq atamalardıń júzege keliwine alıp keldi. Bunday atamalarǵa Evropa hám Aziya atamasın aytıw múmkin. Kritlikler ushın batıs tárep Evropa, shıǵıs tárep Aziyanı bildirgen. Eramızdan burınǵı VII

ásirlerge kelip geografiya pánin rawajlandırıw orayı qádimgi Greciyaǵa kóshti. Greciyada júdá kóp pánler qáliplesti hám rawajlandı. Usı dáwirdegi ataqlı alımlardan Gomerdi aytıw múmkin. Ol tárepinen XII ásirde dúnya kartası dúzilgen.

Usı kartada tiykarınan Jer orta teńizi átirapı súwretlengen.

Geografiya pániniń qáliplesiw basqıshı. (Eramızdan aldınǵı VII

ásirden eramızdıń V-VI ásirlerine shekem) Usı basqıshta kemeshiliktiń rawajlanıwı adamlardıń dúnya haqqındaǵı bilimleriniń keńeyiwi hámde iri mámleketlerdiń júzege keliwi sebepli filosofiya páni rawajlana basladı. Geografiya hám basqa da pánler filosofiya quramında rawajlana baslaǵan. Eramızǵa shekemgi VI ásirge kelip jerdiń qáliplesiwinde túrli pikir hám kóz-qaraslar payda boldı. Usı basqıshta jer haqqındaǵı geografiyalıq bilimler Anaksimandr (eramızga shekem VI ásir) dúnya kartasın sızǵan, jerdiń bóliniwin dúzgen. Sonnan baslap geografiya páni boyınsha iri shıǵarmalar jazıla basladı. Olar geografiyalıq sabaqlıqlar ornın basqan. Aristotel tárepinen biziń eramızdan aldınǵı IV ásirde jerdiń shar tárizliligi, jerde ıssılıq regionlarınıń bar ekenligi dálillenip dúnya kartası dúzildi. Onıń kartasına Gomer kartasındaǵı orınlar jáne de keńeytirilip adamlar jasaytuǵın suwıq regionlar ajıratılǵan. Aristotel tárepinen dúzilgen dúnya kartasında Afrikanıń

18

arqa bólimi, Aziya hám Evropa materikleri súwretlengen. Aziyadaǵı Hindstan, Ámiwdárya hám Sırdárya, Kaspiy teńizi, Evropadaǵı Italiya, Makedoniya, Ishki (Orta) teńiz, Ibiriya hám basqa orınlar súwretlengen. Aristotel

«Meteorologiya» kitabın jazǵan.

Geografiya predmeti boyınsha birinshi sabaqlıǵın biziń eramızdan aldıńǵı Sh ásirde Eratosfen jazdı hám «Geografiya» atamasın ilimge alıp kirdi. Sabaqlıq úsh bólimnen ibarat bolıp birinshi bólimge geografiyanıń rawajlanıw tariyxı, ekinshi bólimde Jerdiń ólshemleri, qurǵaqlıq hám okeanlar shegaraları, klimatlar túsinigi berilgen, úshinshi bóliminde qurǵaqlıqtıń materikler hám okeanlarǵa bóliniwi hám sol dáwirdegi iri mámleketler túsinigi berilgen. Bunnan tısqarı Eratosfen dúnya kartasın dúzgen hám jerdiń ólshemlerin anıqlaǵan.

Eramızǵa shekem bolǵan II ásirdiń aqırı hám eramızdıń birinshi ásirinde Strabon 17 tomlıq «Geografiya» atlı shıǵarmasın jazǵan, mámlekettanıwshılıq geografiyası rawajlandırılǵan.

Usı dáwirde geografiya pániniń rawajlanıwına júdá úlken úles qosqan Ptolomey jasaǵan. Ol geografiyalıq kartalardı graduslıq tor menen dúziw usılın oylap tapqan. Sol usılda dúnya kartasın dúzgen. Ol 8-tomlıq «Geografiya» shıǵarmasın jazǵan onda keltirilgen kartalar konus hám stereografiyalıq proekciyalarda dúzilgen. Arqa hámme waqıtta kartalardıń joqarı bóliminde súwretlengen.

Demek, qádimgi dauirlerde-aq geografiya ataması payda bolǵan hám pánge kiritilgen, dúnya kartası dúzilgen, geografiya predmeti boyınsha kitaplar hám sabaqlıqlar dúzilgen. Kartalardıń graduslıq tor menen dúziw usılı oylap tabılǵan.

Kartalardıń arqa tárepi joqarı bóliminde súwretleniwi bekkemlengen.

2. 2. Orta ásirlerde geografiya táliminiń rawajlanıwı

Orta ásirlerde geografiya páni hám onı oqıtıw metodikası jáne de rawajlandı hám tereńlesti. Jańa kitap sabaqlıqlar jaratıldı, jańa jerler ashılıwı menen dúnya kartası tereńirek anıqlana basladı.

Orta ásirlerde geografiya tálimi rawajlanıwın 2-basqıshqa bóliwimiz múmkin: orta ásirlerdiń birinshi basqıshında geografiya táliminiń rawajlanıwı; ullı geografiyalıq ashılıwlar basqıshında geografiya táliminiń rawajlanıwı.

Orta ásirlerdiń birinshi basqıshında geografiya táliminiń rawajlanıwı.

Bul basqıshta geografiya tálimi tiykarınan shıǵıs mámleketlerde rawajlandı.

Geografiya táliminiń usı basqıshında tómendegi nátiyjeler alınǵan.

19

IV ásirde Aleksandr Kosma Indikollev tárepinen dúnya kartası dúzildi. Onıń kartasında arqa Afrika, Evropa, Jer orta teńiz, Aziya, Kaspiy teńizi súwretlengen;

VIII-IX ásirlerde Axmed Al-Ferǵaniy astrolobiya ásbabın jarattı. Onıń astronomiya sabaqlıǵı bir neshe ásirler dawamında Evropa mámleketlerinde tiykarǵı sabaqlıq sıpatında qollanıldı;

Muxammed Ibn Al Xorazmiy IX ásirde «Surat-al-Arz» atlı kitap

jazǵan;

Abu Rayxan ál-Beruniy birinshi bolıp, globustı jarattı. Dúnya kartasın dúzdi. Geografiya pániniń rawajlanıwına úlken úles qostı. Ol

«Hindstan», «Minerologiya», «Áyyemgi xalıqlardan qalǵan estelikler», «Geodeziya (matematikalıq geografiya)» atlı shıǵarmalar jazǵan;

Abu Ali ibn Sino releftiń júzege keliwinde ishki hám sırtqı kúshlerdiń ornı hám áhmiyetin ashıp berdi;

Zaxiriddin Muxammed Babur óziniń «Baburnama» shıǵarması menen regionallıq geografiyanıń rawajlanıwına úlken úles qostı.

«Baburnama»da keltirilgen maǵlıwmatlar tiykarında Orta hám Túslik Aziya mámleketleriniń orta ásirlerdegi tábiyiy sharayatı hám xojalıǵı haqqında pikir júritiw múmkin.

Demek, orta ásirlerdiń birinshi bólimlerinde geografiyalıq bilimler jáne de keńeytilgen hám tereńlesken.

Ullı geografiyalıq ashılıwlar dáwirinde Evropada ilim jáne rawajlana basladı.

Nátiyjede dúnya áhmiyetine iye bolǵan ashılıwlar islendi. 1492-jıl Xristofor Kolumb tárepinen Amerika materigi ashıldı. 1498-jılı Vasko-da-Gama Portugaliya ekspediciyası Afrikanı aylanıp ótip, Evropadan Hindstanǵa teńiz jolın ashtı. 1519- 1521-jılları Fernando Magellan basshılıq etken Ispaniya ekspediciyası okean boylap dúnya aylana sayaxatın ámelge asırdı hám jerdiń shar tárizli ekenligin jáne bir márte dálilledi. 1650-jılı Golland alımı B.Vareniy

«Ulıwma geografiya» atlı shıǵarmasıń jazdı. Usı shıǵarmada ol geografiyanı eki bólimge, yaǵnıy ulıwma hám jeke bólimge bóledi.

2. 3. Ilimiy geografiyalıq izertlewler dáwirinde geografiyalıq tálimniń rawajlanıwı

XVII ásirden baslap Jer júzi tábiyatın úyreniw boyınsha arnawlı ekspediciyalar shólkemlestirile baslandı. Geografiyalıq maǵlıwmatlardıń jıynalıwı hám olardı ulıwmalastırıw tiykarında iri ilimiy hám ámeliy

20

nátiyjeler alındı. XVII ásirdiń ortalarına deyin geografiya óz aldına predmet sıpatında oqıtılmaytuǵın edi. Geografiyalıq bilimler «mámlekettanıw» kursları quramında beriletuǵın edi. Ullı geografiyalıq ashılıwlar hám ilimiy geografiyalıq izertlewler basqıshı nátiyjeleri tásirinde geografiya pánine bolǵan itibar kúsheydi. Nátiyjede XVII ásirdiń ekinshi yarımınan baslap Batıs Evropa mámleketleri mekteplerinde geografiya óz aldına predmet sıpatında oqıw dástúrine kiritildi. XVIII ásirden baslap bolsa, geografiya hámme mekteplerde oqıtılatuǵın boldı. XVIII ásirge deyin mekteplerdiń iykemlesiwine qaray geografiyanıń belgili bir tarmaǵı oqıtılar edi.

Matematikalıq – navigaciya mekteplerinde matematikalıq geografiya, basqalarında siyasiy geografiya oqıtılatuǵın edi. Siyasiy geografiya tiykarınan mámleketler túsiniginen ibarat bolǵan. XVIII ásirdiń baslarında I. Pobper (1719)

«Jer sharınıń qısqasha túsinigi» sabaqlıǵın shıǵardı. Usı dáwirde golland alımı B.Vareniy «Bas geografiya» atlı ataqlı shıǵarmasın jazdı. XVIII ásirdiń birinshi yarımında geografiya oqıtıw metodikası Gollandiya hám Germaniyada rawajlandı. Júdá kóp sabaqlıqlar járiyalandı. Biraq bul sabaqlıqlardıń mazmunı tiykarınan atamalar, maǵlıwmatlar hám sanlardan ibarat bolǵan. Oqıwshılar olardı yadlaw formasında ózlestiretuǵın edi.

Rossiyada geografiya páni metodikasınıń rawajlanıwında M.V.Lomonosov, X.Chebotarev úlken xızmet etti.

XVIII ásirdiń ekinshi yarımında X.Chebotarev «Rossiya imperiyasınıń geografiyalıq hám metodikalıq túsinigi» atlı sabaqlıqların baspadan shıǵardı. Usı dáwirde geografiya eki klassta oqıtılǵan. III-klassta ulıwma geografiya, IVklassta Rossiya geografiyası oqıtılǵan.

XIX ásirdiń baslarında Evropa mámleketleri hám Rossiyada barlıq oqıw orınlarında geografiya tálimi jolǵa qoyıldı. 7-jıllıq gimnaziyalardıń 3-klasınan VIIklasına shekem geografiya predmeti úyrenilgen. Geografiya predmeti boyınsha háptelik saatlar muǵdarı 14saattı quradı. Usı dáwirde E.F.Zayavalov, K.P.Arsenov avtorlıǵındaǵı sabaqlıqlar tiykarında geografiya predmeti úyrenilgen.

XIX ásirdiń ekinshi yarımında geografiya táliminiń rawajlanıwında K.D.Ushinskiy, D.D.Semyonov jumısları tiykarǵı orındı tutqan. K.D.Ushinskiy geografiya oqıtıwdıń bir neshe principlerin islep shıqqan. D.D.Semyonov «Uroki geografii» (Geografiya sabaqları) atlı sabaqlıǵın jazǵan. Bul sabaqlıqta tómendegi metodlar ajıratılǵan:

analitikalıq-dáslep jerdi ulıwma úyrenip, keyin onıń bólimlerin úyreniw;

21