Qaraqalpaq ádebiyatı milliy oyanıw dáwiri

Biykarǵa saqal ósirdik, Dúnyanıń jayın soń bildik, Nadanlıq sırtta qaldırdı.

Biz qaldıq, endi siz barsız, Úmit etilgen suńqarsız, Bildik xızmetke tayarsız,

Jol bolsın pátiyam sol boldı.

{Oqıwǵa kel} qosıǵında bilimniń paydası haqqında, jaslardıń wazıypası haqqında jırlanadı. Xalıq poeziyası, onıń kórkemlew múmkinshiliginen shıǵa otırıp, avtor qarapayım hám túsinikli túrde miynetkeshlerdiń uǵımına jeterli salıstırıwlar arqalı bilimge, birlikke, el xızmetine tayarlıqqa shaqıradı.

Bilimniń jolın tosayıq, Biz de bilgen el qusayıq, Bir tuwǵanday bas qosayıq, Biz bundamız qıyqıwǵa kel.

Aldıńda tuwǵan turǵanda, Bilim bazarın qurǵanda, Dalbay bılǵap shaqırǵanda, Aqsuńqarday qıyqıwǵa kel.

Shayırdıń {Márt jaqsı}, {Qaraqalpaq jaslarına} atlı qosıqları didaktikalıq baǵdarda jazılǵan. Bul qosıqları onıń Shıǵıs poeziyasın, qaraqalpaq klassik shayırlarınıń dóretpelerin bilgenliginen derek beredi. Sonlıqtan, onıń qosıq qatarlarında násiyat, naqıl sıpatında qollanılatuǵın sózler az emes.

Til bir gilti, aqıl ǵaznasın ashar, Altın, mıs sandıqta ne barın shashar, Kóp sóz payda bermes, mazası qashar, Sóz sóylesken ózi qısqa short jaqsı.

{Qaraqalpaq jaslarına} qosıǵında jaslardı jigerlilikke, gúressheńlikke, mártlikke shaqıradı.

"ıjlap turǵan eldiń qewlinde, Janǵan ottıń shoǵı jaslar,

Dushpannan ashtıń arın al, Ketsin hámme dıǵıń jaslar.

S.Májitov lirikalarında alǵa umtılıw, erkinlik ushın gúres, hadal miynet etiw ideyaları orın alǵan. {Harma diyxan}, {Jalqaw diyxanǵa} qosıqlarında adamzat-tıń tirishliginiń arqawı ana jer, onıń qúdiredi

haqqında sóz etiledi.

Álemdegi barlıq janlı maqluqtıń ómir tirishiligi jer menen ekenligi kórsetiledi.

Dúnyada jasaǵan janlı jániwar, Jerden óngen menen tirilik qılar, Tamaq, kiyim bári sol jerden óner, Jerdi bejer, seni jeriń toydırar.

{Báhár paslı}, {Nawrız - taza jıl}, {Gúz}, {Qıs keler}, {Ózen},

{Sayra búlbil} qosıqlarında tábiyat gózzallıqları, nızamlılıqları hám insanlardıń tábiyat penen tıǵız baylanıslılıǵı aytıladı.

Hayal-qızlar temasına arnalǵan {Qız-kelinsheklerge}, {Hayallar kúnine}, {Qızlarǵa} h.t.b. qosıqları bar. Bul qosıqlarda shayır kóbinese hayal-qızlardıń bilim alıwǵa, jámiyettegi ornın iyelewge degen shaqırıq bar.

Milletti tuwrı jolǵa sal, Salıp qulaq buǵawın al, Bilimli húr bolsa hayal, Elden ashlıq qullıq bezer.

Shınında da, hár bir millettiń keleshegi shańaraqta tárbiyalanadı, bul wazıypa hayalqızlarǵa júklengen. Eger hayal bilimli, ziyalı bolsa, perzentleriniń bilimli bolıwına umtıladı.

S.Majiytov poeziyasın jámiyetlik turmıs, dáwir nápesi, ılǵallı miynet h.t.b. úndewlik mazmundaǵı qosıqlar quraydı.

{"ajja-daj}, {Paxtanı kútsem}, {Qaraqalpaq}, {Ámiwdarya}, {Quslar keldi}, {Taza arnaǵa}, {Taza jıl}, {Oqıwdandur} h.t.b. qosıqları oǵan mısal bola aladı.

S.Majitov dáslepki sabaqlıqlardıń avtorı sıpatında onıń poeziyasında balalar ómirine arnalǵan, násiyatlıq shıǵarmalar kóplep ushırasadı. {Oqıw basqa, oyın basqa}, {Paydasın biliw}, {Tuwrılıq hám qalpallıq}.

Shayır lirikalarında tábiyat kórnislerin súwretlew tiykarǵı orındı iyeleydi.

Qulpı dóngen aǵashlardı, Mágár qustıń sustı bastı,

Qazannıń qırawı túsip, Japıraqları jerge tústi.

S.Majitov tımsal janrın rawajlandırıwǵa úles qostı. Rus tımsalshısı Krılovtıń tımsalların qaraqalpaq tiline ózlestirip awdardı.

{Aq quw, Shortan hám shayan}, {Búlbil menen eshek}, {Altın jegen bóri}, {Diyqan menen kúnshil maymıl}, {Qaysar túlki}, {Shımshıq penen kepter}, {Nadan molla}, {Eser menen kóleńke} h.t.b tımsalları bar.

S.Majitov lirikalarınıń tili kórkem obrazlı.

Qarańǵı túndi jandırǵan, Eldiń siz shıraǵı jaslar.

Ashılmas qara dumanday,

Toqsanda bolǵan sıranday.

Sıpıramızǵa kirgen tıshqan, Shıǵar edi aǵarmastan, Búginde úyde dásturxan,

Tolı maylı shórekgenem.

S.Majitov poeziyasınıń tematikası hár túrli bolsa da, didaktika basım kópshiligin quraydı. Sonlıqtan, shayırdıń qosıqları aforizmge aylanǵan.

Shoyın menen satılmas, Qalayılǵan jez quman, Bir bálege tap bolar, Júyesin tappay sóz quwǵan.

Jigittiń serli bolǵanı, "abırıspay júrse jolınan, Kórinip bále kelmeydi, Báleniń bári tilińnen.

S. Májitovtıń prozası hám dramalıq shıǵarmaları

20-jıllardıń ortalarında qaraqalpaq ádebiyatında dramaturgiya qáliplesti. Dramaturgiyanıń payda bolıwınıń ózine ten nızamlılıqları

bar. Jámiyetlik turmıs saxnalıq shıǵarmalardı talap etti. Xalıqtıń mádeniyatqa degen umtılıwı kúshli boldı. Tórtkúlde, Qońıratta háweskerler dógeregi ashıldı. 1926-jılı {Tań nurı} truppasına tiykar salınsa, 1930-

jılı Qaraqalpaq Mámleketlik muzıkalı drama hám komediya teatrı dúzildi.

Qaraqalpaq ádebiyatında dramalıq shıǵarmalar bolmaǵan menen awız eki ádebiyatta dramalıq elementler máselen, aytıslarda, turmıs-salt jırlarında ushırasatuǵın edi. Tuwısqan xalıqlar ózbek, qazaq, tatar h.t.b xalıqlardıń

tájiriybeleri qaraqalpaq ádebiyatına tásir etti.

Solay etip, qaraqalpaq dramaturgiyası ózindegi dástúrlerdi dawam ettirip hám basqa xalıqlardıń tájiriybelerine súyengen halda qáliplesti hám rawajlandı. S.Majitov qaraqalpaq dramaturgiyasınıń baslawshılarınıń biri boldı.

{Ernazar alakóz} (1926), {Sabaq}, {Jigit boldıq}, {Sońǵı silten}(1928 ), {Baǵdagúl}, (1934) pesaları jazıldı hám saxnaǵa qoyıldı.

{{Ernazar alakóz} pesası 3 aktlı 12 perdeli bolıp, teatrda 3 kún

dawamında qoyılıp, adamlar seńdey soqlıǵısıp júrdi. Pesada xalıq batırı Ernazar alakózdiń xalıq azatlıǵı ushın gúresi, onıń palwanlıǵı sóz etiledi}.

Ernazar xalıq ushın pay tikti janın, Babań Xajı keldi, óltirdi xanın, Bilip qılǵan jeń júzege shıqpadı, Saǵańdı bayladı zaman Alakóz. Qaraqalpaqta erdiń sońı Alakóz, Saz bergende batqan tańı Alakóz

S.Majitov dramasınıń eń bahalısı, 30-jıllarda qaraqalpaq ádebiyatınıń úlken jetiskenligi bolǵan {Baǵdagúl} pesası xalıq tárepinen jaqsı kútip alındı. Pesada óz erkinligi ushın gúresken jaslardıń

táǵdiri sáwlelenedi. Dáslepki dramalıq shıǵarmalar bolıwına qaramastan shıǵarmanıń kompoziсiyası sheberlik penen qurılǵan. Psanıń qaraqalpaq tamashagóylerin ózine kóp tartatuǵın tárepi, ondaǵı kórkem dialog, monologlardıń kópligi, qosıq tekstleriniń burınnan qaraqalpaq xalqına qonımlı xalıq namalarına ılayıqlı jazılǵanlıǵı boldı.

{Baǵdagúl} muzıkalı dramasında tiykarǵı konflikt bas azatlıǵın, óz súygenine erkin qosılıwdı árman etken shın muxabbat iyeleriniń bul

joldaǵı teńsizlikke, ádilsizlikke qarsı gúresi. Ápiwayı qaraqalpaq

jigiti, márt, dushpannıń aldında bas iymeytuǵın, qaytpas erjúrek Qojan obrazı, óz ar-namısın hámme nárseden joqarı qoyatuǵın Baǵdagúl, dúnya malǵa jarlı bolǵan menen, adamgershilikke bay, oy-pikirli bolǵan sada

Sáyeke, Názigúl, Aymereke obrazlarına turmıstıń qısqısına bas iygen mómin adam Mátirza, sonday-aq, jeke mápin joqarı orınǵa qoyıwshı hár qanday zulımlıqtan bas tartpaytuǵın, ózgelerge jábir beriwshi Shámshet

ózine tán ózgesheligi, minezi obrazı ashıp berilgen. Muzıkalı dramada xalıq namalarına say islengen qosıqlar shıǵarmanıń bahasın jáne de arttıradı. {Yadıńnan}, {Muhalles}, {Bes perde}, {Dat álińnen}, {Bozataw},

4 . Álewov Ó. {Qaraqalpaqstanda tálim tárbiyalıq oylardıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı}. Nókis, 1993.

5 . Ayımbetov Q. {Xalıq danalıǵı}. 198 8 .

Tema boyınsha sorawlar:

1.S.Májitovtıń bilimlendiriw tarawındaǵı xızmetleri.

2.S.Májitovtıń poeziyasında aǵartıwshılıq ideyalar.

3. S.Májitovtıń prozalıq hám dramalıq shıǵarmaları.

Tapsırmalar:

1.Ilimiy ádebiyatlardan konspekti jazıw.

2.S.Májitovtıńqosıqlarına kórkem talqı.

A.DABÍLOVTÍŃ DÓRETIWShILIK JOLÍ

Jobası:

1.A.Dabılovtıń ómiri hám dóretiwshilik jolı.

2.Shayır lirikalarınıń ideyalıq-tematikalıq baǵdarı

3.{Bahadır} dástanı.

X I X ásirdiń basında qaraqalpaq ádebiyatı kórkem sózdiń sheberi, xalıq miyrasınan suwsın alǵan ájayıp shayır hám qıssaxan A.Dabılovtıń dóretpeleri menen jáne de bayıdı.

A.Dabılov 18 98 -jıl Taxtakópirdiń {Qara oy} awılında tuwıladı.

Abbaz dáslep Aqjaǵıstaǵı Nurılla axun medresesinde, soń Qaraqum iyshan medresesinde oqıydı. Sawatlı shayır qaraqalpaq klassik shayırları, Shıǵıs ádebiyatınıń dúrdanaların, xalıq dástanların yadtan bilgen hám qıssa jolı menen atqarǵan. {On eki jasımnan qıssaxanlıq penen shuǵıllandım, biraq ol gezde qıssa kitapların tabıw saratanda shólden gúl izlegendey qıyın edi. Uyıqlasam, Shahsanem menen Sayatxanlar túsime kiretuǵın edi} deydi shayır. Onıń kitapqa qızıqqanlıǵı sonshelli Taxtakópirden Shımbayǵa jayaaw jol basıp kelip Qazı Máwlikten dástanlıq kitaplar satıp alǵan.

Álbette, shayırdıń talantınıń ósiwine aǵası Xamzanıń, ájapaları

Halwa menen Qaznanıń da tásiri bolǵan. Sebebi, Xamza kóplegen dástanlardı qıssa jolı menen atqarǵan hám Abbazǵa úyretken. Shayır 14 -15 jaslarınan baslap qosıqlar dórete basladı. A.Dabılov 70 jılǵa jaqın dóretiwshilik

jolında qaraqalpaq xalqınıń táǵdiyri menen ortaq bolıp hár qıylı temalarda qosıqlar dóretti. Sonday-aq, ataqlı {Bahadır} dástanın dóretti.

A.Dabılovtıń dóretpesi qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde birqansha

izertlendi. Shayır dóretpesi boyınsha dáslepki ilimiy pikirler N.Dáwqaraevtıń miynetinde sóz etildi. Qaraqalpaq poeziyası boyınsha jetik qánige S.Axmetovtıń ilimiy miynetlerinde shayırdıń dóretpeleri hár tárepleme izertlengen. Ilimpaz S.Niyetullaevtıń {A.Dabılovtıń

tvorchestvolıq jolı} degen miyneti shayır dóretiwshiligin arnawlı izertlewge arnalǵan. Sonday-aq, Q.Bayniyazovtıń, Q.Járimbetovtıń, M.Nizamatdinovtıń, Á.Paxratdinovtıń hám J.Paxratdinovtıń

miynetlerinde shayır poeziyası izertlenedi.

A.Dabılov kórkem sózdiń sheberi, bay lirikalıq shıǵarmalardıń dóretiwshisi hám ataqlı qıssaxan. Shayırdıń revolyuсiyaǵa shekemgi qosıqları haqqında ilimde hárqıylı pikirler boldı. Mısalı: S.Niyetullaev {Abbaz sovet húkimetiniń dáslepki dáwirinde jazǵan, biraq

baspada járiyalanbaǵan xalıq arasında awız-eki taralıp ketken {Ótken

zaman qayta aynalıp keler me?}, {Kelinler}, {Qırǵa shıqqanda} degen qosıqlarında eski feodallıq dáwirdi ańsadıq} dep jazadı. Álbette, bul shayırdıń dóretpelerine bir tárepleme berilgen baha.

Joqarıda atı atap kórsetilgen qosıqlarda hesh qanday jańa húkimet haqqında pikirler ushıraspaydı, hátteki bul qosıqlar jańa jámiyetlik dúzimnen kóp jıl burın jazılǵan.

Abbaz Qaraqum iyshan medresesin pitkergen, óz dáwiriniń sawatlı adamlarınan esaplanǵan. Sonlıqtan, ol basqa mollalar sıyaqlı Qazaqstan territoriyasında hám óz elinde bala oqıtıw, yaǵnıy aǵartıwshılıq isleri menen shuǵıllanǵan. Shayırdıń {Qırǵa shıqqanda} qosıǵı usınday mashaqatlı isler haqqında jazılǵan. Yaǵnıy, qırdaǵı qazaq sharwa balaların oqıtıw ushın mollalardıń jol azabın tartıp, ashlıqqa, tonawshılıqqa ushıraǵan, hátteki alatuǵın miynet haqısı kórgen azaplarına jetpegen.

Shıǵarma xalıqtıń turmıs sharayatların, jámiyetlik ómirdi, tariyxıy hádiyselerdi súwretlewi menen júdá qunlı.

Qosıq elden shıǵıp ketkennen baslap kórgen hádiyselerdi bayanlaw túrinde jazılǵan.

Dos dep shıqtıq oqıtpaqqa qazaqtı, Jol tawıp, el tawıp jetpek azaptı,

Hámmesinde bir qudaǵa tapshırdıq, Murtaza menen Reyipnazar joramdı.

Qullası, aǵartıwshılıq isleri menen shuǵıllanıwǵa atlanǵan qaraqalpaq mollalar jolda kóp azap aqıretler menen jetip keledi.

Darǵadan ótken soń shoyın jol eken, Arjaǵında sharwa qazaq mol eken, Yash balların húkimetke beripti, Oqıytuǵın jerleri ol úshkil eken.

Qosıq tariyxıy jaqtan da úlken áhmiyetke iye, sebebi qazaq, qaraqalpaq burınnan ádebiy, mádeniy baylanısta jasap kelgen. Qaraqalpaq mollaları qazaq dalaların aralap, olardıń balaların oqıtqan, húrmetine ılayıq bolǵan. Abbazdıń barǵan dáwirinde ol jerde jańa siyasiy ózgerisler

júz berip, jańa mektepler ashılǵan. Sonsha qıyınshılıq penen barǵan qaraqalpaq mollaları eline qaytıwǵa májbúr boladı.

Shayırdıń {Ótken zaman qayta aylanıp keler me qosıǵında XX ásirdiń 14 -15 - jıllardaǵı tariyxıy jaǵdaylar, xalıqtıń kún kóris

jaǵdayları, patsha Rossiyasınıń zulımlıq siyasatı, eldegi asharshılıq, awırıwshılıq, jawgershilik h.t.b qısmetlerden azap kórgen xalıqtıń táǵdiyri sóz etiledi.

Ne adam óldi túrkimeniw jawdan, Bir on jıl bolıp tur alasat ǵawdan,

Kiydińiz pashshayı, hár túrli lawdan, Shadıman zamanlar qaytıp kelerme

Jasım on altıda xosh bolmay waqtım, Zaman peyili jaman, sınbaǵay saqtım, Nikolay dáwiri bul qalay baxtım,

Ótken zamanlarım qaytıp kelerme

Demek, Abbaz Dabıl ulı X I X ásirdiń aqırı X X ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq demokratiyalıq ádebiyatınıń eń kórnekli wákilleriniń biri. Sebebi, ol xalıqtıń ruwhıy mádeniyatınıń rawajlanıwına xızmet etken

sawatlı shayır hám qıssaxan. Qıssaxan sıpatında óz repertuarına eń hasıl xalıq dástanları orın alǵan hám xalıqqa suwsın baǵıshlap kelgen.

Keńes húkimeti ornaǵannan keyin, álbette, tábiyiy túrde shayır óz dóretiwshiligin dawam etti. Mámlekettiń siyasatın úgitledi, xalıq táǵdirindegi ózgerislerdi jırladı. Mısalı: {Artel bolıp uyımlasıń},

{Umıt boldı}, {Udarnikler}, {Shkol}, {Kórip keldim} h.t.b bir neshshe qosıqlar dóretken. Abbaz dóretpeleriniń ózine tán ózgesheligi sonda, xalıq awızeki ádebiyatınıń úlgilerin

sheber qollanadı, ájayıp teńewler hám salıstırıwlar arqalı sózdiń qudireti kúshin, qásiyetin kórsete aladı.

Abbaz Dabılov táriplik lirikanı rawajlandırǵan shayır.

{Biybisánem}, {Aqsúyrek}, {Náwbáhár}, {Orazgúl}, {Ámina}, {Sháwgúl}, {Bes qız}, {Miyrixan}, {Shaniyazovtıń ǵayratı}, {Xalıq aylandı seni tuwǵan anadan} qosıqları táriyplik dóretpelerinen esaplanadı.

{Miynet maydanında ózin bildirdi},

{Hár jaǵında juptan tórt burım shashı} dep Miyrixandı,

{Sulıwlıq baǵında ashılǵan bir gúl,

Tilinen dur shashǵan mısalı búlbil} dep Áminanı,

Botakózli jańa tuwǵan sholpanday, Ay sáwlesi saǵımlanıp turǵanday,

Kórgen kóz ayırmay miyri qanǵanday, degen qatarlar arqalı

Náwbáhárdi,

Shabıs maydanında ozdıń tulparday,

Qalıńdı qaq jardıń qıran suńqarday, dep Aqsúyrekti

táripledi.

{Biybisánem} qosıǵı xalıq arasına jaǵımlı naması menen taralıp ketken qosıqlardıń biri. Áyne on toǵızda jasaǵan jası, Bes qızǵa

barabar jumısta bası, Kirpik mańlay, eki qastıń arası,

Kerilgen tórt barmaq Biybisánemniń.

A.Dabılovtıń táriyplik shıǵarmalarında miynette ózin kórsetken qaharman hayal-qızlardıń erlikleri sulıwlıqları hám iybelilikleri menen qosıp jırlanadı.

Shayır dóretiwshiligide peyzajlıq lirika baslı orındı iyeleydi.

{Báhár}, {Jaz máwsimi}, {Jıl kiyatır}, {Ámiwdáryaǵa}. h.t.b. qosıqları usılar qatarına jatadı.

{Báhár} qosıǵında shayırdıń júyrik qálemi báhár máwsimine ziban beredi.

Óksheńdi kóter, -dep qısqı toqsanǵa,

Endi náwbet ber, -dep erkin bostanǵa, Nur shashaman, -degen jáhán aspanǵa,

Qulaqqa kelip tur úni báhárdiń.

Qosıqta aqsham shaqırǵan bayıwlı jılqıshı quslardan baslap, sharq urǵan shaǵalalar, tırnalar, birqazan, ǵaz hám almabas úyrekler sóz etiledi. Jawdırap ashılǵan gúller, bórtken ósimlikler, jımıńlasqan juldızlar -

bári báhárdiń sánine sán qosadı.

Kewlin ashǵan shın ashıqtay jamalı, Sulıw yarǵa mezger túri báhárdiń.

{Jaz máwsimi} qosıǵında jazdıń sáni bolǵan tábiyat inam etken jemisler, tor basqan qawınlar, qırmızı gúller, baǵda mákan etken búlbiller tawdıń jarasıǵı aq suńqar, tuyǵınlar - ulıwma barlıq tábiyat kórnisleri qoldan

sızǵan súwrettey sóz kúshi arqalı kestelengen.

Solay etip A.Dabılov milliy oyanıw dáwiri qaraqalpaq ádebiyatında óziniń aǵartıwshılıq xızmetleri, sulıw sap lirikaları menen xızmet etken shayırlardıń qatarına kiredi.

{Qaraqalpaqstan}. 1972.

2. Paxratdinov Á. XIX ásirdiń aqırı XX ásir basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı. N., {Qaraqalpaqstan}, 1996.

3. Ayımbetov Q. Xalıq danalıǵı. N., {Qaraqalpaqstan}, 198 8 .

Tema boyınsha sorawlar:

1.A.Dabılovtıń qıssaxanlıq xızmeti.

2.Shayırdıń lirikalarınıń tematikası.

3.Shayır shıǵarmalarınıń kórkemlik ózgesheligi.

Tapsırmalar:

1.Ilimiy ádebiyatlardan konspekti jazıw.

2.A.Dabılovtıń qosıqlarına kórkem talqı jasaw hám yadlaw.