Qaraqalpaq ádebiyatı milliy oyanıw dáwiri
.pdfSápiwranıń {Kerek} qosıǵı jaslarımızdı ádep-ikramlılıqqa, kishi peyillilikke, adamǵa isenimli dos tawıp júriwge, xalqına xızmet qılıwǵa, adam balasına hasla qıyanet etpewge, ornın bilip júriwge, dos-dushpandı ańǵarıwǵa shaqıradı.
"awǵa bolsa háziń bolmas, Menmenniń siz, bizi bolmas, Basqa menen sazı bolmas, Sáwbetles, joldas say kerek.
Jas bolıwına qaramastan aqıllı, ómirdi tereń túsingen, oyshıl, bilimli shayıra Sapiwra qız izinde tákirarlanbas miyras qaldırǵan.
Qaraqalpaq ádebiyatında shayırlar aytısınıń ishinde Sápiwranıń
Qazı Máwlik penen aytısı kórkemliligi, forması boyınsha ajıralıp turadı. Q.Ayımbetovtıń maǵlıwmatı boyınsha Sápiwra shayır 1913-1914 - jıllarda Shımbay qalasınan ataqlı shayır Qazı Máwlikke xat arqalı
qosıq jazıp jiberedi.
Qazı Máwlik táriypińdi esitip, "ayıbana doslıq náhár áyledim, Doslıq ráháti mákkám bolsın dep, Bir neshshe sawalım tayar áyledim.
Aytıs usılay baslanadı. Sápiwra júdá sawatlı bolǵan, sonlıqtan sol dáwirde qısaxan hám bilimi menen atı shıǵıp Qazı Máwlik penen tanısıwdı maqset etedi. Qazı Máwliktiń bilimin sınaw ushın birqansha
sorawlar beredi. 18 jılda qansha ay, kún, saat, hátteki minutqa shekem
esaplap beriwin, 12 jastan baslap namaz oqıǵanlıǵın, 6 jılda namazdıń sanı qansha bolatuǵınlıǵın, adam kúnine neshe ret dem alatuǵınlıǵın
ulıwma usınday tımsallıq, shiyelenisken sorawlardı berip onıń juwabın kútip qaladı.
Xat Qazı Máwliktiń qolına túsedi, biraq ol Sápiwra haqqında xabar bolmaǵanlıqtan xatqa juwap qaytarmaydı.
Sápiwra Qazı Máwliktiń juwabın kútedi, bunnan juwap bolmaǵannan soń ekinshi xatın jazadı. Xat arab álipbesi tiykarında Qazı Máwliktiń ismin keltirip muashshaq túrinde jazılǵan.
Sápiwranıń ekinshi xatın alǵannan keyin Qazı Máwlik ol qızdıń bilimine, aqılına hayran qaladı.Sápiwra haqqında, onıń kim ekenligin biliw ushın Qazı Máwlik S.Majitovqa xat jazadı.
Sápiwra 3-xatın shayırǵa ókpelep jazadı.
Táwbe ettim ansha boldım pushayman, Jayıq tappay xat jazıppan biygúman, Xatımdı qaytarǵıl jolıqqan zaman,
Qadım sanalıqtı barabar endi.
Qazı Máwlik Sápiwranıń 3-xatınan keyin oǵan juwap xat jazadı.
Sápiwranıń barlıq sorawlarına juwap beredi.
Bu sózim muofıq gár bolsa sana, Tezden juwabını etkergil mańa, Men seniń táriypiń eshitip yana, Kórniw áyle ya biziń biyqarar áyle.
Ulıwma Qazı Máwlik penen Sápiwranıń xat arqalı aytısı sorawjuwaplarda tereń máni, sırlı pikirler bar. Ekewi de óz zamanınıń ziyalı insanları sıpatında óz bilimligin, danalıǵın turmıs tájiriybeligin
dálillegen.
Sápiyra jas bolıwına qaramastan onıń bilimi, aqılı parasatı júdá
mol.
Bazar ishin qıdırıp kóshede júrip, Óz teńińdi tawıp ala ber endi, Bazar barmaq bizge rawan bolurmu, Qálegen miywańdı tereber endi.
Qazı Máwlikke jazǵan bul qatarlarda iybelilik, joqarı pazıyletleri kórinip turadı. Shınında da, Sápiwra júdá sawatlı, talantlı shayır. Qazı Máwlik Sápiwraǵa {Shayır teńizine shómgen insandur} dep baha beredi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar.
1. Ayımbetov Q. {Xalıq danalıǵı}. Nókis, 198 8 .
2. Paxratdinov Á. {X IX ásirdiń aqırı X X ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı}. Nókis, 1996.
3. Paxratdinov J. {Ármanlı shayır qız Sápiwra}. {Qaraqalpaqstan Jasları}. 2002-j.
28 /11.
Tema boyınsha sorawlar.
1.Sapiwra shayır lirikalarınıń tematikalıq mazmunı qanday
2.Sapiwra menen Qazı Mawliktiń aytısı.
3.Shayırdıń {Oqıw}, {Nege}qosıqlarına kórkem talqı.
QAZÍ MÁWLIK BEKMUXAMMED ULÍ
JOBASÍ
1.Shayırdıń ómiri haqqında maǵlıwmat.
2.Qazı Máwliktiń qıssaxanlıq, kátiblik, aǵartıwshılıq xızmetleri.
3.Qazı Máwlik shıǵarmalarınıń janrlıq ózgesheligi.
4.Shayır lirikalarınıń mazmunı boyınsha janrlarǵa jikleniwi
5.Qazı Máwlik lirikalarınıń kórkem formalıq ózgesheligi
Tayanısh sózler. Qazı Máwlik shıǵarmalarınıń izertleniwi, janrlıq ózgesheligi, ǵázzel, muashshaq, táriyip, bayaz terminleri, shayır qollanǵan kórkem súwretlew quralları, tili, qosıq qurılısı.
XX ásir basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında belgili ornı bar, demokratiyalıq, aǵartıwshılıq ideyalardı rawajlandırǵan Qazı Máwlik Bekmuhammed ulı bolıp tabıladı. Shayırdıń ómirbayanı tuwralı pikirler N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, Á.Paxratdinov, Q.Bayniyazovtıń ilimiy miynetlerinde sóz etilgen. Qazı Máwlik áhhó-jılı Shımbayda tuwıladı. Ákesi Bekmuhammed axun Qaraqum medresesin, soń Buxaradaǵı Mir Arab mederesesin pitkergen. Ol meshitte sabaq bergen, Shımbaydıń qazısı bolıp islegen, jetik sawatlı ulama adam bolǵan. Sonlıqtan, ol balasınıń bilim alıwına kóp itibar qaratadı. Onıń Máwdit hám Máswid isimli balaları bolıp, Máwdit jaslayınan ilimge qızıqqan, ákesiniń úy kitapxanasındaǵı arab, parsı tilindegi jazılǵan kitaplardı oqıwǵa intası bolǵan. Ol dáslep Qaraqum iyshan medresesinde, soń Buxara medresesinde oqıp bilim aladı. Medresede islam dini boyınsha kitaplardı úyreniw menen birge «Shaxnama», «Házireti Áliy», «Hákim Ulıqpan ápsanası», «Mıń bir tún», Sufı Allayar, Xoja Axmet Yassawiy hikmetlerin oqıydı. Qazı Máwlik Buxaradaǵı Kókaltash medresesiniń bay kitapxanasınan paydalanıp ayırımların qaraqalpaqshalap, al ayırımların sol turısında kóshirip aladı. Bular onıń sońǵı islerine úlken járdem bergen.
Medreseni pitkergennen keyin Shımbaydaǵı Xan meshitinde bala oqıtqan hám sol dáwirlerden baslap kosıqlar jaza baslaydı. «Qızlar»,
«Márdikar», «Kóńlim», «Kóknarshı dostıma» qosıqları dáslepki dóretpelerinen esaplanadı.
«Márdikar» qosıǵı jámiyettegi siyasiy waqıyalar menen tıǵız baylanısta dóregen, yaǵnıy á9áú-jıllardaǵı márdikarǵa alıw, ana perzentinen, qızlar sáwer yarınan ayra túsiwine alıp kelgen. Hayalqızlardıń saǵınısh sezimlerin usı qosıǵı arqalı bayanlaydı.
Elden ayra túsip ketti neshsheler,
Qámmaǵal qashshaqqa árman ettiler,
Xabar yoq bilmeymiz qayda kettiler,
Keshe ketken sáwdigimdi saǵındım.
«Qızlar» qosıǵı xalıq arasında keń tarqalıp, qıssaxanlardıń súyip atqaratuǵın qosıqlarınan esaplanǵan. «Qaraqalpaq folklorı»nıń V tomında shayırdıń usı qosıǵı berilgen. Demek, bul qosıq xalıqtıń júreginen tereń orın alǵan hám shayırdıń dańqın shıǵarǵan.
Kegeyli boyına barǵım keledi, Ótkendi, ketkendi kórgim keledi, Sadaqań keteyin gúl yuzli dilbar, Saylanıp aldıńda turǵım keledi.
Qazı Máwlik Buxara medresesin pitkerip kelgennen keyin, kóp uzamay ákesi Bekmuhammed axun ńq jasında qaytıs boladı. Máwliktiń ustazı Shımbaydıń muftiyi Áliy axun onı qazılıq lawazımına usınadı. Usı lawazımda ol á90ó-á9áh- jıllar aralıǵında isleydi. Shayırlıqtı da, qazılıq jumıstı da teńdey alıp baradı. Sonday-aq,ayırım informatorlardıń maǵlıwmatına qaraǵanda shayır Shımbay meshitinde
sabaq bergen. Ol óz qárejeti menen meshit salıp miynetkesh xalıqtıń balaların biypul oqıtadı.á
Demek bul shayırdıń aǵartıwshılıq xızmetlerinen esaplanadı.
Qazı Máwlik awdarma isleri menen de shuǵıllanadı. Ilimpaz Á.Paxratdinov «shayır Shıǵıs xalıqlarınıń ádebiy miyraslarınan esaplanǵan «Mıń bir tún», «Tús jorıw», «Sayqaliy Mádet» h.t.b. kitapların, «Ǵárip ashıq», «Góruǵlı» dástanların, Nawayınıń, Ferdawsiydiń, Maqtımqulınıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarǵan»ǵ dep atap kórsetedi óziniń miynetinde.
Qazı Máwlik dóretiwshiliginiń gúllengen dáwiri á9áó-á9á9-jıllar bolǵan.Usı dáwirde shayırdıń «Periyzat», «Qushaydı», «Nedur gúnayım»,
«Ol nege dárkar», «Giriptar endi», qosıqları «Sápiwra menen aytısı» dóretildi. á9ǵ0-jılları Qazı Máwlik Shımbayda kitap dúkanın ashadı. q-ń kátip jumsap
xalıq dástanların qoldan kóshirtip xalıqqa tarqatqan. Alıs-alıslardan qıssaxanlar kelip aylap gezek kútip kitaplardı satıp alıp ketken. Bul haqqında xalıq shayırları A. Dabılov, S.Nurımbetovlar óz eske túsiriwlerinde aytıp ótedi.
Qazı Máwlik qıssaxanlıq penen shuǵıllanıp birneshshe shákirtler tayarlaǵan. Olardıń ishinen Kamal, Qurbanbay, Baltabay, Seytjan, Xilol
áDáwletov. B «Qazı Máwliktiń dóretiwshilik jolı» Avtoreferat. ǵ00ǵ-j.
ǵPaxratdinov. Á.XIX ásir akırı XX ásir basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı., N.,Bilim.,á99ú.,áúóbet
h.t.b. qıssaxanlar jetilisip shıǵadı. Ásirese shayırdıń qaraqalpaq qıssaxanlıq ónerin rawajlandırıwdaǵı ornına ilimpaz Q.Ayımbetov ayrıqsha toqtap ótedi.
á9ǵ0-jılları taza mektepler ashılıp arab grafikasında sabaqlıqlar dúziwde Q.Awezov, S.Májiytov penen birge xızmet etken. Keńes húkimetiniń ǵalaba sawatlandırıw siyasatın qollapquwatlaǵan. Máselen, shayır óziniń «Hayal-qızlar» degen qosıǵında
Ashıldı áne taza mektep, Qatar-qatar otırıń dep, Úyrenip ikramıw-ádep, Ilim alıń hayal-qızlar.
dep hayal-qızlardı bilim alıwǵa shaqıradı, úgit-násiyat júrgizedi.
á9ǵú-á9ǵw-jılları ol Shımbay qalalıq atqarıw keńesiniń kátibi bolıp isleydi. Qazı Máwlik aǵartıwshı, qıssaxan, lirik shayır sıpatında qaraqalpaq xalqınıń mádeniyatın, ádebiyatın, bilimin rawajlandırıw ushın kóp xızmet etedi.
Biraq, onıń shıǵısı, yaǵnıy ulama shańaraǵınan shıqqanlıǵı keńes húkimetiniń sawatsız belsendilerine jaqpadı. Qazı Máwlik kóp quwdalawǵa ushıraydı. Qamaqqa alınıw qáwpi bolǵanlıǵı ushın á9ǵ9-jılı shańaraǵı menen túrkmenler arasına qashıp ketedi. Elinen jıraqta júrip te ádebiy xızmetlerin dawam etti. Ilimpaz Q.Bayniyazov óziniń maqalasında «M.Bekmuxammedov Quba tawda jasaǵan dáwirinde «YusipAxmet», Mollanepestiń, «Taxir-Zuxra» dástanların qaraqalpaq tiline awdarǵan»q dep jazadı.
á9ń9-jılı Nájim Dáwqaraevtıń ótinishi menen shayır Nókiske kóship keledi. «Jasarǵan ilham» qosıǵı shayırdıń neshe jıllıq ayralıqtan keyin eline kelip jazǵan qosıǵı edi. Bir qansha waqıt S.Nurımbetov, A.Dabılovlar menen birge ádebiy ortalıqta birge xızmet etti. á9ó0-jılı shayır qaytıs boladı.
Qazı Máwlik dóretiwshiligin izertlew qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde júdá kesh qolǵa alınadı. Álbette belgili ilimpazlar Q.Ayımbetov, N.Dáwqaraevtıń ilimiy miynetlerinde shayır haqqında az da bolsa sóz etiledi. Ǵárezsizlikke shekem mektep sabaqlıqlarında, Joqarı oqıw orınlarında shayır dóretiwshiligi úyrenilmedi. Kóp ǵana ilimiy kitaplarda Qazı Máwlik dóretiwshiligi boyınsha bir tárepleme pikirler ushırasadı. Shayırdıń poeziyası qurı mánissiz maqtawǵa tolı, realistlik súwretlewden jıraq degen pikirler boldı. Belgili ádebiyatshı Á.Paxratdinov «XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı» miynetinde á-ret Qazı Máwliktiń dóretiwshiligine keń túrde toqtap ótedi. Sonday-aq, ilimpaz Q.Bayniyazov, akademik H.Hamidovtıń izertlewlerinde de shayır dóretiwshiligi biraz sóz etiledi. Qazı Máwlik dóretiwshiligi boyınsha arnawlı izertlew
q Bayniyazov.Q. Qazı Máwliktiń táriyip hám muhabbat qosıqları., «Ámiwdárya» á9hw
jumısların alıp barǵan ilimpaz B.Dáwletov bolıp tabıladı. Ol ǵ00ǵjılı «Qazı Máwliktiń dóretiwshilik jolı» degen temada kandidatlıq jumısın qorǵap shıqtı. Ilimpazdıń «XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq ózgesheligi» dep atalǵan qollanbasında da shayır lirikalarınıń janrlıq baǵdarı izertlenedi.
Qazı Máwliktiń lirikasınıń janrlıq ózgesheligine itibar qaratsaq, shayır XX ásir basındaǵı qaraqalpaq lirikasın hám mazmunı, hám kórkem forması jaǵınan rawajlanıwına úles qosqan shayırlardıń biri esaplanadı.
Shayır lirikaların mazmunı jaǵınan jiklegenimizde táriyiplik, ashıqlıq, didaktikalıq hám ayırım báyit mazmunındaǵı qosıqlardıń bar ekenligin kóremiz. Táriyip qosıqları qaraqalpaq poeziyasına tán janr. Onıń baslı janrlıq qásiyetleri táriyip qosıqları kóterińki stilde jazıladı, óziniń súwretlew obektin maqtawǵa baǵdarlaydı. Shıǵıs ádebiyatında qasida, rus hám Evropa ádebiyatlarındaǵı oda janrına mazmunı jaǵınan júdá jaqın bolıp keledi. Ilimpaz Q.Ayımbetov maqtaw janrınıń belgileri qaraqalpaq xalıq qosıqlarında, dástanlarında kóp gezlesetuǵının atap ótedi. Xalıq poeziyasınıń bul dástúrlerin XIX ásirdegi, XX ásir basındaǵı qaraqalpaq poeziyasında dawam etkenligin kórsetedi. XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetlerin izertlegen ilimpaz Q.Járimbetov táriyip qosıqlarınıń janrlıq qásiyetlerine, mazmunına, klassik shayırlardıń táriyip qosıqlarınıń kórkemlik ózgesheligin izertleydi. «XIX ásirdegi qaraqalpaq poeziyasında maqtaw janrın kóbinese táriyip dep júritken. Qaraqalpaq shayırları atı shıqqan sulıw qızlardı, el basqarǵan ataqlı biylerdi, eldiń namısın qorǵaǵan batırlardı, kindik qanı tamǵan tuwılǵan jerin ózleriniń kóplegen táriyip qosıqlarında maqtanısh penen jırlap ótken».ń
Qazı Máwliktiń táriyip qosıqlarında da tuwılǵan jer, onıń úrpádetleri, qızjigitleri úlken yosh penen maqtaladı. Ásirese shayırdıń
«Shımbay bayazı» dep atalǵan qosıǵı táriyiplik lirikanıń eń jaqsı úlgisinde jazılǵan. Watan haqqında qosıqlar kóp. Biraq Ájiniyazdıń
«Ellerim bardı», Qazı Máwliktiń «Shımbay bayazı», Ayapbergenniń «Qaraqalpaqta», Omardıń «Elim» qosıqları óz aldına.
Ájiniyaz, Ayapbergen, Omar qaraqalpaq xalqınıń ózgesheligin ulıwmalastırıp maqtasa, al Qazı Máwlik qaraqalpaqtıń eń eski qalalarınıń biri Shımbaydı táriyip etedi. ««Shımbay bayazı» qosıǵında tuwılǵan jer tábiyatı, xalqı, onıń jaqsı úripádetleri, márt shabandoz jigitleri, sulıw qızları, xalıqtıń bir-birewge miyirmanlıǵı, izzethúrmeti shayır tárepinen yosh penen tilge alınadı» dep jazadı Á. Paxratdinov.
Mısırdan rawajdur Shımbay qalası, Jorǵa júrmel miner gúllan balası,
ń Járimbetov Q. XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı., N., «Bilim»., ǵ00ń., 90-bet.
At shappaǵa keńdur onıń dalası,
Shunıńdayın elleri bar Shımbaydıń.
dep tuwılǵan elin maqtanısh sezimleri menen táriyipleydi. Ásirese, shayır qızlardıń sulıwlıǵın, dilwarlıǵın, ádep-ikramlıǵın ájayıp sóz kesteleri menen kestelegen. Ondaǵı qollanılǵan kórkem súwretlew quralları arqalı kóz aldımızǵa ájayıp sulıw kórinisler elesleydi. Usınday qosıq qatarlardı oqıǵan hárbir insannıń ruwxıy dúnyası bayıydı.
Qáddi shamshat kibi belleri názik, Qollarında hinju qaslı bilezik, Kózleri mastana, qashları yazıq
Qamar yúzli qızları bar Shımbaydıń.
Periyler uyalar húsnini kórse, Kesha rawshan bolur maydanda yursa, Mushki hidi kelar enida tursa, Gúlandamdek qızları bar Shımbaydıń.
Álbette, qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimi tariyxında Qazı Máwliktiń bunday qosıqların mánissiz, qurı maqtawlarǵa qurılǵan, ómirden shetlep ketken, tek baylardıń qızların táriyplegen degen kózqaraslar boldı hám tolıq úyrenilmedi. Biraq bul qosıqlarda shayır ústem klasslardı maqtawdı názerde tutpaǵan, al insannıń ruwxıy dúnyasınıń gózzallıǵın eń joqarı dárejege kótergen.
«Shımbay bayazı»nda xalıqtıń márt, batır jigitleri táriyiplenedi. Qaraqalpaq jigitleri ázelden shabandoz, jawınger boladı. At er jigittiń joldası bolıp kelgen, sonlıqtan da bedew minip shabandoz bolǵan jigitler atların bezewge, seyislewge itibar bergen.
Maqpaldan saylap dorba ildim, Kishmishten saylap jem berdim.
dep keltiredi «Alpamıs» dástanında. Shımbaydıń ǵoshshaq jigitleri atlarınıń moyınlarına laǵlı marjanlar taǵıp, tilladan qamshı alıp, jem ornına nabat berip tek shayqatılıp júrmesten, olar eldi qorǵaytuǵın, xalıq ushın janın beretuǵın azamatlar ekenligi súwretlenedi.
Yaz bolsı yigitler atların baqar, At moynına laǵlı marjanlar taqar, Ǵanim kórse tándin bashını qaqar, Rustem kibi yigitleri Shımbaydıń.
Qosıq qatarların oqıp otırıp kóz aldımızǵa Shımbay kóshelerin gózzallıqqa toltırǵan, óńir monshaqları, tillá háykelleri sıńǵırlaǵan, sallana ayaq basıp jigitlerdiń sustın basqan periyden zıyat qızjawanları, jorǵa júrmel mingen, keń jawırınlı, turpatlı, at kótermes batır jigitleri keledi. Qazı Máwlik óz xalqınıń bay úrip-ádetlerin, bir-birine múriybetli qatnasın, miymandoslıǵın maqanısh penen tilge aladı.
Maydanda sallanur gúl-gúl álwanlar, Gúres maydanında urǵan jawlanlar, Qurash tutıp bayraq alıp palwanlar, Shadı qorram toyları bar Shımbaydıń.
Dástúr shuldur sháhri Shımbay elinde, Yaman sózni hasla almas tiline, Qızlar altın kesa alıp áline, Yigitke uzatar qızı Shımbaydıń.
«Jasarǵan ilham» qosıǵı ǵ0 jıl elden ayırılıp, qaytıp kelgennen keyin á9ó0-jılı jazadı. Eldegi úlken ózgerisler, jańalıqlar, xalıqtıń turmısı, mádeniyatı, jańa qurılıslar shayırdı ilhamlandıradı.
Íssı emes, suwıq emes hawası, Nazı naǵmetleri, kóldiń hawası, Esitseńiz hár kúni shadlı namanı Zawqı sapasını bayan áyledim.
Solay etip Qazı Máwliktiń táriyiplik lirikalarında Watan teması baslı orınǵa kóterilgen.
Shayırdıń táriyiplik lirikalarınıń jáne bir baǵdarı kóbirek eldegi sulıw qızlardı maqtawǵa baǵıshlanǵan. Bul dástúr dástanlardaǵı sulıw qızlardı maqtawdan baslansa, XIX ásir ádebiyatında Ájiniyaz, Ótesh shayırlardıń táriyip qosıqlarınıń
negizin quradı. Qazı |
Máwliktiń |
«Ne |
sózdur», |
«Aqılım |
hayrandur», |
|
«Megzettim», |
«Qushaydı», «Periyzat», |
|
|
|
||
«Hesh sózim |
jokdur» |
qosıqları |
joqarı |
estetikalık |
talǵam menen |
dóretilgen |
shıǵarmalar. Shayır jeke táriyip usılında jazadı, sebebi hár bir qosıǵı belgili bir qızǵa arnaladı. Mısalı «Ne sózdur» qosıǵında Rayxan isimli qız, «Aqılım hayrandur»da Yaqıtjan atlı qız maqtaladı. Shayırdıń táriyiplik qosıqlarınıń qurılısı da hár qıylı. Ayırım qosıqları kirisiw menen baslanıp, dáslep táriyiplenetuǵın obektke oqıwshınıń dıqqatın awdaradı. Máselen, «Áy yaranlar, endi bir sóz bashlayın, Eshitińler táriyipini Shımbaydıń», «Táriyipińdi aytay gúl yuzli yarım, Lalı lábi Badaxshana megzettim» h.t.b. Al ayırım táriyip
qosıqları tikkeley maqtawǵa alınǵan obektten baslanıp ketedi. Máselen, shayırdıń «Periyzat» qosıǵı usılay baslanadı.
Aya, dilbar, namaz juma keshesi, Anadan dúnyaǵa keldiń periyzat, Bul dúnyaǵa kelip ketti neshshesi,
Kim yaqshı, kim yaman bildiń, periyzat.
«Ne sózdur» qosıǵında Rayxan isimli periyzattıń Shımbayda tánha ekenligi, hesh jerinde mini joq, hátteki onıń bir awız shiyrin sózi ólikke jan beretuǵın qásiyetke iye gózzal obrazı táriyplenedi. Qazı Máwlik bárhama gózzallıqqa shayda, dilbar, dilwar, ádep-ikramlı, iybeli, sáwer yarǵa intizar, ómir boyı sonıń jolında ahıwzar. Bul, bálkim, insannıń ruwxıy baylıqqa, dúnya mádeniyatına ıntıǵıp jasawı shıǵar. Ádebiy, mádeniy baylıqlar arqalı xalıqtıń ruwxıy talabı qanaatlanadı. Qazı Máwliktiń ózi de sol ushın xızmet etken adam.
«Megzettim» kosıǵında:
Yalǵanshıda hesh daǵı joq gózzalsań, Yúz mıń álwan jılwa menen sózlerseń, Dilwarlıq babında misli búlbilseń, Yúzlerińni men periyge megzettim.
Tırnadek yúrishli, totı turıshlı, Qarshıǵa qush yańlı boynı burıshlı, Búlbildek xosh hawaz bilan kúlishi, Laǵlı-lábin zarafshana megzettim.
«Yadıma túshti» qosıǵında
Qılıshtayın qıyılmushtur qashlarıń, Hinjideyin tizilmishdur tishleriń, Hár tárepte on tórt órim shashlarıń, Qálemdek qashlarıń yadıma túshdi.
Íshqıńda men bir qızıl gúl lalaman, Árman bilán ayra túship baraman, Men bilmenem, ya kúyemen janaman, Qara kóz Sárbinaz yadıma túshdi.
Qazı Máwliktiń lirikalıq qosıqlarınıń hámmesinde sulıw qız obrazı jasaladı, biraq bir qosıǵı ekinshisin tákirarlamaydı.
«Aqılım hayrandur» qosıǵı kólemi boyınsha da, kórkemligi jaǵınan da basqa qosıqlardan parq qıladı. Ol sonday gózzal qız, oǵan hesh kim teń kele almaydı, hátteki dúnyada joq bunday dilbar. Yar jolında ómirin baǵısh etken Farxad, Májnún kibi sol perige umtıladı.
Yar bolmasa zawqı-sapa kerakmes,
Bálki, pániy dúnya maǵan kerekmes,
Sizden ózge heshbir dilbar kerekmes,
Arzım etmasine aqılım hayrandur.
Shayırdıń táriyiplik lirikalarında folklorlıq hám Shıǵıs ádebiyatı dástúrlerinen sheberlik penen paydalanadı. Ondaǵı qollanılǵan kórkem súwretlew quralları «tırnadek yúrishli, totı turıshlı»,
«qılıshtayın qıyılmıshdur qashlarıń»-teńewler, «Bir bárki periyzat gúller qırmanı», «Íshqıńda men bir qızıl gúl lalaman»-metaforalar qosıqtıń estetikalıq tásirsheńligin arttıradı. Qızlardıń júristurısın, kúlgenin, nazlı jılwaların quslarǵa usatıw ádebiyattaǵı eń jaqsı dástúrlerden esaplanadı. Sonday-aq, Shıǵıs ádebiyatındaǵı ashıqlar ismi shayır lirikasında jiyi-jiyi ushırasıp turadı.
Terbenip yúrgende tawıs yúrishli, Totı peridek shaqalaqlap kúlishi, Qarshıǵa qush yańlı, moynıń burıshlı, Ushıp qonǵanıńa hesh sózim yoqdur.
Shayır táriyiplegen qızlar tek sırtqı gózzalllıǵı menen emes, ádepikramlılıǵı, joqarı insanıy belgileri menen de qosa maqtaladı. Qazı Máwliktiń táriyiplik qosıqlarınıń ataması da sol dáwirdegi kópshilik shayırlardan parq kıladı. Máselen, qızdıń ismin redif etip alıp, redifi qosıkqa atama etiw kóp shayırlarda dástúr bolǵan. Máselen, Jańabaydıń «Aqsúńgúl», Omar shayırdıń «Gúlayım» qosıqları buǵan mısal bola aladı. Al Qazı Máwlikte táriyiplenetuǵın qızdıń ismi qosıqtıń ishinde kórinip ketedi.
Sonday-aq, shayırdıń táriyiplik lirikalarında bayaz sózi kóp qollanıladı.Qazı Máwlik dóretiwshiligi boyınsha arnawlı izertlew júrgizgen ilimpaz B.Dáwletov «bayaz» sóziniń shayır dóretiwshiliginde qollanıw ózgesheligine toqtap bılay dep jazadı: «Bayaz»-arabsha sóz bolıp
«qosıqlar toplamı» degen mánini beredi. Bunday toplamlar bir neshe shayırlardıń qosıqlarınıń jıynaǵınan turadı» Shıǵıs ádebiyatın jaqsı ózlestirgen Qazı Máwlik bayaz sóziniń hasıl mánisin túsingen halda Shımbay haqqında jazılǵan bir neshe táriyiplik dúrkin qosıqların
«Shımbay bayazı» atamasındaǵı shıǵarmasına jámlegen. Sonıń menen birge, bayaz sózi táriyip sóziniń sinonimi sıpatında da qollanıw dástúr bolǵanlıqtan shayır «Ne sózdur», «Aqılım hayrandur» qosıqlarında bayaz sózin jiyi qollanadı.
Bayaz yazdım xalıq ishine taratıp, Keshe, kúndiz anıń ismin yad etip,
Bir bayaz aytayın desem shul yara,
Xatim imlasına aqılım hayrandur