Qaraqalpaq ádebiyatı milliy oyanıw dáwiri

Aqıl bul dunyanıń anjamın eter, Aqmaqlıǵım shul biyparwa yurishim.-

({Yurishim} 64 -bette)

dep kórsetedi.

Shayırdıń pikirinshe, adam dunyaǵa biykarǵa shıqpaydı. Dunyaǵa adam bolıp keliw - bul dunyanıń rawajlanıwına úles qosıwdan ibarat. Sonda sen adam bolıp esaplanasań. Bolmasa ómir bult kibi kóship baratırǵan bir hádiyse. Demek, jerdegi insannıń tirishiligi kózdi ashıp-jumǵansha ótip ketedi, hár bir qádemimizdi aqılǵa muwapıq basıwımız kerek degen

filosofiyalıq pikirlerdi ortaǵa saladı.

Shayır ómirdi kóship baratırǵan bultqa teńeydi. Bult keledi ketedi, ómir de keledi, ketedi. Shayırdıń pikirinshe, bunnan paydalanǵan paydalanıp qaladı. Al, paydalanbaǵan kóp ótken ómirlerine ókinedi. Kerekli waqıtlarda háreket etip qalıwımız kerek, sonda ǵana hámme rawajlanıw bashqıshlarına kóteriledi.

Ne sebepten nalısh etip yıǵlayan, Márdikarlıq etip belim baǵlayan,

Ájel oqı tayar, bilmán shaǵlayan, Shunı bilmey shunsha nadan bolushım.-

{Yurishim} 65 -bet.

dep kórsetedi.

Shayırdıń bul filosofiyalıq pikirleri Nawayı, Maqtumqulılardıń dunya haqqındaǵı oyları menen únles keledi. Ómirge itibarlı qarawshılıq barlıq tirishiliktiń deregi ekenligin eskertedi.

Qulmurat shayırdıń {Qálenderge} degen jáne bir qosıǵı bar. Qosıq shıǵıs poeziyası dástúrinde jazılǵan. Qosıq tematikalıq qurılısı boyınsha hár esikke barıp tileniwshi Qálender haqqında jazılǵan. Biraq bunıń basqasha sırı bar: Máselen,

Iltimasım sizge Qálender shahım, Biyádeplik

Bul shuwmaqtaǵı qatarlar didaktikalıq áhmiyetke iye ekenin sezemiz. Yaǵnıy biziń ádepikramlılıǵımız ǵáripti qorlaw emes, onı húrmetlewge qaratılǵan. Sonıń ushın shayır da esikke kelgen Qálenderge:

Iltimasım, siz Qálender shahım Biyádeplik qılmaǵaymız, atıń kim -

dep onnan keshirim sorap sóylesedi. Esikke kelgen Qálenderdi {shaxımYo} - dep qabıl etedi. Onı Qálender dep qaramay, onı {shah} dep sóylesedi. Eger

usı atıńızdı soraǵanımda ayıp bolsa meni keshiregór, dep ótinish etedi. Ol esikke kirgen diywananı, onı diywana bolıwına qaramastan, ol eń áwele

adam bolǵanlıǵı ushın onıń insanlıq hújdanın joqarı qoyıp sóylesedi. Keyingi úsh-tórt qatarı {Biyádeplik bolsa, keshir gúnahim,

Yana iltimasım, hasıl zatıń kim - dep soraydı.

Bunda insandı húrmetlew, hújdandı húrmetlew, ásirese, tárkiy dunya dep júrgen adamlardı tóbege kóteriw - xalıq ádep-ikramlılıǵınıń zańı.

Qulmurat shayırdıń {On toǵız} shıǵarmasın tariyxıy jırlar qatarına

kirgiziwge boladı. {On toǵız} shıǵarması qıssaxanlar oqıwǵa qolaylanıp jazılǵan shıǵarma degen pikirler aytılıp kelinbekte. Bul shıǵarma 18 8 0- jılları Tallıq bolıslıǵında Kúlen bolıstıń saylanıwına xalıqtıń

kópshiligi narazı bolıp kóterilis shıǵarǵanına, sol kóretilisti baslawshılardan on toǵız adam tutqınǵa alınıp, Tórtkúl qalasına sol dáwirdegi hákimiyat aldında tergewge alıp kelgenligin sóz etiwge arnalǵan.

Qulmurat shayır bul {On toǵız gúnákar} adamnıń haq ekenin ayta kelip, olardıń jolda kórgen awır azapların súwretlep, olardıń atların birimbirim qosıqqa salıp, bahalı maǵlıwmatlar beredi.

{Allamurat, Shárip benen ol suhbat, Molla Teńel, Qálek penen ol Úlpet

Árip maqsım, Káram, Tilew, Muhammet. Ázelden dep turǵan Molla Axmetiy. Tazdan Esen, Orazalı menen Fayzulla Ata uǵlı-ǵoshaq

jigit Murtaza,

Nurdan Tilewmurat tazdan Nasurılla On toǵızdan biri Hiday, Ismeti Basqa jigitlerdiń atın bilmedim, Esitpedim ya ózlerinkórmedim,

Qalay boldıńız dep halın soramadım. Kim iske shatalsa, bardur ǵayratım.-

bette.

dep kórsetedi.

Qulmurat shayırdıń bul shıǵarması bolǵan waqıyadan soń jazılmaǵan, tap sol waqıya bolǵan waqtında jazılǵan desek te boladı. Shayırdıń bul qosıǵı xalıqqa keń tarap ketken. Sebebi, ol xalıq qayǵısın, xalıq basına túsken awır musallattı durıs jazǵan. Sol sebepli qosıq óz dáwirinde xalıq qayǵısın jırlaǵan tariyxıy qosıq bolıp esaplanadı.

Sol dáwir shayırlarınıń kópshiliginde Maqtumqulı, ya Ájiniyaz shayırdan basqa bir eki shuwmaq qosıqlar keltirip bolıp, bul ózinen burınǵı kóshiriw emes, al ózinen burınǵıǵa húrmet penen qaraw, isti sonnan baslaw ol dáwir ádebiyatınıń wákilleri ushın dástúr bolıp taralǵan. Bul qubılıs Qulmurat shayırda da ayrıqsha kórinedi.

Máselen, Qulmurat shayır {On toǵız} qosıǵın baslaw ushın Ájiniyaz shayırdan úsh shuwmaq qosıqtı kirispe etip qoyıptı. Bul onı ózlestirgen emes, al Ájiniyazǵa húrmet penen qaraǵanlıǵı. Bul qubılıs onıń basqa dóretpelerinde de kórinedi. Mine usınday dóretpelerinde ózine tán bolǵan jekke ózgeshelikleri menen shayır Qulmurat Qurbanalı ulınıń dóretpeleri

XI X ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatında belgili orın iyeleydi.

Paydalanılǵın ádebiyatlar:

1.Ayımbetov Q. Xalıq danalıǵı. N., {Qaraqalpaqstan}, 1968 .

2.Paxratdinov Á., Ótemuratova H. XI X ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı. N., {Bilim}, 1995 .

3.Qulmurat. {On toǵız}. Qosıqlar toplamı. Nókis, 1981.

Sorawlar hám tapsırmalar.

1.Shayırdıń {Yúrishim} qosıǵında filosofiyalıq baǵdar.

2.Shayırdıń táriyp qosıqlarınıń ózgesheligi

3.{On toǵız} poemasında tariyxıy shınlıq hám insan huqıqlarınıń qorǵalıwı

4{Qálenderge}, {Ol nege dárkar} qosıqlarına kórkem talqı.

ÁBDIQÁDIR BEKIMBET ULÍ.

Jobası.

1.Ábdiqádir Bekimbet ulınıń ómiri hám dóretiwshilik jolı

2.Ábdiqádir shayırdıń {Ol nege dárkar}, {Megzer} qosıqlarındaǵı filosofiyalıq kóz-qaraslar. Dáwir kórinisiniń súwretleniwi.

3.Tariyxıy temadaǵı qosıqları.

Tayanısh sózler. Ábdiqádirdiń lirikaları, didaktikalıq qosıqları, kórkem ádebiyat hám tariyxıy shınlıq, {Ol nege dárkar}, {Megzer}, qosıqlarınıń ideyalıq mazmunı.

Ábdiqádir Bekimbet ulı qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına úles qosqan belgili shayırlardıń biri. Sonlıqtan da onıń ádebiy miyrası respublikamızdıń mekteplerinde, joqarı, orta arnawlı oqıw orınlarında úyrenilmekte.

Ábdiqádir Bekimbet ulı 18 60-jılı Shımbay qalasınıń qasındaǵı Taqjap awılında jarlı xojalıqta dunyaǵa keledi. Xalıq awzınan jazıp alınǵan maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda ol kútá shaqqan bala bolıp ósken, merekelerde jası úlken ǵarrılardıń óz-ara sóylesken didaktikalıq

mazmundaǵı, qızıqlı, tárbiyalıq áhmiyetke iye áńgimelerin kóp tıńlaǵan,

oqıwǵa bilim alıwǵa qızıǵıwshılıǵı basım bolǵan. Jeti jasqa tolǵannan keyin ata-anası onı awıllıq mektepke oqıwǵa beredi. Ol mollada tórt-bes jıl oqıp sawatın ashadı. Yaǵnıy awıllıq mektepte zeyinliligi arqasında

{Haftiyek}, {Suwpı Aliyar}, {Shar kitap} tı tolıq úyrenip tawısadı, az da bolsa arab, parsı tillerin úyrenedi. Biraq ziyrek bala awıllıq mektepte molladan alǵan bilimine qanaatlanbaydı. Sonlıqtan Shımbay qalasınıń kún shıǵıs tárepindegi on shaqırımday qashıqlıqta jaylasqan Ayımbet iyshan meshitine kelip oqıwǵa túsedi hám bul jerde bilim dárejesin jetilistiredi. Shıǵıstıń ullı shayırları

ádep-ikramlılıqtı, ata-ana, tuwısqan-tuwǵanlarǵa, jası úlken, jası kishilerge bolǵan mehribanlıqtı joqarı bahalaydı. Olardı óz minez qulqında, júris-tursında tutıwı, basqalardan da olardı talap etiw

tanıytuǵın hám kóp jıllar dawamında XI X ásirde jasaǵan qaraqalpaq

shayırları tuwralı kóp materiallar toplaǵan, Ózbekstan respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri Uzaq aǵa Rametullaevtıń jazdırǵan maǵlıwmatları da tastıyıqlaydı}á - dep belgileydi A.Pirnazarov.

Ábdiqádir Bekimbet ulın tanıytuǵın, biletuǵın adamlardıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Ábdiqádir shayır mádeniyatlı, dinshil adam bolǵan, din kórsetpelerin buljıtpay orınlaǵan, hátteki keńes húkimetiniń dinge qarsı siyasatın kúsheytip turǵan jıllarında da ol bes waqıt namazın oqıwın, oraza tutıwın toqtatpaǵan, jeke mápin gózlep, din qaǵıydaların

bile-tura buzǵanlardı áshkaralaǵan, olarǵa adamgershilikli bolıwǵa másláhát

berip turǵan. Sonıń ushın da Ayımbet iyshan meshitin pitkerip awıllıq mekteplerde bala oqıtqanda ol balalarǵa bar intası menen sabaq ótip, olardı óner, bilimge úyretken. Eń joqarı adamgershilik qásiyetlerdi óz boyına sińdiriwdiń bir jaǵı insannıń sawatlı, bilimli bolıwına baylanıslı dep túsingen.

Sonlıqtan da:

{Alımlılıq qashadı kitap ashpasa, Shıqqan kún batadı shuǵla shashpasa, Kókke ushar qıyınlıqtan qashpasa, Bilimliler qatarınan zor bolar}

dep xalıqtı, ásirese jas áwladtı sawatlı, bilimli bolıwǵa shaqıradı. Al talabalarǵa shın ıqlası menen sabaq bermey, sonıń nátiyjesinde shákirtlerin sawatsız qaldırıp júrgen geypara ustazlardı qattı sınǵa aladı, onday ustazdı {ustaz} dep sanawǵa arzımaytuǵınlıǵın eskertedi.

Súyikli shayırlarımızdıń bunday erkin pikirleri búgingi kún talaplarına da tolıq juwap beredi hám olar elege shekem óz áhmiyetin joǵaltqan joq. Kóp jalınlı shıǵarmaları menen xalqına hadal

áA.Pirnazarov. XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı. Nókis.

{Bilim} , 1996-j. 141-bette.

satiranıń baylanısın tawıp anıqlawdı maqset etken hám usı qoyılǵan atamalar boyınsha avtorlar ilimiy pikirlerin, dálillerin keltirgen.

shıǵarmalarında miynetkesh xalıq turmısınıń súwretleniwi, filosofiyalıq, adamgershilik, bilim haqqındaǵı oyları, shıǵarma dóretiwdegi sheberlikleri, shayırdıń paydalanǵan awızeki xalıq materialları hám shıǵarmalarınıń qosıq qurılısı haqqında toqtap shıǵarmalarına tallaw jasaydı.

{Megzer}, {Ol nege dárkar} hám taǵı da basqa qosıqlarında ushırasadı. Mısalǵa {Megzer} qosıǵına názer salayıq. Bunda shayır:

{Shul dunyada birdey muńsız bay bolsa, Iyshan, bolıs yaki belli biy bolsa,

Álem hıraj, tórt túligi say bolsa, Dozaqma, biyishme, qaysıǵa megzer

({Xalıq shayırları} N., 198 2-jıl, 110-

bette)

dozaqtıń usı tirishilik dunyasında da barlıǵın, yaǵnıy uwayım-qayǵısız,

dunya-mallı, ishim-jemi mol, {tórt jaǵı qubla bolıp}, {demine nan pisip} turǵan adamlar bul dunyanıń beyishinde, al jerine nan tappay bárháma kún kóristiń qayǵıuwayımında, awır azapta júrgenler bul dunyanıń dozaǵında

jasaydı}- degen túsinikti bildirgen. Sonlıqtan da ol bul qosıǵın {...Beyish baydı, dozaq jarlını kórdi,

Biradarlar, shul ǵáp tuwraǵa megzer}-

({Xalıq shayırları} 110-bette).

-degen qatarlar menen tamamlanǵan.

Ábdiqádir baylardı tek bay ushın ǵana jaman, al jarlılardı tek jarlı bolǵanı ushın ǵana jaqsı dep túsinbegen. Ol baylardıń da, jarlılardıń da arasında jaqsılardıń da bolatuǵınlıǵın jaqsı

{Patsha taxt ústinde ádil bolmasa

{Dat} - dep kelgenlerdiń kewli tolmasa, "áripti zarlatıp, baydı qollasa, Bunday zalım patsha ol nege dárkar

{Ol nege dárkar} 107-bette {Elin ayamastan tonaǵanlardan,

Haramnan mal dunya jıynaǵanlardan, Jurttan ózin artıq sanaǵanlardan,

Úyin qorǵap turǵan kópek jaqsıdı}-

{Jaqsıdı} 122-bette. {Kóz yashlı muhmiyindi kórip shad etse, Beldi bekkem, kózdi shamshıraq etse, "áriplerge qara túndi kún etse,

El qádirin bilgendey mehriyban kerek}- {Kerek} 110-bette.

-dep belgileydi. Bunda shayır xalıq qádirin biliwshi, xalıq ǵamın oylawshı, haq niyetli el basshılarınıń bolıwın tileydi, yaǵnıy onıń filosofiyalıq kóz-qarası el-xalıqtı basqarıw ushın sol eldi, xalıqtı shın júregi menen súygen, xalıqqa xızmet etiwdi ádiwli wazıypam dep túsingen aqıllı, tájiriybeli, keleshekti oylap biletuǵın er-júrek dana bolıw kerek, sonda ǵana basshı eldi, xalıqtı jaqsı, durıs basqara aladı degen

oyların uǵamız.

Ábdiqádir Bekimbet ulınıń shıǵarmalarınıń tematikasına názer awdarǵanımızda, onıń {Qız ketken}, {Qattı aǵarda jıqqın ketti} qosıqları tariyxıy temada jazılǵanlıǵı belgili boldı:

{Bolıs buyrıq qaǵaz jayıp, Aydaǵanı aqsaq, mayıp Dáwlet pushıq bolıp nayıp, Bul bárinen jaman boldı,

Baylar teńge menen qaldı, Bay beldardı ashqa saldı,

Quwıp aydap kámbaǵaldı, Biyler júdá jaman boldı}

{Qız ketken}, 111-bette

Shayırdıń {Qız ketken} qosıǵı haqıyqat tariyxta bolǵan waqıyaǵa arnalǵan. 1915 -1916- jılları Qaraqalpaqstannıń Rossiyaǵa qaraslı Shımbay uezdinde jasawshı xalıq suwsızlıqtan qattı tarıǵadı. Elde kúshli

narazılıq baslanadı. Suwsızlıqtıń aqıbetinen tek jarlı xalıq ǵana emes, quwatlı xojalıqlar da qıyınshılıqqa ushıraydı. Sol waqıttıń hákimleri

xalıq narazılıǵınan qorqıp suw haqqında bir ilaj kóriwge májbúr boladı. Ol ilaj Qattı aǵardıń caǵasın boylap keyin Qız ketkenge jańa saǵa alıw bolıp tabıladı. Bunı tariyxıy dokumentler de, sol qazıwǵa qatnasqan házir

kózi tiri ǵarrılar da tastıyıqlaydı.

Ulıwmalastırıp aytqanda, Ábdiqádir Bekimbet ulı óziniń ádebiy shıǵarmaları menen qaraqalpaq xalıq poeziyasında ornı bar shayır sıpatında tanımalı ekenligi belgili.

Paydalanılǵan ádebiyatlar:

1. Ábdiqádir Bekimbet ulı. Tańlamalı qosıqları. N. {Qaraqalpaqstan}.

Tema boyınsha sorawlar:

1.Ábdiqádirdiń lirikalarında milliy sana hám milliy ideya.

2.Shayırdıń tariyxıy mazmundaǵı shıǵarmaları.

3.Shayır shıǵarmalarınıń kórkemlik ózgesheligi.

Tapsırmalar:

1. Ilimiy ádebiyatlardan konspekti jazıw.

2. Ábdiqádir lirikaların tematikalıq jaqtan jiklew hám ayırım qosıqlarına kórkem talqı jasaw.