Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı páni

qızlardan ásker jıyıp, olardı azatlıqqa shıǵaradı. Óz perzentin kóksiniń súti menen emleydi. Qullası bul jırda analıq zamannıń kulti bar.

Degen menen bul batırlıq haqqında jır. Epizodlar hár qıylı bolǵanı menen eń baslı másele Buxash batırdıń erligine barıp taqaladı.

Tap usınday s?jetler qaraqalpaq dástanlarında da oǵada kóp ushraydı. "Qoblan" da Qıdırbay ǵarrınıń qudaydan perzent sorap jalbarınıwı, "Alpamıs" ta altı jasar balanıń attıń belin sındırıwı, "Qırıq qız" da

Gúlayımnıń izine qırıq qız ertip sawashqa qatnasıwı hám taǵı basqalar...

SALAR QALAR QAZANNÍŃ ÚYIN JAW SHAPQANÍ HAQQÍNDA JÍR

Bul negizinen ar-namıs xaqqındaǵı dástan bolıp, pesheneklerdiń oǵuz taypalarına topılısı, oǵuzlardıń Salar Qazannıń bul sawashqa qatnasa almay, pánt qumar qalıwı haqqında sóz boladı. Ol ishki oǵuzlardıń kósemi bolǵan adam.

Qorqıt jırları da tariyxıy dereklerden onshama qashıq emes. Ol usı jaǵınan dástanda xaqıyqıy opadar hayal obrazın asha otırıp, onıń batır kúyewi hám márt perzentiniń de obrazın tásirli súwretlegen.

Bir eldiń jawgershilik dáwirindegi waqıya tutas qayǵılı bolǵanı menen dástannıń temasında kórsetilgendey-aq batırdıń bala-shaǵalarınıń dushpanǵa bolǵan kóz-qarası arqalı beriledi. Dástanlarda uyqıǵa ketken batır jeti kúnge shekem oyanbaytuǵını sıyaqlı, ańǵa shıǵıp ketken Salar Qazan toǵay arasında uyqılap qalıp, bir háptege shekem oyanbaydı. Tap usınday payıttı kútip turǵan jaw birden Qazanbektiń jurtına atlanıs jasaydı. Bul sawashta Salar Kazannıń balası Oraz, hayalı Bórte qatın úlken qaharmanlıq kórsetedi. Biraq olardıń úsh júz nókeri, jawdıń jetpis mıń áskerine tótepki bere almaydı. Sonıń ushın jaw jeńiske erisedi. Orazdıń moynına buǵaw salıp, anası Bórteni qız-kelinshekler menen qosıp aydap ketedi. Hár bir ásker Salar Kazannıń hayalınıń qolınan qımız ishiwi dárkar. Al onnan keyin hayaldı qıynap óltiremiz degen sheshimge keledi. Bunı sezgen Bórte qatın tutqınǵa túsken qırıq qızǵa

óziniń kim ekenligin dushpanǵa bildirmewdi ótinish etedi. Sonıń ushın da "Bórte qatın kim " - dep sorasa, hámmesi : "Men" - dep juwap beredi. Bul jaǵdaydı sezgen xan eger de onday bolatuǵın bolsa, bul hayaldıń balasın bawızlap, maydalap tuwrap quwırdaq jasap, qırıq qızdıń aldına qoyıń. Quwırdaqtan kim dám tatpasa sol Orazdıń anası boladı"- dep jar urǵızadı. Bul haqqında esitken Bórte tutqında jatırǵan balası menen qupıya sóylesedi:

- Balam seniń etińdi jeyin be Yaki jawdıń tóseginde jatıp, ákeńniń namısın ayaq astı eteyin be Sonda balası Oraz:

- O, hámiri kúshli anajanım! Meyli, dushpan meni soyıp, etimdi parsha-parsha etip taslasın! Meniń etimdi quwırdaq etip, beklerdiń qırıq qızına tartsın. Sonda olar tek bir túyirden ǵana jer. Al sen bolsań eki túyirden je, tek ákemniń pák tósegin bılǵamasań bolǵanıYo dep aytqan. Qorqıt bul pikiri menen de "ólimnen namıs kúshli" degen naqıl sózge juwap tapqanday boladı. Bul dástanda negizinen awızbirshilikli, hújdanlı adamlardıń mártligi jırlanǵan. Bunda perzent te, onıń anası da jaw aldında bas iymeytuǵın márt adamlar sıpatında súwretlengen Batır Salar Qazannıń dushpanlarınan ósh alıw waqıyaları dástannıń sońında bayan etiledi.

QAM-BURA ULÍ BAMSÍ BEYREK HAQQÍNDA JÍR

Qorqıt ata kitabınıń bul bólimindegi Beyrek jırı óziniń syujetlik dúzilisi hám kompoziсiyalıq qurılısı jaǵınan qaraqalpaqlardıń "Alpamıs" dástanına jaqın keledi. Olay dep aytıwımızdıń mánisi, túrkiy xalıqlar folklorında kóp tarqalıp ketken dástanlar erte dáwirlerdegi belgili bir syujetler tiykarında qurılǵanlıǵı málim. Pikirlerimiz dáliylli bolıwı ushın usı jırdıń syujeti menen tanısıp ótemiz.

Ullı mártebeli Bayandır xan, jerdiń júzin toltırıp, shatırların tiktirip, mıń jerge jipek ǵallı gilemler tósetip, ishki hám sırtqı oǵuzdıń beklerin toyǵa shaqıradı. Bul toyda Bayandır xannıń qarsı aldında sadaǵına súyenip Qara Kene ulı Qara Bádu turadı. Oń jaǵında Qazan ulı Oraz, sol jaǵında Qazılıq Xoja ulı Jugenek turadı. Bul toyǵa Baybóri de kelgen edi. Biraq quwanıshlı emes, jılap, sıqlap kóziniń jasın tókti. Sonda Bayandır xannıń kúyew balası Qazan onnan soradı:

-Baybóri bek, nege bozlap jılaysań - dedi. Baybóri ayttı.

-Áy Qazan bek, men nege bozlap jılamayın. Jalǵız attıń dańqı shıqpaydı degendey. Qartaydıq. alla meni ǵarǵaǵan eken. eger meniń ulım bolǵanda Bayandır xannıń oń jaǵında turmas pa edi Ol meniń súyenishim bolmas pa edi Bul sózdi esitken toyda otırǵan kátqudalardıń bári de qolların kókke jayıp.

- 11 -

-Táńirim saǵan bir ul bersin! - dedi. Usı waqıtta jerge úńilip otırǵan Biyxan bir qız soradı.

-Táńirim! Bunıń da tilegin orınlaǵaysań! - dedi oǵuz kátqudaları.

Solay etip Baybóriniń hayalı bir ullı bolıp, atın Bamsı Beyrek qoydı. Biyxannıń hayalı qızlı bolıp atın Banıw Sheshek qoydı. Banıw Sheshek er jetip birin-biri jaqsı kórip qaladı.

Banıw Sheshektiń qolın sorap Qorqıt atanıń ózi baradı. Qızdıń atasınıń razılıǵın aladı. Biraq sol kúni túnde eldi jaw shawıp, Bashı Beyrekti tutqınǵa alıp ketedi.

Sonnan kóp jıllar dawamında zindanda jatıp, qobızdıń sıyqırlı sesti járdeminde ólimnen aman qutıladı.

Óz eline qaytıp keledi, Banıw Sheshekti basqa bir adamǵa uzatıp atırǵanınıń ústinen shıǵadı. Solay etip bir-birin súygen jigit penen qız qaytadan tabısadı.

QAZANBEKTIŃ BALASÍ ORAZBEKTIŃ TUTQÍNǴA TÚSIP QALǴANÍ HAQQÍNDA JÍR

Bul dástanda negizinen bala tárbiyalaw, sol zamanǵa sáykes jawınger batır etip ósiriw haqqında sóz etedi. Sonıń ushın da bul dáwirde payda bolǵan dástanlarda qudaydan er bala tilew, onı batır er jigit sıpatında tárbiyalaw baslı orınǵa kóteriledi.

Salar Qazan oǵuzlardıń eń kúshli batırı bolǵanı menen de onıń balası Oraz birqansha basqashalaw súwretlenedi. Qorqıt atanıń súwretlewi boyınsha Oraz da aqıl parasatlı kúshli batır. Biraq ta ol tájireybesiz, jas bala jigit sıpatında súwretlenedi.

Qazanbekti "Xan Orazdıń atası" dep aytıwına qaraǵanda Orazdıń batırlıǵınan kóre, onıń el basqarıw usılın kóbirek unatsa kerek. Qullası ekinshi hám tórtinshi dástanlarda da Oraz tutqınǵa túsken halında beriledi.

Salar Qazan balasın sawashqa alıp shıǵadı. Ózi jaw menen alısıp ketedi. Balası tájireybesizlik etip tutqınǵa túsedi. Orazdıń da márt jigit ekenligi málim boladı. Ol tutqında jatıp atasına

Áy aǵa sen berman kelme, atıń sharshap qalmasın, Dushpanlar kóp, sen jalǵızsań tutqın etip almasın,Men ólimnen qorqpayman, biraq óziń aman bol, Ekewmizden ayırılıp, anam jesir qalmasın.

degen sózlerdi aytqan.

Biraq Qazanbek jaw ortasına jedel bastırıp kirip, balası Orazbekti tutqınnan bosatadı. Sońınan elxalıqtı jıynap toy beredi. Bul hikayanı Qorqıt ata jır etip ayttı - dep táriypleydi.

DOQA XOJA DOMRUL HAQQÍNDA JÍR

Qorqıt ata kitabındaǵı Domrul haqqındaǵı jır negizinen oǵuz qıpshaq jerine islam dininiń kirip keliwi menen baylanıslı bolsa kerek. Sebebi bul kitapta Allatala tárepinen jiberilgen jan alǵısh Ázireyli qanday adamlardıń janın tezden alıw kerekligi haqqında sózbaradı .

Domrul batır adam bolǵanlıǵı sebepli onıń janı xalıq ushın da kerek edi. Jáne ózi jas onıń óliwi tiyis ekenligi haqqında Ázireyliden jarlıq kelgen bolsa da ólgisi kelmeydi. Sebebi onıń óz aldına qoyǵan ármanları kóp edi. Domrul sonıń ushın da óz ármanlarınıń bir bólegin orınlap bolıp ólgendi maqul kóredi. Ol usı pikirdi aytıp, qartayǵan ata-anasına jalınadı. Sizler jasarıńızdı jasap, asarıńızdı asaǵan adamlarsız. Meniń ushın janıńızdı qıyıńızlar. Lekin áke-sheshesi: "Biz qartayǵan bolsaq qartayǵan shıǵarmız. Biraq hár kimniń janı ózine qádirli" - dep razılıq bermeydi. Hayalı oǵan: "Eger sen óletuǵın bolsań maǵan bul dúnyanıń qızıǵı joq. Bunnan tısqarı sen tek maǵan emes, al xalıqqa kerek adamsań. Xalıq húrmeti sennen ótinip sorayman. Ázireylige barıp ayt. Seniń ornıńa meniń janımdı alsın".

Domrul bul sózdi Ázireylige jetkerdi.. Ázireyli oǵan: "Óziń de, hayalıń da bul dunyaǵa kerek adam ekkensizler",-dep dárhal qartayıp qalǵan Domruldıń ata-anasınıń janın aladı.

Bul shınında da haqıyqıy didaktikalıq dástan bolıp, dunyaǵa kelgen hár bir adamdı oylandıradı. Sonıń ushın da Qorqıt ata bul jırda "Jaslarǵa júrim, qartayǵan adamlarǵa abraylı ólim" dep atalǵan

xalıq maqalında oy júrgizedi.

QAŃLÍ XOJA ULÍ XAN TUWRALÍ HAQQÍNDA JÍR

Bul dástannıń aytılıwı boyınsha oǵuz-qıpshaq eliniń belgili danıshpan qariyalarınıń biri Qańlı Xoja óz ulı Xan Turalını úylendirmekshi bolǵan. Ol zamannıń dástúri boyınsha batır jigitler óz qalıńlıǵın ózleri izlep tapqan. Bul haqqında xan Turalınıń qoyǵan shárti

- 12 -

de tómendegishe: "Maǵan tiyemen degen qız tósekten mennen burın turıwı kerek. Mennen burın attı ertlep , atqa miniwi tiyis. Meniń ele dushpanım shabıwıl jasamay turıp basın ákelip beriwi kerek". Álbette bunday qız el ishinen tabılmaydı. Sonıń ushın da ákesi Qańlı Xoja balasına qalıńlıq izlep basqa ellerge de baradı. Bunday batır qız Trapezund eliniń patshasınıń qızı eken. Patsha qızına úyleniwge tiyisli bolǵan kúyew bala dáslep úsh jırtqısh haywandı óltiriwi kerek. Bulardan Arıslan, Qara ógiz hám Qara túye Sol úsh shártti orınlayman dep 32 jigit opat bolǵan. Xan Turalı patsha qızınıń usı úsh shártin de orınlaydı. Solay etip qızdı alıp eline qaytadı. Jolda kiyatırıp dem almaqshı bolıp uyqılaydı. Al qız ele izde qáwiptiń bar ekenligin sezip uyqılamaydı.

Sonıń arasınsha qızdıń ákesi de ásker tartıp kelip qaladı. Qız xan Turalını oyatadı. Eki ortada sawash baslanadı. Biraq jigit jaralanıp qaladı. Qız sawashtı dawam etedi. Jeńiske erisedi. Buǵan ashıwlanıp Turalı xan: "Men jeńe almaǵan jawdı qalıńlıǵım jeńip, qatınım mennen ústem shıǵıp ketti" dep hayalın óltirmekshi boladı. Qılıshlasıp qız ústem keledi.

Turalı táwbege kelip hám eline alıp barıp úlken toy beredi.

Bul syujettiń ózi de matriarxat zamannıń waqıyalarına ádewir jaqın. Xan Turalınıń qalıńlıǵınıń kelbeti bizge Gúlayım, Sárbinaz obrazların eske túsiredi.

QAZÍLÍQ XOJA ULÍ JÚGENEK HAQQÍNDA JÍR

Qorqıt ata jırlarınıń ishindegi batırlıq dástanlardan orın alatıuǵın kólemli shıǵarmalarınıń biri Qazılıq Xoja ulı Júgengek. Júgenek basqa dástanlardaǵıday anadan tuwılǵanınan baslap-aq batır bolıp tanılǵan.

Ol bir jasqa shıqqanda ákesi Qazılıq Xojanı jaw tutqın etip alıp ketedi. On bir jasqa kelgende ákesiniń táǵdirin esitip, qolına qural aladı.

Júgenektiń basqa batırlardan parqı, ol kúshli alıp bolıwı menen birge talantlı jıraw da edi. Sonıń ushın da ol túsinde kóp mártebe Qorqıt atanı kóredi. Qorqıt pátiyasın berip: "Balam baǵdarıń durıs. Bul isińe ákeń de , eneń de razı. Sırtqı oǵuzlardan ásker jıyna, dep ótinish etedi. Solay etip ol alpıs batpan shoqmardı urshıqtay aylandıratuǵın Direk batırdı jeńip, óz xalqı hám ákesin pútkilley tutqınnan azat etip, óz eline alıp keledi.

BISATTÍŃ TÓBEKÓZDI ÓLTIRGENI HAQQÍNDA JÍR

Bul dástannıń baslı syujetinde batırlıq penen birge tapqırlıq, aqıllılıq sóz etiledi. Syujeti jaǵınan mifologiyalıq erteklerge oǵada jaqın. Sebebi bunda adamnıń balası haywanatlar tárepinen tárbiyalanadı hám sońınan adamlar jámiyetine qaytadı. Dástandaǵı Aruz xojanıń peri qızına úyleniwi "Edige" dástanındaǵı Baba Túkli Shashlı Ázizge usap ketedi.

Qorqıt ata bul shıǵarmanı eski ertekler tiykarında qurǵan bolsa kerek.

BEGIL ULÍ ÁMIREN HAQQÍNDA JÍR

Begil ulı Ámiren batırlıq haqqındaǵı dástan bolıp, bul negizinen oǵuzlardıń Azerbayjan jerine kóship

sawashlarda xalıq batırlarınıń mártligi súwretlengen. Bunda basqa dástanlar sıyaqlı shımshıtırıq waqıya, fantastikalıq syujetler joq.

Bayandır xan kóp salıq jıynap alıp, sonıń húrmetine úlken zıyapat beredi. Bul kúni shegara qorǵaw kerek boladı. Beklerdiń hesh birewi de burın shegara qorǵamaǵan. Sonıń ushın da Bayandır xan: "Eger kim toy kúni shegaranı qorǵasa,alınǵan salıqtıń úshten bir bólegin beremen" dep wáde etedi. Biraq hesh kim shıqpaydı. Sebebi bunday kúnde tek ataqlı batır Begil ǵana shıǵıp qorǵawı múmkin edi. Begil de bas tarttı. Bul jaǵdaydı sezip qalǵan Qorqıt atanıń ózi Begildiń beline qılısh baylap, qolına shoqmar uslatıp shegaraǵa atlandıradı. Begil shegarada kóringenligi ushın jaw jaǵı serpildi. Toy jaqsı ótti.

Ertesine Bayandır xan Begildi óz ordasına shaqırıp alıp sarpaylaydı. Jırawlar onıń batırlıǵın jırlaydı.. Bir shayır "Begildiń kúshi ózinde emes, onıń sáwgilik atında" dep táriypleydi. Buǵan ashıwı kelgen Begil ketip qaladı. Hayalına kelip ókpesin aytadı "Xorlanıp júrgenshe ózge elge ótip ketemen" deydi. Hayalı "Ashıw-dushpan, aqıl-dos" degen qattı sharshapsań. Ańǵa shıǵıp demińdi al deydi. Begil ańǵa shıǵıp ayaǵı sınadı. Bunı sezgen dushpanlar Bayandır xannıń eline sawashqa shıǵadı. Bul ret ákesiniń jaralanıp qalǵanın sezgennen keiyn Begildiń balası Ámren sawashqa shıǵadı. Láshkeri az bolsa da, hiylekerlik penen jaw ústinen jeńiske erisedi. Bunı sezgen Bayandır xan: "Alıptan alıp tuwıladı, degen usı da" - dep quwanadı.

ÚYSIN XOJA ULÍ SEKIREK HAQQÍNDA JÍR

Bul dástannıń Qorqıt atanıń basqa jırlarınan parqı, bunda tiykarǵı másele pám, parasat, hár qanday adamnıń óziniń otırar ornı, júrer jolın biliwi kerekligin sóz etiliwinde.

Ádep-ikramlılıq burınnan-aq oǵuz taypalarınıń qanına sińip ketken.

- 13 -

Dástanda kórsetilgenindey-aq oǵuz-qıpshaq beklerinen Úysin Xojanıń tunǵısh balası Cekirek jas waqtınan baslap-aq hesh nárseni elestire bermeytuǵın, otırar ornın, júrer jolın bilmeytuǵın topas bolıp ósedi.

Buǵan bekler: "Al sen tórge shıǵıp shirengendey ne erlik kórsetip ediń Yo Jawdıń basın kesip, qanın tóktiń be " deydi.

Bul sózge qattı namısı kelgen Sekirek Qazan batırdan úsh júz nóker alıp, jawǵa atlanadı. Biraq tutqınǵa túsedi. Inisi Sekirek dushpanınıń qolınan aǵasın qutqaradı.

Sońınan Egirek hám Segirek óz miyentleri arqalı oǵuz bekleri arasında úlken abroyǵa iye boladı. Bunda Qorqıt ata "Dańq taptırmas, abray satılmas" degen naqıl átirapında pikir júrgizedi.

SALAR QAZANNÍŃ TUTQÍN"A TÚSIWI HÁM ONÍŃ BALASÍ ORAZDÍŃ

QUTQARÍP AL"ANÍ HAQQÍNDA JÍR

Bul dástanda oǵuz eliniń batırı Salar Qazan Trapezund patshası tárepinen sıylıqqa berilgen suńqardı qolına alıp ańǵa shıqqanlıǵı sóz etiledi. Qaytarda uyqılap kalıp dushpan qolına túsedi. Dushpan onı zindanǵa taslaydı. Patshanıń ańqaw hayalı batırdı mazaqlap ájiwalaw ushın zindan basına keledi. "Densawlıǵıń qalay " - dep soraw qoyadı. "Den sawlıǵım jaqsı. Sebebi bul jaqqa kelgen gúnalı adamlar dozaqqa túsip, kimi at, kimi eshek bolıp qaytadan tiriledi eken. Al men bolsam solardı minip júremen" - deydi. Sol waqıtta hayaldıń jas waqıtta ólip ketken qızı esine túsedi. Jer astında óliklerdi minip júrgen bolsa, meniń qızıma qıyın bolǵan eken. Bul adamdı zindannan shıǵar", - dep kúyewine ótinish etedi. Salar Kazan zindannan shıǵarıladı. Balası Oraz ákesin qutqarıw ushın láshker tartıp keledi. Atalı-bala birin-biri tanımay qılıshlasadı. Sońınan Salar Qazan óz balasın tanıydı hám gúresip jeńiske erisedi. Bul waqıyalar negizinen Azerbayjan jerinde bolıp ótken. Sebebi dástanda Trapezund, Aqsha qala, Súrmeli Aqaqsar walayatlarınıń atları ushıraydı.

Epos tiykarınan Kavkazdı suwretlegen boladı. Sırdarya boyında payda bolǵan ayırım waqıyalar da aralasıp ketken.

"SÍRTQÍ OǴUZLAR MENEN IShKI OǴUZLARDÍŃ ARASÍNDAǴÍ QARAMA-

QARSÍLÍQLARDÍŃ PAYDA BOLÍWÍ HÁM BAMSÍ-BEYREKTIŃ ÓLIMI HAQQÍNDA JÍR

Qorqıt ata kitabınıń bunan basqa bólimleriniń hámmesinde de sırtqı oǵuzlar menen ishki oǵuzlardıń birligi. Sebebi ishki oǵuzlardıń áskeri az bolsa, sırtqı oǵuzlardıń áskeri menen toltıradı. Bunday syujet Qorqıt atanıń kópshilik dástanlarında bar. Biraq eń keyingi jazılǵan bul dástannıń syujeti basqasha. Bunda sırtqı oǵuzlar menen ishki oǵuzlar arasında ala awızlıq payda bolǵanlıǵı bayanlanadı. Negizinen alǵanda, ishki oǵuz degeni otırıqshı, sırtqı oǵuz degeni kóshpeli oǵuzlar.

Bul dástannıń payda bolıúwına negizgi syujet Qazanbektiń óz úyin ózi tonawǵa beriwi sebepshi bolǵan. Oǵuzlardıń túsinigi boyınsha kóp bayıp ketken adam óz úyin tonawǵa beriwi kerek bolǵan. Bolmasa qudaytala onı jazalaydı. Qazanbek xan bir dushpanı jeńip kórmegen batır, óz úyin tonap bólip alıwǵa pútkil elge ruxsat berip jiberedi. Biraq bul tonawǵa sırtqı oǵuzlar qatnaspay qaldı.

Salar Qazan bar jerde, bárháma oǵuzlar ústemlik etetuǵın edi. Sırtqı oǵuzlardıń sardarı Qazanbektiń dayısı Aruz Xoja óz jiyenin qalay bolmasın óz qolına alıwdıń jolların oylay baslaydı. Qazandı óltiriw ushın sırtqı oǵuzlar batırı Bomsi Beyrekti jumsaydı. Biraq Bamsı Beyrek aytqanın orınlamaydı. Sonıń ushın Aruz Xoja onı óltiredi.

Bamsı Beyrek ólimi ishki oǵuzlardıń narazılıǵına alıp keledi. Qazan Salar basshılıǵındaǵı ishki oǵuzlar sırtqı oǵuzlarǵa qarsı sawashqa atlanadı. Bul sawashta Aruz Xoja óledi. Usınday jaǵdaylar tiykarında ishki oǵuzlar menen sırtqı oǵuzlar birige baslaydı.

Solay etip Qorqıt ata bayan etken on eki jır da juwmaqlanadı. Bul dástanlar shınında da tilge bay, syujetlik mazmunı jaǵınan tariyxıy shınlıqqa jaqın bolıp, VIII-XII ásir waqıyaların óz ishine aladı. Avtor erteklerdiń hám dástanlarıń jelisi menen ózi jasaǵan zamannıń real kartinaların sızıp kórsetken. Sonıń ushın da túrkiy xalıqlardıń qaharmanlıq dástanlarınıń saǵası Qorqıt ata jırları bolıwı kerek degen pikirge kelemiz.

Paydalanılǵan ádebiyatlar:

1.K.Mámbetov. Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı. Nókis., "Bilim" , 1992-j. 37-60-betler.

2.K.Mámbetov.Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı". Nókis "Bilim" . 197y j.

3.C. Bahadırova. "Kitabi dedem Korkut" , "Qoblan" , "Edige" hám házirgi ádebiyat haqqında oylar" . Nókis. 1992 ,(ádebiy sın maqalalar)

- 14 -

Maxmud Qashqariy «Devanu luǵat it túrk»

(Lekсiya– 2 saat)

Maxmud ibn-ul-Xasayn ibn Muxammedadil Qashqariy XI ásir baslarında Balasaǵun qalasında tuwılǵan. Onıń babası Qashqarlı bolıp sońınan Balasaǵunǵa kóship kelip sol jerde otırıqshı bolıp qalǵan.

Ol jaslıǵınan-aq ilimge qızıqqan bolıp Qashqardan Sibir jerine shekemgi jaylasqan túrki xalıqlarınıń ádet-úrp hám awızeki ádebiyatı esteliklerin jıynawǵa qızıqqan edi.

X ásirdiń baslarında Qarluq qáwimleriniń awqamı kúsheyip Orta Aziyadaǵı eń iri mámleket Qaraqaniyler mámleketi payda bolǵan edi. Qaraxaniylerdiń paytaxtı tez aradı Qashqardan Balasuǵunǵa kóshirilip, birqansha waqıtlardıń ótiwi menen ol Sırdárya jaǵalıǵındaǵı ayırım qáwimlerin hám samaniylerdiń qarawında bolǵan Buxara hám Samarxandjerlerin ózine boyısındırdı.

Qaraxaniyler Orta Aziyadaǵı joqarı mádeniyatlı eki xalıqtı - shıǵısta uyǵırlardı, batıstı túrki, Iran qáwimlerin baǵındırıp alıwı, sol dáwirdegi orta Aziyada payda bolǵan ádebiy tildiń qáliplesiwine sebepshi boldı. Bul ádebiy til sol dáwirdegi Qaraxaniyler mámleketinde eki baǵdarda rawajlandırılıp, eki orayǵa iye boldı. Bulardan biri qashqar qarlug-uyǵır dialekti tiykarında ádebiy tildi qáliplestirdi. Maqmud Qashqariy usı dáwirdegi shıqqan Qaraxaniyler mámleketiniń belgili ilimpazı bolıp qarlug-uyǵır hám de oǵuz-qıpshaq dialektlerine ayrıqsha itibar berip izertlegen ilimpazlardıń biri.

Maxmud Qashqariy sol dáwirdiń ózinde-aq pútkil túrki xalıqların aralap gezip shıqqan degen maǵlıwmatlar bar.

Altı mıńnan ibarat túrki sózlerin arabshaǵa awdarıp óziniń "Devanu luǵat át túrk" ("Túrkiy sózler toplamı"). degen shıǵarmasın jazǵan. Bul haqqında avtor tómendegishe jazadı:

"Men túrkler, túrkmenler, oǵuzlar, ? igiller, yaǵmalar, qırǵızlardıń qalaları, awıl hám jaylawların kóp jıllap gezip shıqtım, sózlerin anıqlap shıqtım. Men bul islerdi til bilmegenligim ushın emes, bálki bul tillerdiń hár qanday parqın anıqlaw ushın isledim".

Maqmud Qashqariy bunnan tısqarı "Javahir-un-navx-fi-luǵatit turk" (Túrk tilleriniń sintaksislik qaǵıydaları) degen shıǵarmasın jazǵan. Biraq bul shıǵarma elege shekem tabılmayatır.

Ekinshi shıǵarması "Túrk sózleri toplamı" XX ásirdiń basında Stambulda tabıldı. Qoljazbanı kóshirgen kátip Muxammed bin Ábu Damashqıydıń maǵlıwma-tına qaraǵanda bul nusqa Maqmud Qashǵariydıń óz qoljazbasınan alınǵan. Bul shıǵarma 1915-jılı úsh tomlıq kitap bolıp Stambulda basılǵan. Shıǵıstı izertlewshi Brokkelman tárepinen 1828-jılı nemeс tiline, 1939-jılı Basim Atalay tárepinen osmanlı túrk tiline , keyinirek S.Mutallibov tárepinen ózbek tiline awdarılǵan. Túrk sózler toplamı tili jaǵınan derlik barlıq túrk tilles xalıqlar menen ortaqlasadı.

(Keshte ań awlap júrgen qızıl qara bóri kórdim. Dárhal sarı jayǵa oq saldım. Bóri háreketlerimdi sezip, tastıń arasına jasırındı).

Maqmud Qashǵariy bul qosıqlardı túrli túrk qáwimlerin aralap júrip jazıp alǵan. Sonıń ushın da bul qosıqlar áyyemli túrk tilles xalıqlardıń miyrası menen tutasadı. Geypara qosıqlardıń stili, qurılısı, qaraqalpaq poeziyasına oǵada jaqın.

Íshqı dárti qoymaydı, Saǵınısh jáne qıynaydı. Kewlim sirá toymaydı. Júzim meniń sarǵayar.

Bunan tısqarı "Túrk sózleri toplamındaǵı" birqansha naqıl-maqallar qaraqalapq naqıl-maqalları menen únles. Máselen: "Qarǵa qazǵa ushqınǵa buti siinur" degen naqıl qaraqalpaqlarda ""arǵanıq ǵazǵa jarısaman dep shatı ayırıldı", degenge sáykes keledi. Bunday usaslıqlardı gezlestiremiz. Máselen:

Kishi alası ichtin, Yılqı alası tashtin, (Adam alası ishinde Jılqı alası tısında).

"Túrk sózler toplamı" eski túrk tilin sonday-aq oǵan jaqın bolǵan qaraqalpaq ádebiy tili hám basqada xalıqlardıń til, ádebiyat tariyxın izertlewde úlken xızmet atqaradı. Bul toplamǵa Qashqardan baslap Volga boylarına shekem ornalasqan túrk tilles xalıqlardıń úsh júzden aslam qosıqları hám sonıń menen birge júdá kóp sondaǵı naqıl maqalları kirgizilgen.

Yusup Has Hajibtiń «Kutadgu bilig» shıǵarması

(Lekсiya– 2 saat)

X-XII ásirde Orta Aziyada parsı tili hám ádebiyatınıń oǵada ústem bolıp turıwına qaramastan túrki tilinde bir qansha kórnekli shıǵarmalar payda boldı. Solardıń biri Yusup Has Hajıbtiń "Qutadǵu bilig" (Baxıtqa baslawshı bilim) shıǵarması. Bul shıǵarma túrkiy xalıqlardıń oǵada eski dáwirinde payda

- 15 -

bolǵan. Sonlıqtan bul dáwirdegi shayırlardı anaw yamasa mınaw xalıqtıń wákili dep qaraw qıyın. Belgili alımlardıń bergen maǵlıwmatlarına qaraǵanda Kishi Aziyadan baslap Qıtayǵa shekem túrki xalıqlarınıń e ń iri qáwimlerinen 20dan aslam qáwim jasaǵan2.

…Bulardıń ishinde Qıpshaq qáwimi házirgi qaraqalpaq etnogonizmin dúziwde ayrıqsha qatnasqan. Yaǵnıy, házirgi qaraqalpaq tiline tiykar bolǵan qáwimles tiller, óziniń tariyxınıń ádewir erte dáwirinde bulgar tiliniń, ekinshi tárepten oǵuz tilleriniń tásirinde, sonday-aq Orta Aziyanıń áyyemgi qáwimleri Xorezmlilerdiń tásirine ushıradı –dep jazdı.

Akademik Yaxiya "ulamov: Orta Aziyada payda bolǵan mádeniyattıń qaysı biri qaysı xalıqqa tiyisli ekenligi ilimiy túrde sıpatlanǵan emes3. Sonlıqtan áyyemgi dáwirden XIV ásirge shekemgi mádeniy esteliklerdi anaw ya mınaw xalıqtıń "Ádebiyatı" dep atamastan túrkiy tilles xalıqlardıń ádebiy estelikleri dep bahalaǵanımız maqul deydi prof.K.Mámbetov4.

Bul dáwirdegi Yusup Has Hajıb, Axmed Yugnakiy h.t.b. túrki xalıqlardıń belgili talant iyeleri Yusup Has Hajib XI ásirde jasaǵan Shıǵıs elleriniń kópshiligine belgili bolǵan kórnekli shayır hám alım. Ol ómir súrgen zaman túrki xalıqlar birlespesiniń eń rawajlanǵan zamanı Qaraxanidler mámleketiniń ilim hám pán jaǵınan ósip, joqarı basqıshqa kóterilgen dáwiri. Ol sol ásirdiń 20-jıllarında Balasaǵun qalasında tuwılǵan. Yusup Has Hajib arabparsı tillerin jaqsı iyelep túrki tilinde usı dástanlardı jazadı. Bul haqqında ol dástannıń kiris bóliminde tómendegishe jazadı.

Arabcha, tájikcha kitablar wkish, Biziń tilimizgá bul yumǵi wqish.

(Yaǵnıy, bul waqıtlarǵa shekem arab hám parsı, tájik tilindegi kitaplar oǵada kóp bolıp, bul biziń tilimizdegi danıshpanlıqtıń dáslepki kitabı) –dep jazǵan Yusup Has Hajib Balasuǵuni bul kitaptı házirgi esabı menen 462-jılı jańa jıl esabı boyınsha 1070-jılları jazıp pitkergen. Avtor shıǵarmanı 18 ayda jazıp pitkergen deydi5.

Yusup Has Hajib kitaptı jazıp tamamlap Qaraxanidler húkimdarı Tavǵash Buǵraxanǵa sıylıqqa beredi. Buǵraxan oǵan Has Hajib (esik aǵası) degen ataq bergen.

"Qutadǵu bilig" haqqında eń dáslep franсuz alımı Djaubert Amades, venger alımı German Vamberi, rus alımı V.V.Radlovlar ilim izertlew jumısların alıp barǵan. Sońǵı dáwirlerde belgili ilimpazlar E.E.Bertels, S.E.Malov, Ǵ.Abduraxmanov, A.A.Valitova, S.Mutalibov, K.Karimov h.t.b. olardıń isin dawam ettirdi. Shıǵarma boyınsha qaraqalpaq filolgiyası iliminde de arnawlı pikirler payda bola basladı. H.Hamidovtıń qaraqalpaq tili tariyxı boyınsha miynetinde, sonday-aq K.Mámbetovtıń "Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı", Nókis, 197y., "Erte dáwirdiń ádebiy estelikleri" Nókis, 198y miynetinde bul shıǵarmanıń qaraqalpaq ádebiyatı tariyxına baylanıslı máseleleri sóz etiledi.

2Baskakov N. Vvedenie v izuchenie tyurkskix yazıkov. Moskva, 1962 g. str. 252.

3Ǵulamov Ya. Aliysher Navoyining davrini wrganish haqida. Tashkent, "Fan". 1948 yil, 3-bet.

4Mámbetov K. Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı. Nókis, Bilim. 1997, 78-bet.

5Sonda… 78-bet.

- 16 -

Yusup Has Hajibtiń "Qutadǵu bilig" (Baxıtqa baslawshı bilim) shıǵarmasınıń házirge shekem tek 3 nusqası ǵana tabılǵan. Birinshisi – Vena nusqası. Bul kitap 1439-jılı Gerat qalasında kóshirliggen bolıp, sońınan bir sebeplerge baylanıslı Stambulǵa alıp ketilgen. Kitap sol jerde diplomatiyalıq xızmette júrgen belgili avstriya alımı Iosif Fon Xammer Purgshtal qolına túsedi de onı satıp alıp Venadaǵı korollik kitapxanaǵa sıylıqqa beredi. Solay etip bul kitap Vena nusqası dep ataldı.

Ekinshisi Kair nusqası bolıp, bul qol jazba negizinen arab háribi menen kóshirilgen. 189y-jılı nemeс alımı B.Moriс tárepinen tabılǵan. Usı nusqa tiykarında kóshirilgen rus alımı V.v.Rablov qol jazbası ("MA) Ilimler Akademiyasınıń shıǵıstanıw institutınıń Leningrad bóliminde saqlanadı.

Úshinshisi Namangan nusqası, 1914-jılı A.Z.Valitova tárepinen Ózbekstannıń Namangan qalasında tabılǵan. Bul kitap 1971-jılı ózbek alımı Qayum Karimov tárepinen transkripсiyalanıp, baspadan shıqqan.

Al, eń áhmiyetlisi avtor shıǵarmada qanday máselelerdi sóz etken -degen sorawǵa kelsek, Yusup Has Hajib tórt túrli máseleni ortaǵa qoyadı.

1- Ádalat, 2-Dáwlet, 3-Aqıl, 4-Qanaat. Máselesin ortaǵa qoyadı. Avtor bulardıń hár birine túrkiy at qoyadı. Ádalatqa – Kúntuǵdı dep onı patsha ornına qoyadı. 2-Dáwlet yamasa mámleket oǵan – Aytoldı dep wázir ornına qoyadı. 3-Aqılǵa Uǵdılmısh (aqıl dana) dep wázirdiń ulı sıpatında, al 4-Odgurmısh dep wázirdiń tuwısqanı sıpatında beredi. Yaǵnıy endi basqarıw ushın usı 4 nárse kerek dep, birinshiden el basqarıw ushın patsha ádil bolmaǵı lazım. Bul Kúntuwdı patsha obrazında berilgen. Ekinshiden elxalıqtıń abadan jasawı ushın mámlekettiń ǵáziynesi bolıwı tiyis, ol baylıqtı jumsawshı bilimli adamlar kerek. Patshalıqtıń ǵáziynesi esap sanaq arqalı alıp barılsa ǵana el baxıtlı, dáwletli boladı dep bul patsha wáziri Aytoldı obrazında keń túrde beriledi. Úshinshiden mámleket aqıl hám parasatlı basqarıwı kerek. Bul másele wázirdiń aqıllı ulı Uǵdulmısh obrazı arqalı sheshiledi. Tórtinshiden hár qanday adamnıń qanaatlı, insaplı bolıwı kerekligi wázirdiń tuwısqanı dárwish Odgurmısh obrazında beriwge háreket etken.

Dástannıń tiykarǵı bólimi 12 baptan, Kúntuwdı degen húkimdardıń táriypi menen baslanadı. Dástanda tómendegi waqıya bayanlanadı:

Kúntuwdı degen ádil patsha bolıptı, onıń shán-sháwketi hám shuhratı jaqın hám uzaq úlkelerge jayılǵan eken.. Aytoldı degen aqıllı bir kisi onıń xızmetine kiriw tilegi menen paytaxtqa kelipti. Ol músápirliktiń azap-aqretlerin shegipti hám de yar-dos, tanıs-bilis arttırıptı. Aytoldı Kósemish degen dostına músapir bolıp Kúntuwdınıń paytaxtına keliwiniń sebeplerin sóylep beripti. Kósemish oǵan mádet berip, Kúntuǵdınıń Has Hajıbı menen tanıstırıptı. Aytoldı Kúntuwdınıń sarayına barıp, onıń sáwbetinde bolıptı. Aytoldınıń mártebesi kúnnen-kúnge zıyat bolıp, aqırı ol wázir etip tayınlanıptı. Ol sarayda wzaq waqıt xızmet etip, aqıl-parasat hám iskerligi menen Kúntuwdını qayıl qaldırıptı. Biraq jurtı hám semyasın saqlap, Aytoldı húkimdardan ruxsat alıp, óz jurtına qaytıp hám bir qansha waqıttan keiyn sol jerde qaytıs bolıptı.

Aytoldınıń Uǵdulmish degen ulı bar eken. Ol atasınıń sózine ámel etip, Kúntuwdınıń dargayına kelip, sarayǵa xızmetke kiripti. Uǵdulmish atasınıń izinen barıp, mámleket islerindegi xızmeti hám danalıǵı menen Kúntuwdını shad etipti. Kúntuwdı menen Uǵdulmish arasında hár túrli máselelerge baylanıslı sáwbet hám talqılawlar bolıptı.

Aqıllı hám alım adamlardıń mámleket islerine úlken payda keltirip atırǵanın kórgen Kúntuwdı danıshpan Uǵdurmishti sarayǵa shaqıradı. Uǵdulmish tarki dunya etip, adamlar arasınan shıǵıp ketken eken. Ol bir neshe xat-xabar hám aqıllı Ugdurmish penen bolǵan sáwbetlerinen keyin Kúntuwdınıń mirátin qabıl etip sarayǵa kelipti. Uǵdulmish penen Kúntuwdı mámleket isleri, morallıq hám basqa máseleler boyınsha sáwbet hám pikirler ótkeripti. Uǵdulmish Kúntuwdıǵa kóp úgit hám násiyatlar beripti.

Dástandaǵı waqıyalardıń qısqasha mazmunı mine usı. "Qutadǵu bilig" te qoyılǵan máseleler waqıyanıń ózine, qaharmanlardıń oylarında emes, bálki pándi-násiyat, sáwbet, pikirlesiw hám sawaljuwaplarda óz kórinisin tabadı.

Dástannıń hár bir babı arnawlı bir máselege baǵıshlanadı, baplar ideyalıq mazmunı menen óz-ara baylanısıp baradı, biri ekinshisin tolıqtıradı.

"Qutadǵu bilig" tiń kópshilik bapları XI ásir qaraxaniylar dáwirindegi jámiyetlik siyasiy máselelerge baǵıshlanǵan. Dástanda danalıq penen el basqarıw haqqında sóz baradı.

Begler bilim menen el basqaradı, Aqıl menen xalıqtıń isin orınlaydı,Begtiń atı ilim menen baylanıslı, Eger bek bilim menen is alıp barsa, Onıń atı mángi jasaydı

- 17 -

Yusup Has Hajıp e l basqarıwdıń e ń baslı shárti, jaman ádetlerden saq bolıw, ishimlikishpew - dep túsingen.

Bor ichmas kerek bág fasad qilmas,

Bu ikki qilıqdin qachar qut bolsa.

(Maqtanshaqlıq penen ishkilik ishiw hár bir basshınıń dushpanı. bul eki ádetke muptala bolǵan adamnan hámme waqıt baxıt qashadı) .

Sonıń ushın da Yusup Has Hajıp el basqarıw ushın aqıllı adamlardıń zárúr ekenligin árman etedi. Yaǵnıy, onıń aytıwı boyınsha "bir adam pútkil eldi basına kóteriwi qıyın. Oǵan qol ushın beriwshi danıshpanlar kerek". Ol hámme waqıt xalıq tárepinde turıp sóyleydi. Xalıqtıń bir wákili sıpatında patshadan úsh túrli ótinishti qabıl etiwin soraydı.

"Áy, el iyesiYo Xalıqtıń sennen úsh ótinishi bar. Onı orınlaw parız hám qarız. Birinshisi puldıń qádirin kóter. Ekinshisi-xalıq ushın zárúr bolǵan ádalatlı zańlardı shıǵar. Úshinshisi-jollardı qaraqshılardan qorǵaYo Áy eldiń sárdarıYo Usı úsh talaptı orınlaǵannan keiyn, xalqıńnan da úsh nárseni talap qılYo Birinshisi-shıǵarǵan buyrıǵıńdı xalıq tolıq orınlaw kerek. Ekinshisi-mámleketke tapsırılıwı kerek salıqlar waqtında tapsırılsın. Úshinshisi-pútkil xalıq dostıńa dos, dushpanıńa dushpan bolsın". Shayırdıń pikiri boyınsha wázir hám láshker bası mámlekettiń úlken tayanıshı. Wázir óz bilimi arqalı háreket jasasa, láshker bası kúsh-qúdireti arqalı xalıqtı qorǵaydı.

Mısalı:

Házir láshker bası - bul eki álem, Birewinde qılısh, birinde qálem, Bular xalıqtıń qorǵawshısı sezgenim,Ekewide teń uslaǵay dizginin.

Usınıń menen birlikte avtor til haqqında oǵada bahalı pikirlerdi ortaǵa taslaydı:Sózińe ıqtıyat bol,basıń ketpesin,

Tilińe ıqtıyat bol, tisiń sınbasın,Uzın arqan qıla berme sózińdi,

Bir kúnleri alıp keter ózińdi, Danıshpan boladı bilip sóylegen,Sol ushın da onıń sózi óshpegen.

Dástanda kórsetilgenindey-aq bilim bul baxıttıń gilti. Bilimi kúshli adam hesh waqıtqaǵınıp súrinbeydi. Avtor bul haqqında bılay deydi:

Bilimsizlik - bir apatqa jolıǵar,

Bilimlilik - jasqa qaray tolıǵar, Tór esiktiń parqın bilmes bilimsiz,

Paytı tiyse, tórdi bılǵar bilimsiz.

"Qutadǵu bilig" didaktikalıq dástanı moral hám ádep-ikramlılıqqa bayla-nıslı qımbatlı pándinásiyatların óz ishine aladı. Dástan avtorı tárepinen til ádebi, sewgi, sadaqat, rasgóylik hám hadallıq kibi máseleler haqqında hikmetli sózler aytıladı.. Bular dástannıń pútin mazmunı hám mánisine sińdiriledi.

Avtor úyleniw hám bala tárbiyası haqqındaǵı 53-bapta semya hám bala tárbiyasınıń quramalı ekenin kórsetedi, balanı jas waqtınan baslap jaqsı etip tárbiyalaw kerekligin aytadı.

"Qutadǵu bilig" XI ásirdegi Orta Aziya hám Shıǵıs Túrkistandaǵı túrkiy xalıqları hám qabilalar tiliniń esteligi. "Qutadǵu bilig"te biz kóp ǵana arxaik sózlerdiń qollanıwdan shıǵıp ketgenin, biraq "y"" hám "z"sesleri ornında "d" sesin qollanıw kibi arxaik formanıń dawam etip kelgenin hám de arabsha, parsı-tájikshe sózler bir qansha kóp isletile baslaǵanın kóremiz.

"Qutadǵu bilig" xalıq awızeki dóretiwshiligi tiykarında túrkiy xalıqlar jazba ádebiyatınıń rawajlana basalǵanın hám dástanshılıqta jetiskenliklerge eriskenin kórsetedi.

Sonıń menen birge "Qutadǵu bilig" XI ásir qaraxaniylar dáwirindegi jámiy-etlik siyasiy turmıs hám mádeniyatın úyreniwde de biybaha derek.

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Baskakov N. Vvedenie v izuchenie tyurkskix yazıkov. Moskva, 19y2 g. str 252.

2."ulamov Ya.". Aliysher Navoyining davrini wrganish haqida. Tashkent, "Fan". 1948 yil, 3-bet.

3.Mámbetov K. Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı. Nókis, Qaraqalpaqstan. 197y, 78-bet.

4.Mámbetov K. Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı. Nókis, Bilim. 1997, 78-bet.

5.Yusup Has Hajib. Qutadǵu bilig. -Tashkent: "Fan", 197y .

- 18 -

Xoja Axmed Yassawiy «Hikmetleri»

(Lekсiya– 2 saat)

Axmed Yassawiy Yassıda ruwxanıy-shayx semyasında tuwıldı. atası Ibrahim Yassa hám Sayramda uzaq jıl shayxlıq etken hám kóp múridleri bolǵan. Ráwiyatlar Shayx Ibrahimdi onıń atası Maxmud, babası Iftixor hám basqalar arqalı Muxammed payǵambardıń qızı - Fatima áwladına baylanıstıradı. Axmedtiń balalıq jılları. Sayramda ótedi. Jas gezinde atası ólip, Arslanbap degen iyshannıń qolında qaladı. Arıslanbap ólgennen keyin Buxaraǵa barıp, belgili qániyge Yusup Hamadaniyden tásawwıf boyınsha tálim aladı. Yusup Hamadaniy óliminen keyin onıń ornına xalifalıq e tedi. Ol haqqında hár

qıylı ápsana hám rawayatlarbar.

Sayramnıń túrli orınlarında Axmed Yassawiydiń atası Shayx Ibrahimniń, anası Qarasha

mamanıń, aǵa-inileri Latif hám Mustafaqulı atalarınıń qábiri bar. Axmed Yassawiydiń ózi bolsa Yassıda jerlengen. Jáhángir patsha Amir Timur 1395-1397 jılları Axmed Yassawiydiń eski qábiriniń ornına úlken mavzoley qurdırǵan.

Axmed Yassawiy basqa sufistler sıyaqlı sóz ónerinen paydalanıp islam qaǵıydaların, jahriya táliymatın násiyatlawshı qosıqlar jazdı. Onıń qosıqları "Hikmet", qosıqlar toplamı bolsa "Divanı hikmet" dep ataladı. Bul shıǵarma XV ásirde arab imlası menen kóshirilip kóp nusqadı tarqatılǵan "Diywani Hikmet" 1887-jılı #azanda, 1901-jılı Stambulda, 1902-jılı Tashkentte basılǵan. Negizi 109 hikmetten ibarat, keyingi baspalarında40 hikmet qosılıp, 149 hikmetke jetken.

Hikmetlerde Xoja Axmed Yassawiy atı "Qul Xoja Axmed", "Xoja Axmed Yassawiy", "Axmed Ibn Ibrahim", "Sultan Xoja Axmed Yassawiy", "Yassawiy miskin Axmed", "Miskin Yassawiy" hám "Xoja Axmed" tárizinde berilgen.

Til hám uslub jaǵınan da "Devanı hikmet" nusqaları bir-birinen úlken parqı bar. "Devanı hikmet" tiń bir nusqası da Yassawiy tiliniń, XII ácirdiń dál tiykarǵı esteligi bola almaydı. Sebebi Yassawiy hikmetleri awızdan-awızǵa ótip, kitaptan-kitapqa ótip óziniń dáslepki tillik sapasın álle qashan ózgertip jibergen.

Din hám tasawwıp -"Devanı hikmet" tiń jetekshi ideyalıq mazmını. Axmed Yassawiy islam dininiń nızam-qaǵıydaları hám úrp-ádetleriniń jıyındısı bolǵan "shariyat"tı, "tariqat"tı, ıshqı ilahiyi-"marifat"tı, quday hám oǵan erisiwdi - "haqıyqat" tı násiyatlaydı.

Kitap Axmed Yassawiydiń sufistlik ideyadaǵı pikiri menen baslanadı: Áy, áhli musılman,

Sózime inan,

Bul dúnya ótkinshi, Bul dúnya zindan.

Ol negizgi dunyada bolıp atırǵan ádalatsızlıqlarǵa qarsı shıǵadı. Biraq ol ádalatsızlıqlar menen bul hásh qanday gúresip bolmaydı. Alla tala olardı qatal jazalaydı. Al seniń bolsa, ol jaqta ekinshi ómiriń baslanadı, - dep úgitleydi.

Basım topraq, kózim topıraq, ózim topraq, Haqıyqatqa jetermen - dep ruwxım tarqaq,

- 19 -

Ol dunyada bolar eken tek haqıyqat. Tamshı bolıp jer astına kirdim, mine.

Yassawiy allatalanı alǵıslaw menen bir qatarda ózi jasaǵan jámiyetke sınap-minewshi kózleri menen qaraydı. Patsha, wázir, sultan sıyasatları da oǵan jaqpaydı. Xalıqtıń dáriwishlerdiń úgitlerin tıńlamay atırǵanlıǵına qattı nalıydı.

Áhli dunya xalqımızda sawat yoq, Patshalarda, wázirlerde ádalat yoq, Dáwrwishlerdiń duwasında inabat yoq,Bir ǵaniybet bashıńızǵa túshti doslar Axırzaman alımları zalım boldı, Xoshametti áylegenler alım boldı,

Haqnı aytqan dárwirshilerge ǵánim boldı,Ájep sumlıq zamanlar boldı doslar

Xoja Axmed Yassawiy sol dáwirdegi quran súreleri menen bir qatarda payǵambar hám áwliyeler haqqında ańızlardı da jaqsı bilgen. Ózine tán shayırshılıǵı bar. Arab, parsı hám túrkmen poeziya úlgilerin jaqsı ózlestirgen hám onı ápiwayı túsindirip bere alǵan shayır. Dárwish kiyimin kiyinip, joqshılıqta ómir keshirgen. Ózin islam dininiń násiyatshısı esaplaǵan. Ol óziniń qosıqların hámme birdey oqıy almaslıǵın da sezedi.

Meniń aytqan hikmetimniń sanı yoqdur, Hámmelerge oqıp alar imkan yoqdur, Xoja Axmet sózi erur dártke dárman, Talıplarǵa bayan etsem qalmas árman.

Yassawiydiń pikiri boyınsha adam balasınıń eń baslı dushpanı - nápsi. Adamnıń nápsi jasırın túrde orınlanatuǵın bolsa bul - urlıq. Biraq allatala onı bilip, esapqa alıp turadı. Sonıń ushın da men alla tala tárepindemen dep aytadı:

Aǵash atqa mingizip, Salsa sonı láhátke, Eki iynińde perishte, Tutar soraw-juwapqa, Dozaqqa tutar basıńdı,Kóreseń kóp xorlıqtı, O dunyada hesh waqıt, Keshirmeydi xorlıqtı.

Yassawiy haqıyqıy sufist. Ol derlik hár bir hikmetinde bul dunyanıń gózzallıǵın umıtıwdı ilajı bolǵanınsha hár qanday adam xorzar jasap, o dunyanıń ráhátin kútiwi kerekligi haqqında uqtırmaqshı boladı.

Bilgiń kelse axırettiń sawdasın, Umıt tezden bul dunyanıń ǵawǵasın, Sen tererseń sonda jánnet miywasın,Bas qosarsań jánnet ǵulmanlarına.

Qullası, Yassawiy "Bul dunyada hámme nársege qanaat etiw kerek" deydi.

"Devanı hikmet" tegi ayırım qosıqlar liro-epikalıq xarakterge iye bolsa da, lekin qosıqlar lirikalıq qosıqlardan ibarat. Sonlıqtan, "Devanı hikmet" lirikalıq toplam. Liroepikalıq qosıqlarında din hám tásawwifti ayırım rawiyatlar bayanı menen násiyatlaǵan, lirikalıq qosıqlarınd ritorikalıq qaratpa usılın qollanadı.

"Devanı hikmet" tegi bir neshe ǵázzeldi esaplamaǵanda , devan murabba formasındaǵı qosıqlardan quralǵan. Bántler tórt qatardan quralǵan qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiliginde hám jazba ádebiyatında ushırasatuǵın qosıq túrlerinen ibarat. Yassawiy hám onıń dawamshıları óz diniy hám tasawwıflıq qaraslarınan xat-sawatı bolmaǵan xalıq massası ortasında keńirek tarqatıw maqsetinde tórtlik formasında jazǵan. Bántleri tórt qatardan ibarat bolǵan hikmet, tiykarınan aaab, vvvb túrinde wyqasadı, kóbinese birinshi bánttegi tórtinshi qatar keyingi bántlerde qaytalanıp keledi.

Aruzda ayırım qosıqlardı esapqa almaǵanda "Devan" daǵı barlıq qosıqlar barmaq ólsheminde jazılǵan.

"Devanı hikmet" te arxaik elementlerdi de, dialektologiyalıq qásietlerdi de, parsı-tájik tiliniń tásirinde seziledi. Devanda ezuq (gúna), jmaq (jánnet), arıq (pák, taza), emgak (miynet) hám basqa arxaik sózlerdiń, evuq (jaqın), ilig (qol) kibi territorial diolektlerge tán sózlerdiń, bad (jaman), kas (kishi), bozı (oyın, ermek), obu gil (suw hám topraq) sıyaqlı parsıtájik sózleri "u" dánekeriniń qollanılıwı, devan-nıń Stambul hám Qazan baspalarında túrk hám tatar tili elementleriniń ushraytuǵınlıǵın kórsetedi.

Devanda qayta-qayta tákirarlanıp kelgen gúna, duzaq, zikir, aqret, hayat, pir, subhan, pana, qıyamet, ǵayıp, hádj, haq sıyaqlı din hám tasawwıfqa baylanıslı sóz hám terminlerdiń júdá kóp qollanılıwı "Devanı hikmet" tili-niń júdá xarakterli belgilerinen biri.

- 20 -