Házirgi qaraqalpaq tili Fonetika (Dáwletov 2006)

Mız/miz affiksi betlik jalǵawı emes, al tartım jalǵawı xızmetinde jumsalǵanda ol ózine pát qabıl etedi. Salıstırıńız: biz bala'mız-bizlerdiń balamı'z~ biz bi'rimizbizlerdiń birimi'z~ sız/siz affiksi betlik jalǵawı emes, kelbetlik sóz jasawshı suffiks xızmetinde jumsalsa, ol ózine pát qabıl etedi: siz bala'sız-balası'z (úy), siz ada'msız-adamsı'z (úy). Sonday-aq ıńız/ińiz affiksi tartım jalǵawı xızmetinde jumsalsa, onıń sońǵı buwınına pát túsedi (siziń qalıńı'z, siziń tilińi'z, siziń terińi'z, siziń barıńı'z), al buyrıq meyildiń betlik jalǵawı xızmetinde jumsalǵanda ol affikske pát túspeydi. Pát túbirge túsedi (siz qa'lıńız, siz ti'lińiz, siz te'rińiz, siz ba'rıńız). Biraq bul ayırmashılıqtı kontekstsiz ańǵarıw júdá qıyın. Ayrıqsha intonaсiya menen aytılǵanda buyrıq meyil mánisinde ol affikslerdiń birinshi buwınına (qalı'ńız, tili'ńiz, teri'ńiz, barı'ńız túrinde) pát túsiwi múmkin. Tartım jalǵawı xızmetinde jumsalsa, ńız/ńiz formasına pát túsedi (siziń qalıńı'z, siziń tóleńi'z), al betlik jalǵawı xızmetinde jumsalsa, oǵan pát túspeydi (siz qala'ńız, siz tóle'ńiz).

2.Feyildiń bolımsızlıq affiksi xızmetinde jumsalǵanda ma/me, ba/be, pa/pe formalarına pát túspeydi. Mısalı: ba'spa, ke'spe, basla'ma, te'rme, kórgi'zbe hám t.b. Al olar atawısh sózler jasawshı affiks xızmetinde jumsalsa, ózlerine pát qabıl etedi: baspa', kespe', baslama', terme', kórgizbe', ezbe', gezbe'.

3.Feyildiń affiksi xızmetinde jumsalsa, shı/shi formalarına pát túspeydi. Mısalı: ba'sshı, qo'sshı, ti'lshi t.b. Al shı/shi sóz jasawshı affiks xızmetinde jumsalsa, olarǵa pát túsedi. Mısalı: basshı', qosshı', tilshi' t.b.

Joqarıdaǵı affiksler omonimlik mánide jumsalıp, olardıń birine pát tússe,ekinshisine pát túspeytuǵınlıǵın kórdik. Bunıń sebebi omonimlik affikslerdińgrammatikalıq-fonetikalıq jaqtan

differenсiyalaw zárúrligine baylanıslı bolsa kerek. Geypara affikslerge hám kómekshi sózlerge pát túspeydi. Mısalı: kelbetliktiń day/dey, tay/tey affikslerine (bala'day, a'ttay, ú'ydey, qu'rttay), ráwishtiń sha/she affikslerine (adamla'rsha, sizi'ńshe) pát túspeydi. Biraq sha/she affikslerine páttiń túspewi turaqlı emes: orıssha', qaraqalpaqsha' t.b. usaǵan sózlerde ol formalarǵa pát túsip te aytıladı. Ma/me, ba/be, pa/pe, she soraw janapaylarına, da/de, ta/te, ǵoy, ǵana, shekem, sheyin, deyin, sayın tirkewishlerine pát túspeydi. Mısalı: bara' ma, kele' me, se'n she, aspanda' da, jerde' de, me'n ǵoy, se'n ǵana, soǵa'n shekem, barǵa'n sayın hám t.b. Solay etip kómekshi sózler ózleriniń aldındaǵı tiykarǵı pátli sózlerge akсentuaсiyalıq jaqtan ǵárezli

bolıp keledi.

14 - lekсiya

Orfoepiya

Ádebiy til hám onıń tarawları qáliplesken jáne hámmege ortaq qabıl etilgen qádelerine iye boladı. Ádebiy tildiń grammatika tarawında da, leksikasında da, sondayaq awızsha sóylewde de belgili bir normalarǵa, qaǵıydalarǵa tiykarlanıwshılıqtı kóremiz. Bul normalardıń buzılıwı, bul qaǵıydalardan shetlew - ádebiy tilde sóylewden shetlew degen sóz. Tildiń sózlik fondın quraytuǵın sózler, tildiń grammatikalıq qurılısı sol tilde sóylewshi xalıq ushın ortaq bolatuǵını sıyaqlı, olardan sol tilde sóylewshiler teńdey paydalanadı. Til seslerinen paydalanǵanda hár qıylılıqqa, normadan shetlewge jol qoyıwǵa bolmaydı.

Ádebiy tilde durıs sóylew normalarınıń jıynaǵı fonetikanıń orfoepiya tarawında izertlenedi. Ádebiy tildiń orfoepiyası jeke sesler hám ses dizbekleriniń

Orfoepiya-grekshe orthos-»durıs», epos-»sóylew» degen sózlerden kelip shıqqan.

81

durıs aytılıwın úyreniw menen birge sózler hám sóz dizbekleriniń durıs aytılıwın da izertleydi.

Hár bir ses óziniń artikulyaсiyalıq ayrıqshalıǵına iye bolatuǵını málim. Sonıń menen birge bir sestiń jeke turǵandaǵısı menen basqa sesler dizbeginde, sóz ishinde jumsalǵandaǵısı ortasında artikulyaсiyalıq jaqtan ayırmashılıǵı bar. Belgili bir ses sózlerde jumsalǵanda hár túrli tásirlerdiń sebebinen fonetikalıq jaǵdaylarǵa baylanıslı málim dárejede ózgeshelikleri menen aytıladı.

Pútkil adamzattıń sóylew aǵzalarınıń qurılısı anatomiyalıq, fiziologiyalıq jaqtan birgelki boladı. Biraq barlıq tillerde sóylew aǵzalarınıń hámmesiniń atqaratuǵın xızmeti birdey bola bermewi múmkin.

Biraz tillerde ses payda etiw ushın sóylew aǵzası aktiv qatnassa, basqa tillerde ol sóylew aǵzası passiv qatnasıwı múmkin. Demek, fiziologiyalıq jaqtan sóylew aǵzaları hámmede birdey al olardan paydalanıw belgili bir tildiń nızamlılıǵına, dástúrine baylanıslı boladı. Hár bir tildiń ózine tán artikulyaсiyalıq bazası boladı. Biraq sóylewshi sóylew aǵzalarınan maqsetke muwapıq paydalansa, uzaq kónligiwlerdiń nátiyjesinde qaysı tildiń seslik sistemasındaǵı seslerdi bolsa da, durıs ayta aladı. Máselen, qaraqalpaq tilindegi q, ǵ, ń seslerin aytıw orıs tiliniń artikulyaсiyalıq bazası ushın qıyın. Sebebi bul túrdegi kishkene tillik dawıssız sesler orıs tilinde ushıraspaydı. Bul seslerdiń artikulyaсiyasın túsindiriw, qalay aytılatuǵının kórsetiw nátiyjesinde q, ǵ, ń seslerin orıslardıń da durıs ayta alıwı múmkin. Kerisinshe, qaraqalpaq tilinde burınnan jumsalmaytuǵın orıs tilinen kelip kirgen v (v), s (ch), s (с) seslerin durıs aytıwǵa kónligiwler nátiyjesinde erisiw múmkin.

Sóz qurılısındaǵı sesler yamasa sóz benen sózdiń arasındaǵı irgeles sesler birbiri menen óz ara iykemlesip, únlesip aytıladı. Sóylewde seslerdiń únlesligin saqlap, durıs aytıw ushın tildiń seslik sistemasın, seslerdiń óz-ara tásir eiw nızamların tolıq biliw kerek. Singarmonizm, assimilyaсiya qubılısların, seslerde bolatuǵın túrli ózgerislerdi, tildiń pátlik normasın hár tárepleme tereń úyreniw orfoepiyalıq qubılıslardıń sırın biliw degendi ańlatadı. Sonday-aq til stilleri, tildiń dialektlik ózgeshelikleri hám olardıń ádebiy tilge qatnası máseleleri de orfoepiya ushın úlken áhmiyetke iye boladı. Biziń awızsha sóylewimiz benen jazıwımız ortasında sáykeslik bola bermewi múmkin. Biz sózlerdi mudamı dál jazǵanımızday etip ayta bermeymiz. Bunday etiwdiń zárúrligi de joq. Jazıw óziniń qádelerine iye bolǵanı sıyaqlı sóylew de óz nızamlarına iye boladı. Durıs, aytılıwı menen jazılıwı sáykes keletuǵın sózler kóplep ushırasadı. Biraq mudamı olay bola bermeydi. Máselen, azanǵı, túngi, janbadı, sónbedi, basshı, sezse sıyaqlı sózler usılay jazılǵanı menen olar azańǵı, túńgi, jambadı, sómbedi, bashshı, sesse bolıp aytıladı hám orfoepiyalıq jaqtan bul durıs dep sanaladı. Bul sózler jazılıwda jazıw qádeleri boyınsha túbirleri tolıq saqlanıp jazıladı. Awızsha sóylewde azanǵı, túngi sózleriniń azańǵı, túńgi bolıp, olardaǵı til aldı n sesiniń kishkene tillik ń sesine aylanıp aytılıwına qońsılas kishkene tillik ǵ yamasa til artı g sesiniń artikulyaсiyası sebepshi bolıp otır. Jasalıw ornı jaǵınan sońındaǵı dawıssızlar (g,ǵ) aldına kelgen n dawıssızın ózlerine usatıp tur. Janbadı, sónbedi degen sózlerdiń jambadı, sómbedi bolıp aytılıp, olardaǵı til aldı n sesiniń erinlik m sesine aylanıp aytılıwına qońsılas bolıp kelgen erinlik b sesiniń artikulyaсiyası sebepshi boladı. Bul sózlerde de qońsılas dawıssız sesler jasalıw orınları jaǵınan azlı-kópli usaslıqqa iye bolıp tur. Al basshı, sezse sózleri bashshı, sesse bolıp aytılıp, sońındaǵı sh hám s aldında kelgen s hám z seslerin dál ózlerindey seslerge aylandıradı.

Kúlki, túlki, qulın, julın, bólim, bólek, bórek t.b. túrinde jazılatuǵın sózler orfoepiyalıq normalar tiykarında kúlkú, túlkú, qulun, julun, bólúm, bólók, bórók bolıp dawıslılardıń erin únlesligi boyınsha aytıladı.

Qońsılas seslerdiń tásiri nátiyjesinde belgili bir ses óziniń geypara ayırmashılıqları menen aytılıwı múmkin. Mısalı: tas, tes, tus, tús sózlerindegi t, s

82

dawıssız sesleri qońsılas bolıp kelgen dawıslılardıń tásiri nátiyjesinde birde juwan (tas), birde jińishke (tes), birde juwan hám erinlik (tus), birde jińishke hám erinlik (tús) bolıp aytılıp, ol ayrıqshalıqları jazıw arqalı belgilenbeydi.

Ayırım dialektlik ózgesheliklerge baylanıslı kúnner, senner, jannıq bolıp, l sesiniń ornına n almasıp aytılıwı ádebiy tilde esapqa alınbay, orfoepiyalıq qádeler tiykarında olar kúnner, senner, jannıq bolıp aytıladı.

Solay etip, hár bir tildiń durıs sóylew norması boladı. Ádebiy tilde sózlerdi durıs hám sawatlı jazıw qanshelli áhmiyetke iye bolsa, olardı awızsha durıs aytıw da sonday áhmiyetli.

Adamnıń durıs sóylew mádeniyatınıń qáliplesiwine kóplegen faktorlar tásir etedi. Sonıń ishinde mekteplerde, oqıw orınlarında oqıtıwdıń, jıynalıslarda lektorlardıń shıǵıp sóylewiniń, radio esittiriwdiń, televidenieden shıǵıp sóylewdiń hám teatrdıń roli ayrıqsha áhmiyetke iye boladı. Solardan durıs paydalanıw orfoepiyalıq qádeleri qáliplestiredi hám bekkemleydi.

Ayırım dawıslı seslerdiń aytılıwı

Dawıslı sesler qońsılas dawıssız seslerdiń tásiri nátiyjesinde belgili dárejede ózgerisleri menen aytıladı. Mısalı: qaǵaz-kanal, qamal-kanal, qaq-shash, qar-yar, aǵa-aya jubaylas sózleriniń aldıńǵılarındaǵı (qaǵaz, qamal, qaq, qar, aǵa) dawıslı a foneması qońsılas kishkene tillik q, ǵ dawıssızlarınıń tásiri nátiyjesinde tereń til artı reńkinde aytıladı. Al, sońǵı sózlerde a foneması (kanal, kamal, shash, yar, aya) til ortaq reńkinde aytıladı. Álbette, bul jerde jińishke a fonemasına aylanıp ketpegen haldaǵı a fonemasınıń reńkin túsinemiz. Qońsılas seslerdiń bunday tásiri tek ǵana a sesine emes, sonday-aq til artı basqa dawıslılarına da (o, u, ı) tiyisli boladı.

Juwan a fonemasınıń jińishkerek reńkinde aytılıwına qońsılas buwındaǵı dawıslınıń jińishke bolıp keliwi úlken tásir etedi. Mısalı: raxmet, maqset, ilaj, inta, biyday, dárhal, márdikar, julwa taǵı basqa sózlerde a óziniń ádettegi qálpinen jińishkerek bolıp aytıladı. Orıs tilinen kirgen sózlerdi a dawıslı qońsılas kelgen dawıssızlardıń jińishke bolıwına yamasa qońsılas buwınnıń jińishke bolıwına baylanıslı jińishke a sesi sıyaqlı bolıp aytıladı. Mısalı: albom (álbom), asfalt (ásfalt), artleya (álleya), gazeta (gázeta), kabinet (kábinet), lager (láger), paket (páket). Sonday-aq orıs tilinde pátsiz buwında o háribi menen jazılıp júrgen ses qaraqalpaq tilinde á sesi sıyaqlı bolıp aytıladı. Mısalı: kolxoz-kálxoz, konсert-kánsert, kongresskángres, konferenсiya-kánferesiye. Orıs tilinen kirgen sózler orıs tiliniń orfoepiya hám imla qádelerine baǵınǵan halda aytıladı hám jazıladı.

Dawıslı e, o, ó sesleri sózlerdiń hár túrli jaǵdaylarında jumsalıwı jaǵınan sheklengen boladı. Dawıslı e foneması orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden kirgen sózlerde túpkilikli

sózlerdegige qaraǵanda ashıǵıraq reńkte aytıladı. Orıs tilinen kirgen sózlerde pátli buwınlarda ǵana o sesi aytıladı. Al pátsiz buwınlarda o háribi jazılǵan menen olar birde a túrinde (kaperatip-koperativ), birde a túrinde (kálxoz), birde ı túrinde (redaktır) aytıladı. Dawıslı ó sesi negizinen túpkilikli sózlerdiń birinshi buwınında jumsaladı. Biraq únleslik nızamı boyınsha birinshi buwında ú yamasa ó erinlik dawıslılardıń biriniń keliwi nátiyjesinde ekinshi buwındaǵı e sesi ó sesine aylanıp aytıladı. Sonıń esabınan erinlik ó sesine aylanıp aytıladı. Sonıń esabınan erinlik ó sesi ekinshi buwında da jumsaladı. Mısalı: bóle, góne, shórek, tóle aytılıwı bóló, gónó, shórók, tóló t.b.

Hár qıylı fonetikalıq jaǵdaylarǵa baylanıslı barlıq dawıslı seslerdiń sozımlılıǵı ózgeriske ushırap otıradı. Bul ózgeris, ásirese, qısıq dawıslılar bolǵan ı, i, u, ú seslerinde kúshlirek boladı. Olar redukсiyaǵa ushıraǵan reńkleri menen redukсiyaǵa ushırmaǵan reńkleri ortasında ayırmashılıqtı anıq seziwge boladı. Mısalı: jıl, jıraq, biz, dizim, jul, júr sózlerinde dawıslılar

ózleriniń tábiyiy

83

halına, tiykarǵı reńkine júdá jaqın aytılsa, qısqart, kisen, qutqar, kútken sıyaqlı sózlerde ı, i, u, ú dawıslıları kúshli redukсiyaǵa ushırap júdá qısqa aytıladı. Dawıslı seslerdiń únleslik nızamı boyınsha birinshi buwında o yamasa ó e rinlik dawıslılarınıń birewi kelse, ekinshi buwındaǵı ı sesi u sesine aylanıp, birinshi buwında ó yamasa ú sesleriniń birewi kelse, ekinshi buwındaǵı i sesi ú sesine aylanıp aytıladı. Dawıslılardıń bulay aytılıwı orfoepiyalıq qádege sáykes bolıp tabıladı.

Ayırım dawıssız seslerdiń aytılıwı

Dawıslı seslerge qaraǵanda da dawıssız sesler qońsılas seslerdiń tásirine kóbirekushıraydı. Dawıssız sesler qońsılas kelgen dawıslılardıń ıńǵayına qaray birde juwan,birde jińishke, birde juwan hám erinlik, birde jińishke hám erinlik bolıp aytıladı.Mısalı: tas-tes, tor-tór, tıs-tis, tus-tús sózlerin salıstırıńız. Bul mısallardadawıssızlardıń hár túrli reńklerinde aytılıwı fonetikalıq jaǵdaylarǵa (qońsılasdawıslılardıń juwan, jińishke yamasa e rinlik bolıwına) baylanıslı bolıp otır. Sonlıqtan da dawıssızlardıń juwan, jińishkeligi yamasa erinlik bolıwı qaraqalpaqtilinde fonetikalıq xızmet atqamaydı, al olar tek bir fonemanıń hár túrli reńkleribolıp sanaladı. Orıs tilinde dawıssızlardıń juwan ya jińishkeligi fonetikalıqjaǵdayǵa baylanıslı bolmaydı hám ol ózgeshelik (dawıssızlardıń juwan ya jińishkeligi)sózlerdiń mánisin ózgertiwge sebepshi bolıp, fonematikalıq xızmet atqaradı. Solay etiporıs tilinde dawıssızdıń juwan hám jińishke bolıp aytılıwı hár túrli fonemalardıpayda etedi. Mısalı: brat-brat', ves-ves' sózleriniń aqırındaǵı m hám s sesleriniń birde juwan (brat, ves sózlerinde), birde jińishke (brat', ves' sózlerinde) aytılıwına sebepshibolarlıqtay hesh qanday fonetikalıq jaǵday joq. Dawıslılardıń juwan ya jińishkeligifonetikalıq jaǵdaylardan ǵárezsiz bolıp, ol orıs tiliniń dástúrine baylanıslı boladı.

Dawıssız seslerdiń durıs aytılıw qádesi jóninde sóz bolǵanda olardıń únleslik nızamı da sózsiz esapqa alınıwı kerek. (bul jóninde 52-53-54 paragraflarda aytılǵanlıqtan, bul jerde arnawlı toqtamaymız). Sonday-aq dawıssız sesler sózlerdiń qaysı poziсiyasında (basında, ortasında, aqırında) keliwine qaray ózleriniń ózgeshelikleri menen aytılıwı múmkin. Máselen, ayırım dawıssız sesler ózleriniń jabısıńqı bolıwına qaramastan sózdiń ortasında, ásirese eki dawıslınıń arasında kelgende juwasıńqı túrde aytıladı. Mısalı: apa, taba, kepek, sebep, aqıl, saqal t.b. sózlerde p, b, q fonemalarınıń tiykarǵı reńkleri jabısıńqı bolıwına qaramastan, olar juwısıńqı túrde aytıladı.

Dawıssız seslerdiń ishinde v, f, s (ch) ts sesleriniń aytılıwı ayırıqsha itibarǵa ılayıq. Olar sırttan kirgen sózlerde jumsaladı: v, s, с orıs tilinen kirgen sózlege, f sesi orıs tilinen hám arab-parsı tillerinen kirgen sózlerde ushırasadı. Ol sesler házirgi qaraqalpaq ádebiy sóylew tilinde orıs tiliniń orfoepiyalıq qádesine jaqın túrde aytıladı. Orıs tilindegidey etip aytıw qaraqalpaq tiliniń orfoepiyası ushın qáde etip qabıllaǵan. Biraq imla qádelerinen shetlewshilik, solay etip v, f, ts seslerin sáykes b, p, s, sh túrinde aytıw elege shekem qaraqalpaq tilinde sóylewshi xalıqtıń ádewir bóleginde ushırasadı. Mısalı: vagon, fartuk, сek sıyaqlı sózlerdi bagon, partuk, yamasa partók, sex, túrinde aytadı. Sózdiń aqırında únli v sesiniń ornına f sesiniń aytılıwı orfoepiyalıq qádege sáykes keledi dep sanaladı. Mısalı: kollektiv-kollektip, aktivaktip, Ivanov-Ivanop. Sózlerdiń aqırında únlilerdiń ornına únsiz dawıssızlardıń almasıp aytılıwı orıs tili ushın da tán. Qaraqalpaq tilinde bunday sózlerge qosımtanıń únsiz dawıssızlardan baslanǵan variantları jalǵanadı: kollektivke, kollektivge (emes), aktivtiń, aktivdiń (emes), Ivanovqa, Ivanovǵa (emes).

15- lekсiya Jazıw hám imla

Jazıw hám onıń áhmiyeti

84

Biz ózimizdiń oy-pikirimizdi awızsha sóylew arqalı yamasa jazıw arqalı basqalarǵa bildiremiz hám basqalardıń oy-pikirin tıńlawımız arqalı yamasa oqıwımız arqalı bilemiz. Awızsha sóylew de, jazıw da álbette, tillik qurallar arqalı iske asadı. Bulardıń ekewi arqalı da oy-pikir júzege shıǵadı. Biraq awızsha sóylew menen jazba sóylewdi birdey dep esaplawǵa bolmaydı. Awızsha sóylewde sóylew aǵzaları, esitiw aǵzaları qatnasadı hám sóylew sol payıtta iske asadı. Sonday-aq awızsha sóylewde sóylewshiniń hám tıńlawshınıń qatnasıwı zárúr. Jazba sóylewde qaǵazǵa yamasa qálegen materialǵa túsirilgen, kóriwimiz arqalı qayta tiklenetuǵın (oqılatuǵın) tańbalar qatnasadı.

Awızsha sóylewdiń de, jazba sóylewdiń de ózlerine tán artıqmashılıqları bar. Awızsha sóylewde adam óz pikirin tıńlawshıǵa jetkeriwde eń aldı menen tillik qurallardan paydalanatuǵınlıǵı sózsiz. Awızsha sóylewde sóylewshi hár qıylı intonaсiyalıq qubılıslar járdeminde oy-pikirdi taǵı da anıǵıraq jetkeriw múmkinshiligine iye boladı. Sonıń menen birge paralingvistikalıq qubılıslardıń da (qosımsha túri qıymal, háreketler-qoldı siltew, bastı shayqaw hám t.b.) sóylew waqtında oy-pikirdi tıńlawshıǵa anıǵıraq jetkeriwge kómegi tiyiwi múmkin.

Eń áhmiyetli hám artıqmash tárepi - jazba sóylew waqıt hám keńislik jaǵınan sheklenbeydi. Jazıw uzaq dáwirler dawamına saqlanadı hám qanday alıslıqqa jetkerip berilse de, onı oqıy beriw múmkin. Radioda, telefonda sóylegende, magnit plenkaların, plastinkalardı qoyǵanda awızsha sóylew qádesi saqlanadı. Radio, telefon, magnit plenkalarına, plastinkalarǵa jazıw isleri awızsha hám jazba sóylewdi belgili dárejede jaqınlastıradı. Biraq olar da awızsha sóylewdiń waqıt hám keńislik jaǵınan shekleniwshiligin tolıq saplastıra almaydı.

Awızsha sóylewde bildire almaytuǵın ayırım qubılıslardı jazıw arqalı anıq bildiriw múmkin. Mısalı: asqar, azat, polat, balǵalı, esim t.b. sózler menshiklik atlıq mánisinde jumsalǵanda Asqar, Azat, Polat, Balǵalı, Esim túrinde bas hárip penen jazıladı~ at awız, ala buǵa, ala sat, ala qan, kók saw, aq sham t.b. sóz dizbekleri bir pútin sóz mánisinde jumsalǵanda qosılıp jazıladı. Xalıq abad, qońır at, baǵda gúl, dos bergen t.b. sóz dizbekleri menshiklik atlıq mánisinde jumsalǵanda Xalqabad, Qońırat, Baǵdagúl, Dosbergen túrinde bas hárip penen qosılıp jazıladı. Demek, awızsha sóylewde bir qıylı boladı da, olardıń ayırmashılıǵı jazıwda anıq beriledi.

Jazıwda hár tárepleme oylaw, tolıqtırıw, dúzetiw hám dál kerekli sózlerdi tańlaw arqalı oypikirdi oqıwshıǵa anıǵıraq jetkeriw múmkinshiligi boladı. Sonday-aq jazıwdan paydalanǵanda materialdıń kerekli jerin tawıp alıp, oǵan ayırıqsha dıqqat qoyıp oqıw múmkin.

Jazıwsız ilim haqqında hátte oylaw da múmkin emes. Adamzattıń aldıńǵı oypikirleri, bilimi áwladtan-áwladqa ásirler dawamın da jazıw arqalı ótip keledi. Solay etip ilimniń rawajlanıwı, jetilisiwi onıń tariyxı menen, jazıw menen tıǵız baylanıslı. Házirgi dáwirde jazıwdıń oǵada keń tarawı, baspa isleriniń kórilmegen dárejede rawajlanıwı jazıwdıń oǵada úlken áhmiyetke iye ekenin tolıq tastıyıqlaydı.

Jazıwdıń tariyxınan maǵlıwmat

Biziń házirgi jazıwımız seslerdiń shártli tańbası bolǵan háriplerden ibarat. Til sesleri oǵada kóp túrli. Biraq jazıwda til sesleriniń hámmesin shártli tańba menen beligilew múmkin emes hám onıń zárúrligi de joq. Bárinen burın máni ayırıwǵa sebepshi bolatuǵın sesler bolǵan fonemalar óz tańbalarına iye bolsa, sonıń ózi jazıw arqalı oypikirdi bildiriwge jetkilikli boladı. Solay etip jazıwda sóylew tiliniń barlıq tárepleri emes, al onıń oy-pikirdi bildiriwge qatnasatuǵın tárepleri kórsetiledi. Házirgi grafikamızda az sandaǵı shártli tańbalar (háripler) arqalı oy-pikirimizdi

Grafika - grekshe grapho - «jazıw» degen máni bildiredi.

85

jazba túrde tolıq bayanlay alamız. Álbette házirgidey jetilisken seslik jazıwdı adamlar birden bilmegen. Jazıwdıń tariyxı oǵada erte waqıtlardan baslanadı.

Áyyemgi zamanlardan baslap-aq adamlar óz oy-pikirlerin áwladlarına qaldırıwǵa yamasa belgili bir alıslıqqa jetkeriwge háreket etken. Eń áyyemgi grafikalıq jazıw piktografiya dep ataladı. Jazıwdıń bul túri boyınsha belgili bir waqıya soǵan baylanıslı bolǵan súwretler arqalı bildirildi. Piktografiya jazıwınıń ayırım elementleri házirgi dáwirde de jumsaladı. Máselen, jayǵa (yamasa dárwazaǵa) bas kiyimniń yamasa ayaq kiyimniń súwretiniń ildirilip qoyılıwı bas kiyim yamasa ayaq kiyim tigetuǵın fabrika mánisin yamasa dúkán mánisin, qullası kiyimniń sol túrlerine baylanıslı bolǵan kárxana ekenin ańlatadı.

Eń dáslep súwretler bildiretuǵın túsiniklerine jaqın bolǵan. Waqıttıń ótiwi menen keyin ol súwretler ápiwayılasa kele, shártli mánide jumsalatuǵın bolǵan hám kemkem túsiniklerdiń simvolına aylanǵan. Grafikalıq jazıwdıń bunday túri ideografiya jazıwı delinedi.

Ideografiya jazıwın ieoroglif jazıwı dep te ataydı. Jazıwdıń bul túri boyınsha sóz fonetikalıq hám grammatikalıq jaqtan tastıyıqlanǵan óziniń formalarına iye bolmay-aq belgili bir mánisti bildiredi. Ideografiya jazıwınıń ayırım elementleri házirgi jazıwımızda da ushırasadı. Sanlardı bildiretuǵın shártli belgiler (1, 2, 3, 4 hám t.b.) úndew (Yo), soraw (?) belgileri buǵan ayqın mısal bola aladı.

Bar súwretlerden paydalanatuǵın piktografiya jazıwı da, shártli belgilerden simvol retinde paydalanatuǵın ideografiya jazıwı da tildiń materiyallıq tárepin - seslik tárepin ańlatpaydı. Jazıwdıń bul túrleri arqalı oy-pikirdi tolıq bildiriw qıyın hám olar oǵada kóp sandaǵı shártli tańbalardı biliwdi talap etetuǵın edi.

Jazıwdıń rawajlanıwınıń kelesi basqıshı buwın jazıwı boladı. Sózdiń seslik tárepine kewil awdarıla baslandı. Jazıwdıń bul túri boyınsha sóz buwınlarǵa bólinip, hár bir buwın óziniń shártli tańbasına iye boladı. Házirgi dáwirde buwın jazıwı qıtay ieroglif jazıwı negizinde qáliplesken yapon tilinde jumsaladı.

Biziń házirgi jazıwımız eń jetilisken jazıw bolıp, bul seslik jazıw dep ataladı. Seslik jazıw biziń eramızdan burınǵı VII-VI ásirlerde áyyemgi grek tilinde qáliplesken. Grek álipbesi tiykarında latın álipbesi dúzilgen. Sonday-aq grek álipbesi áyyemgi сerkovlıq slavyan azbukasınıń jumsala baslawına da sebepshi bolǵan. X ásirdiń Rusta xristianlıqtıń rásmiy qabıl etiliwi menen júdá ke en jayǵan áwelgi azbuka tiykarında hám latın álipbesiniń tásiri menen Petr I tusında 1708-jılı orıs álipbesi qayta dúzildi hám ol ayırım ózgerisleri menen házir de qollanadı.

Seslik jazıw boyınsha hár bir seslik tiptiń (fonemanıń) óz shártli tańbalarına iye bolıwı sózlerdi fonetikalıq jaqtan tastıyıqlaǵan bir pútin kóriniske keltirip turadı. Tilde sesler oǵada kóp ekenligi belgili. Biraq jazıwda barlıq seslerdi shártli tańbalar menen belgileniw zárúrligi joq. Fonetikalıq transkripсiyasın bererde ǵana seslerdiń fonetikalıq jaǵdaylarǵa baylanıslı bolǵan ózgesheliklerin qosımsha shártli tańbalar menen belgilew múmkin. Sonlıqtan da fonetikalıq transkriсiya menen ádettegi jazıwdaǵı álipbeniń ayırmashılıǵı boladı. Ádettegi jazıwda sózlerdiń mánisin hám formasın ózgertiwge sebepshi bolatuǵın seslerdiń tipin shártli tańbalar menen belgilewdiń ózi jetkilikli boladı. Túrli fonetikalıq jaǵdaylardıń sebebinen seslerde bolatuǵın ayırım ózgerisler (fonemanıń reńkleri) jazıwda sáwlelene bermeydi.

Jazıw

Jazıwda jumsalatuǵın barlıq háripler, irkilis belgileri, basqa da jazıwdaǵıjumsalatuǵın shártli tańbalar (qawıs, qosıw, alıw, kóbeytiw, bóliw, boladı belgileri

Piktografiya - latınsha piktus - «súwret» hám grekshe grapho -»jazıw» sózlerinenqáliplesken. Ideografiya - grekshe idea - «túsinik», grapho - »jazıw» sózlerinen qáliplesken.

86

t.b.) jazıwdıń quralı boladı. Barlıq shártli tańbalar hám olardıń tildegi seslerge qatnası, óz ara sáykeslenip keliwi jazıw bóliminde sóz etiledi. Qanday seslerdiń qay hárip penen tańbalanatuǵınlıǵı yamasa qanday háriptiń qay seslerdi bildiretuǵınlıǵı jazıwda qaraladı.

Házirgi biziń jazvıwımız seslik jazıw bolıp, hár bir seslik tip óziniń shártli belgisi, simvolı grafikalıq tańbalarına iye boladı. Álipbe tildiń rawajlanıwınıń belgili basqıshında dúziledi. Tildegi sesler bolsa ózgeriste, rawajlanıwda boladı. Tilde túrli sebepler nátiyjesinde jańa seslerdiń payda bolıwı múmkin. Tilge jańadan kelip kirgen seske álipbege de jańadan shártli tańba alıw kerek boladı.

Basqa tildiń jazıw sisteması qabıl etilgende, qabıl etilgen jazıw sisteması menen qabıl etip alıwshı tildiń seslik quramı ortasında kóp ǵana sáykesliklerdiń bolmawı tábiyiy nárse. Basqa tildiń jazıw sisteması qabıl etilgende qabıl etiwshi tildiń ózine tán ózgesheligine baylanıslı bolǵan geypara seslerdi bildiriw ushın jańadan qosımsha shártli tańbalar alıw kerek yamasa álipbede bar bolǵan háriplerge qosımsha belgi qosıw arqalı qabıl alǵan jazıwdaǵı kemisliklerdi saplastırıwı kerek. Sonda ǵana tildiń seslik quramı jańadan qabıl etilgen jazıw arqalı tolıq sáwleleniwi múmkin. Qaraqalpaq tiliniń orıs jazıwın qabıl etiwi buǵan ayqın mısal bola aladı. Máselen: orıs jazıwında joq, á, ú háripleriniń qosımsha alınıwı qaraqalpaq tilindegi sáykes sonday (á, ú) ózine tán seslerdiń bolıwına baylanıslı: orıs jazıwındaǵı q, g, u, x, n, o háriplerine qosımsha belgilerdi qosıw arqalı orıs tilinde joq, biraq qaraqalpaq tilinde jumsalatuǵın sesler (q, ǵ, w, h, ń, ó) ańlatıladı. Solay etip orıs jazıwı tiykarında qaraqalpaq tiliniń ayırıqsha jazıw sisteması dúzilgen edi.

Hár bir tildiń óziniń jazıw qádeleri bolıp, bul qádeler boyınsha jazıwda tildiń házirgi seslik tárepi ǵana esapqa alınadı. Jazıw qádeleri boyınsha jazıwdaǵı tariyxıy, etimologiyalıq, morfologiyalıq prinсipler esapqa alınbaydı. Sonlıqtan da tek jazıw qádelerin bilgen menen, álipbeni bilgen menen sózlerdi imlası jaǵınan durıs jazıw múmkin emes. Jazılıwı (grafikası) jaǵınan ǵarǵa, ǵalı, salı bolıp jazılıwı da, ǵarǵa, ǵalı, shamal, shalı bolıp jazılıwı da durıs bolıp sanaladı. Al imlası (orfografiyalıq)jaǵınan olardıń birewiniń (áwelgisiniń) alınıwı tiyis.

Sonday-aq latın jazıwı tiykarındaǵı jańa qaraqalpaq álipbesi dúzilgende de qaraqalpaq tiliniń ayrıqshalıqlarına baylanıslı bolǵan qosımsha tańbalardı qabıl etiwge tuwra keledi. Máselen, qaraqalpaq tilindegi ayırım jińishke dawıslılardı ańlatatuǵın arnawlı tańbalar bolmaǵanlıqtan ol ushın álipbesindegi sáykes háriplerge (a, o, u) qosımsha beligileri qoyılıp, bul jetispewshilik tolıqtırıladı. Solay etip juwan dawıslılardı ańlatıw ushın alınǵan a, o, u háriplerine qosımsha belgi qoyıw arqalı jińishke dawıslılar - á, ó, ú ańlatıladı. Al qaraqalpaq tilindegi qısıq, eziwlik, jińishke dawıslını ańlatıw ushın álipbesindegi i háribi qabıl etilgen bolsa, ol dawıslınıń jubayın ańlatıw ushın latın álipbesinde bolmasa da, ı tańbası alındı. Solay etip qaraqalpaq tilindegi juwan hám jińishke jubaylas dawıslılardı qosımsha tańbalar ayırıp turatuǵın boldı: a-á, o-ó, u-ú, ı-i. Bul teoriyalıq jaqtan da oǵada durıs sheshim edi. Sonday-aq jazılıwı jaǵınan Xalqabad, pedagok bolıp, aytılıwı boyınsha jazılǵanı da durıs. Biraq imla qádeleri boyınsha pedagog, xalqabad bolıp jazılıwı kerek. Aytılıwı menen jazılıwı sáykes kelmese de, sońǵısı durıs dep e saplanıwı tiyis.

Solay etip jazıw (grafikalıq) qádeleri menen birgelikte imla qádeleri de boladı eken. Imla grafikalıq jazıwǵa tán bolǵan jazıwdıń bir túrli nızamlı túrde qabıl etip aladı hám onı imla qádelerine sáykes durıs dep esaplanadı. Demek, imla jazıwda grafikalıq qurallardı jolǵa salıp, nızamlı halǵa keltirip, tastıyıqlap otıradı.

Álipbe

Jazıwda jumsalatuǵın barlıq háripdlerdiń qabıl etilgen belgili bir tártip izbe-iz jaylastırılıwı álipbe dep ataladı. Álipbe sózi álip, be degen arab háripleriniń atınan kelip shıqqan. Alfavit sózi grek háripleriniń atınan payda bolǵan. Grekshe a-

87

alfa, v-vita dep atalǵan. Usınnan alfavit sózi qáliplesken orıssha azbuka sózi de sonday jol menen qáliplesken: eski slovyansha a - az, b - buki dep atalıp, azbuka sózi kelip shıqqan.

Álipbedegi háriplerdiń belgili tártip boyınsha izbe-iz jaylasıwı shártli túrde qabıl etiledi. Bul izbe-izliktiń turaqlı túrde mudamı saqlanıwı ámeliy jaqtan úlken áhmiyetke iye boladı. Ásirese, sózlikler dúzgende yamasa qanday da bir dizimler jazǵanda háriplerdiń álipbedegi orın tártibin qatań saqlanıp jazılsa, olardan paydalanıw ańsat boladı. Álipbedegi háripler qol jazba hám baspa túrinde, bas hárip hám kishi háriptúrine iye boladı.

Qaraqalpaq tili jazıwınıń tariyxında arab, latın hám orıs grafikası tiykarında dúzilgen álipbeni ushıratamız. Dáslep reformalastırılǵan arab álipbesi tiykarında qaraqalpaq jazıwı qabıl etildi. 1924-jıldan baslap «Miynetkesh qaraqalpaq» atlı oblastlıq gazeta usı arab álipbesi tiykarında shıǵa basladı. Al 1925jılı baslawısh bilim beriw ushın qaraqalpaq tilinde sabaqlıqlar shıǵarıldı. Arab álipbesi 1924-28 jılları qollanıldı. Bul álipbeniń kóp kemshilikleri boldı. Qaraqalpaq tiliniń ózinshelik ózgesheliklerin bildiretuǵın geypara sesler (máselen á, ó, ú) arnawlı háripler menen ańlatılmadı~ bir sestiń sóz basında, ortasında hám aqırında kelgende arab álipbesiniń qádeleri tiykarında hár túrli tańba menen ańlatılıwı jazıwǵa úyreniwdi qıyınlastırdı. Arab álipbesiniń jumsalıwı uzaq dawam etpedi. 1928-jılı latın álipbesi tiykarında jańa qaraqalpaq álipbesi dúzildi hám qabıl etildi. Bul latınlastırılǵan qaraqalpaq álipbesinde 9 dawıslı hám 23 dawıssız seslerdi bildiretuǵın 32 hárip boldı: a, b, c, c, d, e, á, f, g, h, x, i, b, j, k, l, m, n, ń, o, ó, p, q, q, r, s, t, u, v, y, z, s. Qabıl etilgen latın álipbesinde dáslepki oqıw - quralları jazılıp, olar baspadan shıqtı.

Latınlastırılǵan qaraqalpaq álipbesin jetilistiriw boyınsha bir qansha jumıslar islendi. 1932jılı imla konferenсiyası ótkerilip, G.Alparov, K.Ubaydullaev, K.Ayımbetovlar tárepinen dúzilgen jańa imla qádeleri tastıyqlandı. Latınlastırılǵan álipbeniń jańa variantında 31 hárip boldı. Burınǵı álipbede jumsalıp kelgen s háribi alıp taslandı. Jańa qabıl etilgen imla qádeleri boyınsha dawıslı hám dawıssızlardı jazıwda mınaday ózgeshelikler boldı: g, i eziwlik, qısıq dawıslılar sózdiń hámme jerinde u, y erinlik dawıslılar uzunlıq, bygyngi túrindegi sózlerdiń birinshi hám ekinshi buwınlarında jumsalatuǵın boldı~ ó, o dawıslıları sózdiń tek birinshi buwınında ǵana jazıladı~ singarmonizm nátiyjesinde ó sońǵı buwında ushırassa da, jazıwda ol esapqa alınbay, sózler túbirleri saqlanıp jazılatuǵın boldı.

Qaraqalpaq tiliniń jazıwı máselesi 1938-jılı ótkerilgen imla konferenсiyasında qaraldı hám álipbeniń jańa variantı qabıl etildi. Álipbeniń bul jańa variantında 32 hárip bolıp sonıń on biri dawıslılardı, jigirma biri dawıssızlardı bildirdi. Erinlik, sonor, juwısıńqı dawıssızdı ańlatıw ushın v, til ortası, sonor, juwısıńqı dawıstı ańlatıw ushın i qabıl alındı. U háribi w sesin ańlatıw menen birge suw, oqıw sıyaqlı sózlerdegi uw, iw dizbegin bildiriw ushın da jumsaladı. Solay etip suw, oqıw sózleri su, oqu túrinde jazıldı. Erinlik dawıslılar túpkilikli sózlerde tek birinshi buwında jumsalatuǵın boldı. Al sońǵı buwınlarda erin únlesligi boyınsha erinlik dawıslı ses aytılǵan menen eziwlik dawıslı jazılatuǵın boldı. Mısalı: qulın, túlki, ógiz, otın t.b. Qısıq dawıslılar birinshi buwında blim, ktap sıyaqlı sózlerde túsirilip, olar jazılmaytuǵın boldı.

Latın jazıwı óz waqtında úlken áhmiyetke iye boldı. Ol túrkiy xalıqlardı jaqınlastırdı. Jazıwǵa baylanıslı qıyınshılıqlar birgelikte sheshildi.

Q.Áwezov hám b.. «Qaraqalpaq álipbesi», Tórtkúl, 1929~ Q. Eraliev «Qat tan», Tórtkúl,1929~ Q. Ayımbetov, Q. Eraliev «Egedeler sawatı». Tórtkúl, 1929.

G.Alparov. K.Ubaydullaev Q.Ayımbetov «Qaraqalpaq tiliniń imlası». Tórtkúl, 1933.

88

Qırqınshı jıllarǵa kele burınǵı awqam quramındaǵı túrkiy xalıqlar orıs álipbesin qabıl etip ala basladı. 1940-jılı orıs jazıwı tiykarında jańa qaraqalpaq álipbesi qabıl alındı. Jańa álipbede 35 hárip boldı. Qaraqalpaq tilindegi 9 dawıslı fonemanı bildiriw ushın 6 hárip - a, e, o, u, ı, i ~ 25 dawıssızdı bildiriw ushın 24 hárip - b, v, g, d, j, z, y, k, l, m, n, p, r, s, t, f, x, с, ch, sh, sh, q, ǵ, h jumsaladı ~ yu, ya háripleri yuw (yú) ya qosarlıların ańlattı~ e háribi orıs tilinen kirgen sózlerde jumsaldı ~ seslerdi bildirmeytuǵın ayırıw (), jińishkertiw () belgileri qabıl alındı. Orıs tilinde joq, qaraqalpaq tiliniń ózinshelik ózgesheliklerine baylanıslı bolǵan úsh seske qosımsha shártli tańbalar qabıl etildi (q, ǵ, h). Al, w, ń, á, ó, ú sesleri ushın qosımsha háripler áwel basta qabıl etilmedi. Olar bar háriplerdiń járdemi menen bildirildi: ń sesi n hám g háripleriniń dizbegi menen (ng), w sesi u háribi arqalı, al á, ó, ú sesleri sáykes a, o, u háripleri hám jińishkertiw belgisiniń járdemi menen (mahal, ot, soz, kun) ańlatıldı.

1940-jılı orıs jazıw tiykarındaǵı qabıl etilgen álipbe 1960-jılǵa shekem ózgerissiz jumsaldı. Usı dáwirdegi jazıw tájiriybesi álipbede hám imlada úlken kemshilikler bar ekenin kórsetti. Álipbege ózgerisler kirgiziw zárúr boldı. Solay etip ádewir ózgerisler engizilgen orıs jazıwı tiykarındaǵı álipbeniń jańa variantı 1957jılı tastıyqlandı hám 1960-jıldıń basınan baslap turmısta qollanıla basladı. Dáslepki álipbedegi 35 háripke qosımsha qaraqalpaq tilindegi ózinshelik ózgesheliklerin bildiretuǵın á, ó, ú, ń, w háripleri hám orıs tilinen kirgen sózlerde jumsalatuǵın l háribi qabıl etildi. Solay etip álipbeniń quramındaǵı háriplerdiń sanı 41 ge jetkerildi. Olar álipbede tómendegishe orınlastırıladı: Aa, !á, Bb, Vv, Gg, ǵǵ, Dd, Ee, Jj, Zz, Ii, Yy, Kk, Qq, Ll, Mm, Nn, ;ń, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, :ú, ?w, Ff, Xx, Hh, Cс, Chch, Shsh, , Íı, , Ee, Yuyu, Yaya. Bulardıń ishindegi segizi (á, ó, ú, w, ǵ, q, ń, h) qaraqalpaq tiliniń ózine tán seslerin bildiriw maqsetinde orıs

álipbesindegi háriplerge qosımsha qabıl etilgen. Al qalǵan háripler orıs tilindegi sıyaqlı mánide jumsalǵan.

1993-jılı latın jazıwına tiykarlanǵan jańa ózbek álipbesiniń qabıl etiliwi, basqa da túrkiy tilles respublikalardıń latınlastırılǵan jańa álipbege ótiw, solay etip dúnya júzlik standartlarǵa jaqınlasıwǵa umtılıw háreketleri Qaraqalpaqstanda da latın jazıwı tiykarındaǵı jańa álipbege ótiwge sebepshi boldı. 1994-jılı 26fevralda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sessiyasında qánigeler tárepinen islep shıǵılǵan 31 háripten ibarat jańa qaraqalpaq álipbesi qabıl etildi. Biraq álipbeni ele de jetilistiriw kerekligi hám onı texnikalıq qurallardan paydalanıwǵa iykemlestiriwdiń zárúrligi sezildi. Solay etip ayırım háriplerdiń formasın ózgertiw hám bir háripti jańadan kirgiziwge tuwra keledi. Nátiyjede geypara ózgerisler kirgizilgen 32 háripten quralǵan latın jazıwı tiykarındaǵı jańa qaraqalpaq álipbesi 1995-jıldıń 29-dekabrinde Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesiniń besinshi sessiyasında qabıl etildi. Áwel 31 hárip usınıs etilgende eki dawıssız sesti (v hám w) ańlatıw wazıypası bir tańbaǵa (v ǵa) júklengen edi. Solay etip orıs tilinen kirgen sózlerde (vagon, avans) jumsalatuǵın, qaraqalpaq tilinde ayrıqsha fonema eknligi ele gúmanlı sesti ańlatıw ushın ayrıqsha háripti (v nı) qabıl etip, al óz aldına ayrıqsha fonema ekenine hesh gúmanlanıwǵa bolmaytuǵın w sesi ushın ayrıqsha tańba qabıl etpesten, ol wazıypanı qosımsha etip v háribine júklewdiń ózi nadurıs edi. Latın álipbesiniń túp nusqasında erinlik-tislik, juwısıńqı únli dawıssız sesti ańlatatuǵın v háribi, qos erinlik, juwısıńqı, sonor dawıssız sesti ańlatatuǵın w háribi bola tura, qaraqalpaq tilinde onday eki túrli dawıssız seslerdi (v, w) ańlatıw ushın bir tańbanı qabıl etip alıwdıń ózi ámeliy jaqtan da, teoriyalıq jaqtan da durıslılıqqa sáykes kelmeytuǵın edi.

Jańadan qabıl etilgen házirgi qaraqalpaq tiliniń hárekettegi álipbesinde dawıslı seslerdi bildiriw ushın 9 hárip a, á, o, ó, u, ú, ı, i, e dawıssız seslerin bildiriw ushın 23 hárip b, d, f, g, ǵ, h, x, j, k, q, l, m, n, ń, p, r, s, t, v, w, y, z, sh qabıl etildi. Kórinip turǵanınday - aq, 40-jıllarǵa shekem qollanılǵan burınǵı e ski

89

latınlastırılǵan álipbe de, házirgi jańa álipbe de, 32 hárip bolǵanlıǵın ańlaymız. Biraq eski hám jańa latınlastırılǵan qaraqalpaq álipbeleri san jaǵınan birdey bolǵan menen olar úlken ayırmashılıqlarǵa iye. Atap aytqanda, dawıslılar boyınsha: burınǵı álipbede á, ó, ı, u háripleri qollanılsa, házirgi álipbede olarǵa á, ó, ı, ú háripleri sáykes keledi. (Basqa dawıslılar - a, o, u, e, i ekewinde de birdey)~ dawıssızlar boyınsha burınǵı álipbede q, n, g háripleri qollanılsa, házirgi álipbede olarǵa ǵ,

ń, sh, с háripleri tuwrı keledi. Burınǵı álipbede j háribi házirgi álipbedegi eki tańbaǵa (j hám y) sáykes keledi~ álipbedegi v háribi házirgi álipbedegi v hám w tańbalarına sáykes keledi. Sonday - aq burınǵı álipbedegi u dawıslı háribi monoftongtı (u) hám diftongtı (uw, úw) ańlatadı hám t.b.

Imla

Sózlerdiń durıs jazıwda olardıń aytılıwı hám esitiliwi esapqa alınıp qoymastan, sonıń menen birge basqa da ayırım jaǵdaylar kózde tutıladı. Atap aytqanda ayırım eslerdiń grafikalıq qádeler tiykarında aytılıwınday bolıp jazıla bermewi tildiń tariyxına, jazıwdıń etimologiyalıq, morfologiyalıq, tradiсiyalıq pirinсiplerine, yaǵnıy imla qádelerine baylanıslı boladı. Imla ilimiy ádebiyatlarda orfografiya dep aytıladı. Orfografiya sózlerdegi dawıslı hám dawıssız seslerdiń, túbir hám qosımtalardıń, kómekshi hám qospa sózlerdiń bir qıylı durıs jazılıwı haqqındaǵı, ótkerme hám bas háriplerdiń durıs qollanılıwı tuwralı qaǵıydalardıń jıynaǵı. Jazıwda belgili bir imla qaǵıydalarına tiykarlanǵanda ǵana hámme bir qıylı sawatlı jazıwǵa erisiwi múmkin. Imla qaǵıydaların qatań saqlaw tildiń fonetikalıq, leksikalıq, grammatikalıq qádelerin saqlaw menen barabar. Sesler durıs aytılmasa, sózler durıs tańlanıp jumsalmasa, grammatikalıq formalardan orınlı paydalanılmasa, ol tilge túsiniw qıyın bolǵanlıǵı sıyaqlı sawatsız jazılǵan xattı oqıw hám túsiniw qıyın.

Imla qaǵıydaların dúzgende fonetikalıq morfologiyalıq (etimologiyalıq), tariyxıy (tradiсiyalıq) prinсiplerine tiykarlanadı. Fonetikalıq prinсip házirgi qaraqalpaq tiliniń imlasında úlken áhmiyetke iye. Óytkeni oǵada kóp sózler qalay aytılsa, solay jazıladı. Sózlerdegi seslerdiń ózlerine tiyisli bolǵan grafikalıq tańbaları menen ańlatılıwı fonetikalıq prinсip tiykarında boladı. Mısalı: bala, ata, taraq, sana hám t.b. sózlerdegi háripler olardıń aytılıwı menen sáykes keledi.

Barlıq sózlerdegi aytılıwı menen jazılıwı sáykes kele bermeydi. Mısalı: jońqa, túńgi, jambadı, isembedi, bashshı, jassın t.b. túrinde aytılǵanı menen jońqa, túńgi, janbadı, isenbedi, bashshı, jazsın, bolıp bul sózlerdiń túbirleri tolıq saqlanıp jazıladı. Klup, aktip, pedagog, Ivanop, Asqarop túrinde aytılıwına qaramastan, olar klub, aktiv, pedagog, Ivanov bolıp jazıladı~ dialektlik ózgesheliklerine baylanıslı sennen, seller, kúnner, kúller t.b. bolıp aytılıwına qaramastan olar senler, kúnler bolıp jazıladı~ qaraǵoy, alagel, saralat, baralmaydı túrinde aytılatuǵın sóz dizbekleri jazıwda qara qoy, ala kel, sarı at, bara almaydı bolıp, hár bir sózdiń óziniń ádettegi pútinligi saqlanıp jazıladı. Bunday bolıp aytılıwına qarap emes, al sózdiń túbiriniń hám qosımtanıń ádettegi pútinligi saqlay otırıp jazılıwı morfologiyalıq prinсip tiykarında boladı. Morfologiyalıq prinсipti ádebiyatlarda etimologiyalıq prinсip dep te ataydı.

Qaraqalpaq tilinde teńdey, qatara jumsalatuǵınlıǵın samal-shamal, salı-shalı, saǵal-shaǵal, aylan-aynal, jıynal-jıylan, qıynal-qılan túrindegi sózler ushırasadı. Jazıwda olardıń dáslepkilerin (samal, salı, saǵal, aylan, jıynal, qıynal) qollanıw dástúrge aylanıp ketken. Sózlerdiń bunday bolıp jazılıwı tariyxıy (tradiсiyalıq) prnсipke tiykarlanadı. Joqarıdaǵı mısallardıń ayırımlarınan morfologiyalıq prinсipti de ańlaw múmkin. Mısalı: jıynalıs sóziniń túbiri jıy, onnan jıyın, jıyna, jıynal, jıynalıs morfemaları jasaladı~ qıynalıw sózi tuwralı da usınday

Orfografiya - grekshe orthos «durıs» , grafhojazaman degen sózlerden qáliplesken.

90