Házirgi qaraqalpaq tili Fonetika (Dáwletov 2006)

Birinshi buwındaǵı dawıslınıń formantlıq qurılısı haqqında maǵlıwmat:

Biz bul sanlardı qaraqalpaq tiliniń dawıslı fonemalarınıń formantlıq qurılısı haqqındaǵı maǵlıwmatlar menen salıstırıp qarasaq, keltirilgen sózlerdiń birinshi buwınındaǵı dawıslınıń ekinshi formantı (ekinshi formant dawıslınıń juwan ya jińishkeligine tikkeley qatnaslı boladı) jińishke [á] dawıslı fonemasınıń ekinshi formantına jaqın keletuǵının kóremiz. Joqarıda aytılǵanınday-aq [á] dawıslısı fonemasınıń ekinshi formantı 1380-1840 gс jiylikte, [a] dawıslı 1130-1390 gс jiylikte, al keltirilgen mısallardıń birinshi buwınındaǵı dawıslınıń ekinshi formantı 1375-1775 gс jiylikte boladı. Bul úsh túrli sanlardı salıstıra otırıp, joqarıda keltirilgen sózlerdiń birinshi buwınındaǵı dawıslınıń akustikalıq jaqtan juwan [a] fonemasına emes, al jińishke [á] fonemasına jaqın ekenine isenim payda boladı. Solay etip, [k] hám [g] dawıssızları menen qońsılas halda bir buwınnıń quramında kelgen dawıslını juwan [a] foneması dep júrgen bolsaq, bunı akustikalıq maǵlıwmatlar tastıyıqlamaydı. Kerisinshe, ol jerde kelgen jińishke dawıslı [á] foneması bolıp sanaladı. Sonday-aq, artikulyaсiyalıq jaqtan da jińishke [k] hám [g] dawıssızları menen qońsılas jaǵdayda bir buwınnıń qurılısında juwan dawıslınıń aytılıwı múmkin emes. Buǵan qaraqalpaq tilindegi dawıssızlar singarmonizmi jol bermeydi. Solay etip, qońsılas buwınlardıń juwan ya jińishkeliginen ǵárezsiz halda jińishke [k] hám [g] dawıssızları menen tek jińishke dawıslılar ǵana bir buwınnıń quramında kele aladı. Al juwan dawıslılar onday fonetikalıq jaǵdayda ushıraspaydı.

Qaraqalpaq tilindegi usı kúnge shekem [ǵ] hám [g], sonday-aq [q] hám [k] sesleriniń hár biri basqa-basqa fonemalar retinde tanılıp kelgen bolsa, endi joqarıda aytılǵan maǵlıwmatlarǵa súyene otırıp, [q] juwan dawıslılar menen bir buwında, [k] jińishke dawıslılar menen bir buwında jumsalatuǵın bir pútin [q/k] únsiz dawıssız fonemasınıń juwan jáne jińishke reńkleri dep sanalıwı kerek. Al [ǵ] hám [g] sesleri de tap sonday qatnastaǵı, yaǵnıy [ǵ] juwan dawıslılar menen bir buwınnıń quramında [g] jińishke dawıslılar menen bir buwınnıń quramında jumsalatuǵın bir pútin únli [ǵ/g] dawıssız fonemasınıń juwan jáne jińishke reńkleri dep sanalıwı kerek. Solay etip, [q] menen[ǵ] tek juwan dawıslılar menen, [k] menen [g] tek jińishke dawıslılar menen jumsalatuǵın reńkler bolǵanlıqtan bul jaǵday jazıwda da qatań esapqa alınıwı kerek.

Házirgi qaraqalpaq tilinde [y], [w] dawıssızlarınıń fonemalıq qásiyetlerine ayırıqsha toqtaw talap etiledi. Sebebi olar, birinshiden, aytılıwı jaǵınan sózdiń hám buwınnıń basında jáne aqırında eki túrli boladı. Ekinshiden, dawıslılarǵa eń jaqın

Bul maǵlıwmatlar tutası menen avtordıń (A.Dáwletov, Házirgi qaraqalpaq ádebiytiliniń seslik dúzilisi. Nókis, 1995, 82-87 b.b) monografiyalıq miynetinen alındı.

41

dawıssız ses retinde bular dawıslı fonemalar menen bir buwında kelip, ashıq hám tuyıq diftonglardı payda etiwge qatnasadı. Úshinshiden, sózlerdiń túrli orınlarında jumsalıwı (distribuсiyası) jaǵınan olar birdey emes. Sonıń menen birge [y] sonantı sózdiń basında jumsalıwı jaǵınan eń jaqın tuwısqan tiller bolǵan túrkiy tillerdiń qıpshaq-noǵay bólimshesine kiretuǵın qazaq, noǵay hám qaraqalpaq tillerinde birdey emes. Bul ses noǵay tilinde sózdiń basında jiyi jumsaladı. Al qaraqalpaq tilinde siyrek jaǵdayda [ya], [yar], [yaqshı], [yáki], [yaq], [yúsúp] usaǵan sózlerde ushırasadı. Al házirgi qazaq tilinde [y] sonantı sózdiń basında pútkilley jumsalmaydı.

Orıs álipbesi tiykarındaǵı qaraqalpaq jazıwında sózdiń basında y háribi tek yosh, yod sıyaqlı bir-eki sózde ǵana ushırasıp, qalǵan orınlarda [y] sesi [a] hám [á] ashıq dawıslıları menen kelgende sol dawıslı sesler menen birlikte ya háribi menen tańbalanatuǵın edi. [E] sesi menen kelgende [y] sonantı birgelikte [e] tańbası menen tańbalanadı. Sonday-aq [o] sesi menen kelgende de [y] sesi sol dawıslı menen qosılıp, bir tańba menen, yaǵnıy ë tańbası menen ańlatıladı. Al áwelgi hám sońǵı álipbelerde ue sesler dizbegi e háribi menen ańlatıla beredi.

Házirgi hám burınǵı qaraqalpaq tiliniń imla qádeleri boyınsha w [w] háribi tek ashıq, a, á [á] dawıslılarınıń aldında ǵana keledi. Máselen, waz [waz], waqıt [waqıt], wáde [wáde], wákil [wákil], t.b. Al erinlik dawıslı bolǵan o, ó [ó] fonemalarınıń aldında w [w] sesi anıq esitilgen menen ayırıqsha tańba menen tańbalanbaydı. Sózdiń basında kelgen sol o, ó háripleriniń hár biri sáykes erinlik dawıssız [w] hám erinlik dawıslı [o], erinlik dawıssız [w’] hám erinlik dawıslı [ó] sesleriniń dizbegin ańlatıp otıradı.

Joqarıda aytqanımızday-aq sonant [y]hám [w] ayırıqsha fonema retinde qaraqalpaq tilinde sózdiń barlıq jaǵdaylarında jumsaladı. Onı tastıyıqdaw ushın mına bir maǵlıwmattı keltiriwdiń óziaq jetkilikli: [y] hám [w] affikslik morfema xızmetin atqara aladı. Máselen, [y] sonantı menen [e] dawıslısı arasınan, [w] sonantı menen [ó] dawıslısı arasınan morfemanıń shegarası ótedi. Máselen, [tiye], [kewó], sózlerinde [ye], [wó] diftonglarınıń ortasınan morfemanıń shegarası ótip tur.

Sonday-aq [y], [w] dawıssızları sózdiń basında ashıq [a] hám [á] dawıslı fonemalarınıń aldında jumsaladı. Bul dawıslılardıń aldıńǵı [y], [w] sonantları [a] dawıslısınıń aldında túsirilip qaldırılsa, onda jańa sóz payda etiledi. Máselen, [yar]- [ar], [waz]- [az]. Al [á] dawıslısınıń aldında túsirilip qaldırılsa, máni ańlatpaytuǵın ápiwayı bir sesler dizbegine aylanadı. Máselen, salıstırıń: [yáki]- [áki], [wáj]- [áj]. Bulardıń sońǵıları máni ańlatpaydı.

Solay etip [y], [w] sesleriniń sózdiń aqırında hám ortasında ǵana emes, sonday-aq sózdiń basında da ayırıqsha fonemalar retinde jumsalatuǵının kóremiz.

Sózdiń eń basında tek ǵana [ye], [wo], [wó] diftongları ushırasıp qoymaydı. Sonıń menen birge olarǵa usaǵan [ya], [yá], [wa], [wá] diftongları da jumsaladı hám ol diftonglardıń hár biri sózsiz eki fonemanıń dizbegi bolıp sanaladı. Olay bolsa, tap sonday fonetikalıq jaǵdayda jumsalatuǵın [ye], [wo], [wó] diftongları da eki fonemanıń dizbeginen turadı dep sanalıwı kerek. Basqasha aytqanda dawıssız [y], [w] sesleri dawıslı [a] hám [á]sesleriniń aldında sózsiz ayırıqsha fonemalar dep tanılsa, onda analogiya boyınsha olar basqa dawıslılardıń aldında kelgende (máselen, dawıslı [e], [o], [ó] fonemalarınıń aldında kelgende de) ayırıqsha fonemalar dep tanılıwı talap etiledi.

Házirgi qazaq tiliniń maǵlıwmatları tiykarında bunday juwmaq shıǵarıwǵa bolmaydı. Sebebi házirgi qazaq tilinde dawıssız [y] hám [w] fonemaları sózdiń basında jumsalıwı jaǵınan sheklengen. Al sóz basındaǵı [ye], [wo], [wó] diftongları bolsa, qaraqalpaq tiline salıstırǵanda qazaq tilinde júdá elespesiz ańlatıladı. Sonlıqtan da qazaq tilindegi sóz basındaǵı bunday seslik kórinisti «diftongoidlar» dep atawǵa boladı. Al sóz basındaǵı diftongoidlardı sóz ortasındaǵı hám sóz aqırındaǵı sáykes monoftonglardıń reńleri dew múmkin. Sonda házirgi qazaq tilindegi sóz basındaǵı atalǵan diftongoidlardıń hár qaysısın bir fonema (monofonema) dep, al qaraqalpaq tilindegi sáykes diftonglardıń hár qaysısın eki fonema (bifonema) dep atawǵa boladı.

42

Qaraqalpaq tilinde dawıslı [e] foneması sózdiń basında mudamı dawıssız [y] sesi menen jumsalǵanlıqtan, sózdiń basındaǵı [ye] diftongin sóz ortasında hám aqırında jumsalatuǵın [e] monoftongınıń reńki dep qaraw kerek bolar edi. Sonday-aq mudamı dawıslı [o] hám [ó] fonemaları sózdiń basında dawıssız [w] sesi menen jumsalmaǵanlıqtan, sózdiń basındaǵı [wo] hám [wó] diftongların sóz ortasında hám aqırında jumsalmaytuǵın sáykes [o] hám [ó] monoftonglarınıń reńkleri dep qaraw kerek bolar edi. Jaqın waqıtqa shekem qaraqalpaq tilinde tap solay bolıp ta keldi. Házir de bunday pikir pútkilley joǵalǵan joq. Teoriyalıq jaqtan bunday nadurıs juwmaq shıǵarıwǵa qaraqalpaq tiliniń házirgi jazıwı da járdem berdi. Óytkeni sózdiń basındaǵı diftong ta, sózdiń ortasındaǵı hám aqırındaǵı sáykes monoftong ta birdey tańba menen belgilenip kiyatır. Solay etip sózdiń basındaǵı [ye] diftongi de hám sózdiń ortası menen aqırındaǵı [e] monoftongi de e háribi menen, sózdiń basındaǵı [wo] diftongi de hám sózdiń ortasındaǵı [o] monoftongi de o háribi menen, sózdiń basındaǵı [wó] diftongi de hám sózdiń ortası menen aqırındaǵı [ó] monoftongi de ó háribi menen belgilenip kiyatır.

Akademik L.V. Sherbanıń orıs tilindegi dawıssız [y] fonemasınıń eki túrli reńki jónindegi aytqan pikiriá qaraqalpaq tilindegi dawıssız [y] hám [w] fonemalarınıń reńklerine de haqıyqat sáykes keledi. Orıs tilindegi sıyaqlı qaraqalpaq tilinde de buwınnıń hám sózdiń aqırında dawıssız [y] fonemasınıń dawıslıǵa jaqın bolǵan reńki jumsaladı. Mısalı: [ay], [mayda], [sayla] hám t.b. Sózdiń hám buwınnıń basında naǵız dawıssız reńki bolǵan [y] jumsaladı. Mısalı: [yar], [ya], [saya], [tayaq] hám t.b. Bul fonemanıń buwın quramaytuǵın dawıslı reńkin aytqanda tosqınlıq az dárejede, dawıs basım halda boladı. Al dawıssız reńkin aytqanda tosqınlıq kúshli, shawqım basım halda qatnasadı. Tap usınday eki túrli reńklerge dawıssız [w] foneması da iye boladı. Bul máselede dawıssız [y] hám [w] fonemalarınıń jaǵdayları teńdey.

Solay etip dawıssız [y] hám [w] fonemalarınıń hár biri buwın qurılısındaǵı dawıslı fonemanıń aldında hám aqırında keliwi menen artikulyaсiyalıq hám akustikalıq jaqtan úlken ayırmashılıqqa iye bolatuǵının kórdik. Biraq soǵan qaramastan buwınnıń basındaǵı [y] menen buwınnıń aqırındaǵı [y] sesin, sonday-aq buwınnıń basındaǵı [w] menen buwınnıń aqırındaǵı [w] sesin basqa-basqa fonemalar retinde qabıl etiwge bolmaydı. Sebebi olar biri ornına biri hesh almastırılıp jumsalmaydı. Bul jaǵday olardıń óz-ara fonemalıq emes, al reńkilik qarım-qatnasın kórsetedi. Sebebi olardıń artikulyaсiyalıq hám akustikalıq jaqtan hár qıylı bolıwı tikkeley fonetikalıq jaǵdayǵa baylanıslı bolıp otır: [ayaq], [tayaq], [awa], [sawap], [yar], [waz] sıyaqlı sózlerde buwınnıń basında [y] hám [w] sesleri haqıyqat dawıssız retinde aytıladı~ [ay], [aw], [mayda], [tawla] sıyaqlı sózlerde buwınnıń aqırında [y] hám [w] sesleri buwın jasay almaytuǵın dawıslı (yarım dawıslı) retinde aytıladı. Demek, olardıń hár qıylılıǵı, yaǵnıy sózdiń hám buwınnıń basında [y] menen [w] nıń dawıssızǵa jaqın, al sózdiń hám buwınnıń aqırında dawıslıǵa jaqın aytılıwı tikkeley fonetikalıq jaǵdayǵa baylanıslı bolıp otır. Bunday bolıp tek fonetikalıq jaǵdaydıń sebebinen payda bolatuǵın seslik ózgeshelikler bir fonemanıń reńkleri dep tanılıwı kerek ekenligi ulıwma fonologiya iliminde qabıl etilgen anıqlama bolıp tabıladı. Hár túrli seslerdi hár túrli fonemalar retinde qabıl etiw ushın olardıń artikulyaсiyalıq hám akustikalıq jaqtan hár qıylı bolıwı ele jetkiliksiz. Sonıń menen birge dál birdey fonetikalıq jaǵdayda ol sesler biri ornına biri almastırılıp jumsala alıwı da talap etiledi. Sonda ǵana jeke ses haqıyqat sózlerdiń mánisin ózgertiwge qatnasatuǵın ayırıqsha fonologiyalıq birlik (fonema) bola aladı. Al dawıssız [y] hám [w] fonemalarınıń sózdiń hám buwınnıń basındaǵı hám aqırındaǵı kórinislerinde bunday qásiyet joq.

Dawıssızlardıń artikulyaсiyalıq hám akustikalıq sıpatlaması

43

Til sesleri sóylew aǵzalarınıń háreketi arqalı jasalatuǵınlıǵı málim. Seslerdiń jasalıwında háreketsheń sóylew aǵzalarınıń xızmeti ayrıqsha áhmiyetke iye. Sonlıqtan dawıssız fonemalardıń jasalıwı jóninde sóz bolǵanda sóylew aǵzalarınıń qaysıları háreketke keledi, qanday qálipte boladı, dawıs qatnasa ma, joq pa? degen sıyaqlı máseleler kózde tutıladı. Sonday-aq háreket etpeytuǵın sóylew aǵzaları da seslerdiń jasalıwı ushın belgili dárejede xızmet atqaradı. Olar háreketsheń sóylew aǵzalarına tirenish bolıw menen birge jańǵırıq xızmetin atqaratuǵın awız hám murın boslıqlarınıń diywalları wazıypasın atqaradı.

Til sesleriniń jasalıwı ushın hawa aǵımı hám waqıt birligi kerek. Waqıt birligi hám hawa aǵımı menen birge dawıssız seslerdiń aytılıwında sóylew aǵzalarınıń bir jerinde tosqınlıqtıń payda etiliwi zárúr. Solay etip artikulyaсiyalıq jaqtan dawıssızlarǵa ulıwma nárse-olardı aytqanda ókpeden shıqqan hawa aǵımı awız quwıslıǵında tosqınlıqqa ushıray otırıp, dawıslılar ushın kerekli bolǵan shawqımdı payda etedi. Dawıssızlardıń jasalıwında bóleklene háreket etip, tosqınlıqtı payda etiwshi bir háreketsheń sóylew aǵzasına ǵana kúsh túsip, sol sóylew aǵzasınıń xızmeti ayrıqsha boladı. Dál tosqınlıq payda etilgen orın dawıssız sestiń jasalıw ornı boladı. Mısalı, [t] hám [s] dawıssızları jasalıw ornı jaǵınan til aldı fonemaları bolıp sanaladı. Sebebi olardı aytqanda tildiń aldıńǵı bólimi menen alveol ortasında tosqınlıq payda etilip tur. Dawıssız [y] sesin aytqanda tildiń ortańǵı bólimi menen tańlaydıń ortańǵı bólimi arasında, [k] hám [g] seslerin aytqanda tildiń artqı bólimi menen artqı (jumsaq) tańlay arasında tosqınlıq payda etiledi. Sonlıqtan [y] sesi til ortası dawıssızı, al [k], [g] sesleri til artı dawıssızları dep aytıladı. Jasalıw ornı jaǵınan [t], [s] dawıssız sesleriniń til aldı, [y] sesiniń til ortası, [k], [g] sesleriniń til artı dep atalıwında háreketsheń sóylew aǵzası bolǵan tildiń qaysı bóliminiń háreketke kelip, tosqınlıq payda etiwi esapqa alınadı. Sonday-aq jasalıw ornı jaǵınan [p], [b] sesleriniń erinlik, [q], [ǵ] sesleriniń kishkene tillik yamasa uvulyar , [h] sesiniń kómekey yamasa faringal dep aytılıwında háreketsheń sóylew aǵzalarınıń xızmeti esapqa alınadı.

Hárketsheń sóylew aǵzasınıń háreketke kelmeytuǵın sóylew aǵzasına jabısıw (tiyiw) arqalı, juwısıwı (jaqınlasıwı) arqalı, birden jabısıwı hám keyin ala aqırın jazdırılıwı arqalı yamasa háreketsheń sóylew aǵzasınıń (til ushınıń) dirildewi arqalı tosqınlıq payda etiliwi múmkin. Dawıssız seslerdiń artikulyaсiyasında tosqınlıqtıń bunday túrli usıl menen payda etiliwi dawıssızlardıń jasalıw usılı boladı. Mısalı, jasalıw usılı jaǵınan [t], [k], [g] sesleri jabısıńqı, [s] [y] sesleri juwısıńqı, [r] sesi dirildewik, al [t] [sh] seslerin aytqanda dáslep jabısıw, izin ala juwısıw payda etilip, olar birikpeli yamasa affrikat fonemalar dep ataladı.

Dawıssız sesler dawıstıń (dawıs shımıldıǵınıń) qatnası jaǵınan hám hawa aǵımınıń páti jaǵınan birgelki bolmaydı. Sonorlardı aytqanda dawıs qatnasadı hám hawa aǵımı kúshsiz, ólpeń boladı. Hawa aǵımı hálsiz bolǵanlıqtan sonorlardıń jasalıwında dawıs shawqımnan basım esitiledi. Únli dawıssız seslerdi aytqanda dawıs qatnasadı hám hawa aǵımı kúshli boladı. Hawa aǵımı pátli bolǵanlıqtan únlilerdi aytqanda sonorlarǵa qaraǵanda shawqım basım bolıp keledi. Al únsiz dawıssız seslerdi aytqanda dawıs qatnaspaydı, ókpeden shıqqan hawa aǵımı júdá kúshli bolıp, únsizler tek shawqımnan payda boladı.

Dawıssız seslerdiń kópshiliginiń jasalıwında awız quwıslıǵı rezenator xızmetin atqarsa, geypara dawıssızlardı aytqanda murın quwıslıǵı da rezenator xızmetin atqaradı. Qaraqalpaq tilinde [m], [n], [ń] sesleri - murınlıq dawıssızlar. Bul seslerdiń úshewi de murınlıq dawıssız sesler bolǵanı menen birinshisi erinlik, ekinshisi til aldı, úshinshisi kishkene tillik bolıp, jasalıw ornı jaǵınan olar bir-

Uvulyar-latınsha uvula sózinen kelip shıǵıp, «kishkene til» degen máni ańlatadı. Faringal-latınsha fharinges bolıp, «tamaq» degen máni ańlatadı.

44

birinen ayrılıp turadı. Sonlıqtan murınlıq dawıssızlardı aytqanda da awız quwıslıǵınıń qay jerinde tosqınlıq payda etiliwi ayrıqsha áhmiyetke iye boladı.

Dawıssız fonemalardıń jasalıwı ornın anıqlawda tiykarınan háreketsheń sóylew aǵzalarınınıń xızmeti esapqa alındı hám dawıssızlar jasalıw ornı jaǵınan sol aǵzalardıń atı menen atalındı. Máselen, e rinlik, til aldı, til ortası hám t.b. Solay etip dawıssız fonemalardıń hár birine artikulyaсiyalıq hám akustikalıq sıpatlama berildi.

Kópshilik túrkiy tillerdegi sıyaqlı házirgi qaraqalpaq tilinde de dawıssız fonemalardıń juwan hám jińishkeligi, erinlik hám eziwlik ekenligi fonemalıq xızmet atqarmaydı, yaǵnıy sózlerdiń mánisin ózgertpeydi. Kerisinshe, fonetikalıq jaǵdayǵa baylanıslı, yaǵnıy quramındaǵı dawıslınıń sıpatına qaray hár bir dawıssız fonema qatań túrde tórt túrli reńklerde jumsaladı. Juwan eziwlik dawıslılar menen bir buwında kelgende dawıssız fonema juwan eziwlik reńkinde, jińishke eziwlik dawıslılar menen kelgende dawıssız fonema óziniń jińishke eziwlik reńkinde jumsaladı. Singarmonizmge muwapıq bul qubılıs qatań saqlanadı.

Hár bir dawıssız fonemanıń tiykarǵı artikulyaсiyası bolıwı menen birge singarmonizmge muwapıq buwınnıń jaǵdayına qaray juwan eziwlik, jińishke eziwlik, juwan erinlik, jińishke erinlik bolıp aytılıwın támiyinlewshi qosımsha artikulyaсiyası da boladı. Qosımsha artikulyaсiya arqalı dawıssız fonemalardıń fonetikalıq reńkleri payda etiledi. Al tilde fonemanıń jasawı tek onıń reńkleri arqalı iske asatuǵının esapqa alsaq, qosımsha artikulyaсiyanıń da qanshelli dárejede áhmiyetli ekenin túsiniwge boladı. Máselen, [t] fonemasınıń til aldı, jabısıńqı, únsiz, awızlıq bolıwın onıń tiykarǵı artikulyaсiyası desek, buwınnıń jaǵdayına qaray juwan eziwlik, jińishke eziwlik, juwan erinlik, jińishke erinlik bolıwın támiyinlewshi artikulyaсiyasın bul fonemanıń qosımsha artikulyaсiyası dep esaplaymız. Dawıssız fonemalardıń bunday qosımsha artikulyaсiyası til menen erinlerdiń qosımsha háreketi arqalı ámelge asadı. Dawıssız fonemalardıń juwan reńkin aytqanda tildiń artqı bólimi, al jińishke reńkin aytqanda tildiń ortańǵı (yamasa aldıńǵı) bólimi kóterińki halda bolıwı talap etiledi. Dawıssızlardıń erinlik reńkin aytqanda erinler jaqınlasıp úyiriliwi, eziwlik reńkin aytqanda erinler ashıq hám biytárep halda bolıwı talap qılınadı. Bunnan tısqarı juwan dawıssız fonema ya erinlik, ya eziwlik túrde ǵana jumsaladı~ jińishke dawıssız da tap sonday, ya erinlik, ya eziwlik túrde ǵana jumsala aladı.

Solay etip házirgi qaraqalpaq tilinde dawıssız fonemalardıń juwan eziwlik, jińishke eziwlik, juwan erinlik, jińishke erinlik reńklerde jumsalıwı olardıń sóylew aǵımındaǵı tábiyǵıy halındaǵı artikulyaсiyalıq hám akustikalıq ózgesheliklerin ańlatatuǵın bolǵanlıqtan bul belgiler jóninde hár bir dawıssız fonemanıń tusında qısqasha sóz etiledi.

Erinlik dawıssız fonemalardıń sıpatlaması

Qaraqalpaq tilinde erinlik dawıssızlar fonemalar [b], [p], [w], [m], [v], [f] bolıp, olardıń sońǵı ekewi tek sırttan kirgen sózlerde ǵana jumsaladı.

Dawıssız [b], [p] - qos erinlik, jabısıńqı, awızlıq, shawqımlı fonemalar~ [b] - únli, [p] - únsiz. Artikulyaсiyalıq jaqtan eki erinniń óz ara jabısıwı keyin birden ajırasıwı nátiyjesinde payda etilgen jarılıw arqalı, sonday-aq jumsaq tańlay kóterińki halda bolıp, murın jolınıń jabılıwı menen jasaladı. Sonlıqtan da bul dawıssızlar murınlıq emes, al awızlıq fonemalar boladı. (18-súwret). Juwan dawıslılar menen kelgende juwan reńkin aytqanda tildiń artqı bólimi, al jińishke dawıslılar menen kelgendegi jińishke reńkin aytqanda tildiń ortańǵı bólimi kóterińki halda boladı~ erinlik dawıslılar menen kelgendegi erinlik reńkin aytqanda erinler alǵa úyiriliwi arqalı jasaladı~ eziwlik

dawıslılar menen kelgendegi eziwlik reńkin aytqanda erinler

45

ádettegi ashıq, biytárep qálpinde boladı. Solay etip ol dawıssız fonemalardıń hár biri tórt túrli reńkte jumsaladı: [b, b', b°, b'°], [p, p' p°, p'°. Cózdiń basında hám aqırında (sóz aqırında tek [p] jumsaladı) jabısıńqı reńki, al eki dawıslınıń ortasında hám juwısıńqı dawıssızlar menen qońsılas jaǵdayda juwısıńqı reńkleri jumsaladı.

Mısalı: [bas], [pal], [tar] sózlerinde-jabısıńqı reńkler~ [túfle], [ǵúfsh'ek], [tava], [afa] sózlerinde juwısıńqı reńkler. Únsiz [p] sesi sózdiń aqırında birde jabısıwshı (imploziv), birde jarılıwshı (eksploziv) reńklerinde aytıladı. Máselen, [tap], [sep] túrindegi sózlerden soń sóylew aǵımı dawam etpey, awızdıń jabıq halında qalıwı arqalı jabısıwshı reńki aytıladı. Al sóylew aǵımı dawam etilip, erinlerdiń endigi sesti aytıwǵa beyimlesip ashılıwı arqalı onıń jarılıwshı reńki aytıladı.

Dawıssız [b] únli bolǵanlıqtan shawqım menen birge dawıstıń qatnasınan, al [p] únsiz bolǵanlıqtan tek ǵana shawqımnıń qatnasınan jasaladı.

Dawıssız [w]- qos erinlik, juwısıńqı, sonor, awızlıq fonema.

Artikulyaсiyalıq jaqtan eki erinniń alǵa qaray úyirilip, dóńgelek sańlaq payda etiliwi nátiyjesinde hám jumsaq tańlay joqarı kóterilip, murın jolınıń jawıp turıwı arqalı jasaladı. Hawa aǵımı awız arqalı ótkenlikten ol awızlıq fonema bolıp tabıladı (19-súwret). Erinniń jaǵdayı dawıslılardı aytqandaǵıǵa usaydı. Basqa barlıq dawıssızlar fonetikalıq jaǵdaydıń sebebinen, yaǵnıy erinlik dawıslılar menen bir buwında kelgeni sebepli erinlik reńklerine iye bolsa, erinlik [w] foneması mudamı tek ernlik reńklerinde ǵana juwan hám jińishke túrinde jumsaladı. Solay etip bul fonema mudamı ya juwan erinlik, ya jińishke erinlik reńkleri arqalı kórinedi de, al basqa dawıssız fonemalar sıyaqlı onıń juwan eziwlik hám jińishke eziwlik reńkleri bolmaydı. Basqa dawıssız fonemalardan taǵı bir ayrıqshalıǵı [w] dawıssızı, sonday-aq til ortası [y] dawıssızı da, sózdiń (yamasa buwınnıń) basında bir túrli, sózdiń (yamasa buwınnıń) aqırında basqa túrli reńklerinde jumsaladı. Sózdiń (buwınnıń) basında jasalıw ornındaǵı sóylew aǵzalarınıń tosqınlıǵı kúshlirek bolıp, dawıssız seske tán artikulyaсiyaǵa iye boladı. Al sózdiń (buwınnıń) aqırında tosqınlıq ólpeń bolıp, dawıslıǵa tán artikulyaсiyaǵa iye boladı. Salıstırıń: [waz]- [taw]. [ke-wil]- [kew-di]. Dawıstıń hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [w] foneması sonor dawıssız bolǵanlıqtan shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq aytıladı. Bul, onıń, ásirese, buwınnıń yamasa sózdiń aqırında jumsalatuǵın reńkinde anıq seziledi.

Dawıssız [m]-qos erinlik, jabısıńqı, sonor, murınlıq fonema.

Artikulyaсiyalıq jaqtan eki erinniń bir-birine jabısıwı hám jumsaq tańlay túsińki halda bolǵanlıqtan, murın jolınıń ashılıwı nátiyjesinde ókpeden shıqqan hawa aǵımınıń murın boslıǵınan ótiwi arqalı jasaladı. (20-súwret). Sonlıqtan da bul fonema murınlıq dawıssız bolıp, qaraqalpaq tilindegi basqa murınlıq dawıssızlardı aytqanınday awız boslıǵında [m] sesin aytqanda erinlerdiń tusında, [n] sesin aytqanda tildiń aldındaǵı bóliminiń tusında, [ń] sesin aytqanda kishkene til menen tildiń artqı bóliminiń tusında jabısıw payda etilip turǵan payıtta murın jolınan hawa aǵımı úzliksiz shıǵıp ta turadı, solay etip murın boslıǵı jańǵırıq xızmetin atqaradı. Sonor [m] sesi sózdiń barlıq jaǵdayında (basında, ortasında, aqırında) jabısıńqı bolıw menen birge, sózdiń aqırında jabısıwshı jáne jarılıwshı bolıp, eki túrli reńkte jumsaladı. Bul fonemanıń jabısıwshı reńki basımıraq. Mınaday sózler salıstırıladı: [tam], [jem] - birde jabısıwshı, birde jarılıwshı, [qamba], [qumbul], - jabısıwshı~ [qamtı], [jamǵır] - birde jarılıwshı, birde jabısıwshı. Buwınnıń sıpatına qaray bul fonema [m, m',m°,m'°] reńklerinde jumsaladı.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [m] foneması sonor dawıssız bolǵanlıqtan shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq qatnasadı. Ásirese, eki dawıslınıń arasında akustikalıq sıpatlaması jaǵınan ol dawıslılarǵa usap ketedi.

Dawıssız [v], [f] - erinlik-tislik, juwısıńqı, shawqımlı, awızlıq fonemalar: [v]- únli, [f]- únsiz.

46

Artikulyaсiyalıq jaqtan astıńǵı erinler menen ústińgi tisler arasındaǵı sańlaq qaldırılıwı arqalı hám jumsaq tańlay kóterińki bolıp, murın jolınıń jabılıwı menen jasaladı. Bul dawıssızlar murınlıq emes, awızlıq bolıp tabıladı. Al tildiń jaǵdayı qurılısındaǵı dawıslı fonemanıń juwan, jińishkeligine qaray ózgeredi. Juwan dawıslılar menen qońsılas kelip, juwan reńkte aytılǵanda til túsińki halda, al jińishke dawıslılar menen qońsılas kelip, jińishke reńkin aytqanda til kóterińki halda boladı. Erinlik dawıslılar menen qońsılas bolıp erinlik reńkin aytqanda erinler jaqınlasıp úyiriliwi arqalı jasaladı, al eziwlik dawıslılar menen kelip, eziwlik reńkin aytqanda erinler ádettegi biytárep qálpine jaqın boladı. Solay etip, olardıń hár qaycısı teoriyalıq jaqtan tórt túrli reńklerde jumsalıwı múmkin bolǵanı menen ámeliy jaqtan qaraqalpaq tilinde únli [v] foneması juwan eziwlik (vagon túrindegi sózlerde), jińishke eziwlik (v'in°o túrindegi sózlerde), juwan e rinlik (v° ol ° ga túrindegi sózlerde) dawıslılar menen úsh túrli (v v' v °) reńklerinde ǵana jumsaladı. Al únsiz [f] tórt túrli reńklerde jumsalıwı múmkin. Jińishke erinlik dawıslılar rus tilinen kirgen sózlerde jumsalmaytuǵın bolǵanlıqtan onıń jińishke erinlik reńki [v'°]jumsalmaydı.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [v] únli dawıssız bolǵanlıqtan onı aytqanda shawqım hám dawıs teń qatnasadı, al [f] únsiz bolǵanlıqtan shawqım qatnasadı.

Til aldı dawıssız fonemalarınıń sıpatlaması

Qaraqalpaq tilinde til aldı dawıssız fonemaları [t], [d], [s], [z], [sh], [j], [n], [l], [r], [c], [č] bolıp, olardıń sońǵı ekewi tek orıs tilinen kirgen sózlerde ǵana jumsaladı.

Dawıssız [d], [t]- til aldı, jabısıńqı, awızlıq, shawqımlı fonemalar: [d]-únli, [t]-únsiz. Artikulyaсiyalıq jaqtan tildiń aldıńǵı bóliminiń, tańlaydıń aldıńǵı bólimine jabısıwı, til ushınıń

ústińgi tislerdiń túbine tireliwi hám jumsaq tańlay kóterińki halda bolıp, murın jolınıń jabılıwı menen jasaladı. Til ushınıń jaǵdayına qaray bular apikal dawıssızlar boladı. Bul dawıssızlar awızlıq sesler qatarına jatadı. Palatogrammada tildiń aldıńǵı bóliminiń alveolǵa tiyip, taǵa tárizli qaldırǵan izi anıq kórinedi. Buwınnıń sıpatına qaray bul dawıssızlar tórt túrli reńklerde jumsaladı:[d, d', d° d'°], [t, t', t°t'°]

Sózdiń barlıq jaǵdaylarında bular jabısıńqı boladı. Dawıslılardıń aldında kúshli jarılıw arqalı, al dawıssızlardıń aldında jarılıwsız aytıladı. Mısalı: [tas], [dar], [ata], [ada], [atqar], [jetker], únli [d] sesi sózdiń aqırında únsizlenedi. Mısalı' yad[yat], bád [bát]. Sonday-aq [t] sesi sózdiń pútkilley sońında fakultativ túrinde jabısıwshı (imploziv), birde jarılıwshı (eksploziv) reńklerinde jumsaladı.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [d] únli bolǵanlıqtan shawqım menen birge dawıs qatnasadı. Ásirese, dawıstıń basımıraq qatnası dawıslılar aralıǵında kelgen reńkinde anıǵıraq seziledi. Dawıssız [t] únsiz jabısıńqı bolǵanlıqtan tek shawqımnan ibarat boladı.

Dawıssız [z], [s] - til aldı, juwısıńqı, shawqımlı, awızlıq fonemalar~ [z]-únli, [s]-únsiz. Artikulyaсiyalıq jaqtan tildiń aldıńǵı bóliminiń, anıǵıraǵı onıń eki qaptalınıń, tańlaydıń aldıńǵı

bólimi, ústińgi tislerdiń túbine tiyiwi, til ushınıń aldıńǵı tisler túbine tireliwi hám ortada dóńgelek nawasha tárizli sańlaq payda etiliwi arqalı jasaladı. Sonday-aq jumsaq tańlay kóterińki halda bolıp, murın jolın jawıp turadı. Sonlıqtan da bular awızlıq sesler qatarına jatadı. Til ushınıń tómengi tislerdiń túbine tirelgenlikten bular dorsal dawıssızlar delinedi.. Basqa dawıssız fonemalar sıyaqlı bulardıń juwan reńkin aytqanda tildiń artqı bólimi, al jińishke reńkin aytqanda tildiń ortańǵı bólimi kóterińki halda boladı~ erinlik reńkin aytqanda erinler alǵa úyiriledi, e ziwlik reńkin aytqanda e rinler ashıq hám biytárep halında

47

boladı. Buwınnıń sıpatına qaray tórt túrli reńkte jumsaladı: [z, z', z° z'°], [s, s', s° s'°]. Sózdiń barlıq jaǵdaylarında bular juwısıńqı boladı. Platogrammadan tildiń eki qaptalı jabısıp, ortadan qalǵan sańlaqtı anıq kóremiz.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [z] únli bolǵanlıqtan shawqım menen birge dawıs qatnasadı. Sózdiń basında hám ortasında únli, sonor dawıslılar aldında hám dawıslılardıń únli túrinde aytıladı, al únsiz dawıssızdıń aldında únsizlenedi. Mısalı: [zaman], [azada], [azdan]~ [azsa], [duzshı] hám t.b. Dawıssız [s] sózlerdiń barlıq jaǵdaylarında tek shawqımnan jasaladı.

Dawıssız [j], [sh] - til aldı, juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı, eki tosqınlıqlı, jalpaq sańlaqlı fonemalar~ [j]-únli, [sh]-únsiz. Olar eki túrli belgisi menen, yaǵnıy eki tosqınlıqlı, jalpaq sańlaqlı ekeni menen sáykes bir tosqınlıq dóńgelek sańlaqlı [z],[s] seslerinen ayrılıp turadı.

Artikulyaсiyalıq jaqtan tildiń aldıńǵı hám artqı bóliminiń joqarı kóterilip, eki jerden (yamasa uzınsha) tosqınlıq payda etiwi, til ushınıń til aldı menen birge qattı tańlayǵa qaray kóteriliwi arqalı jasaladı. Solay etip bul eki tosqınlıqlı dawıssızlardıń birinshi tosqınlıǵı til ushı menen qosa til aldınıń qattı tańlaydıń tusına qaray kóterilip, ortada sańlaq qaldırılıwı arqalı, al ekinshi tosqınlıǵı tildiń ortańǵı bólimi tańlaydıń ortańǵı bólimine (qattı tańlay menen jumsaq tańlaydıń shegarasına) qaray kóteriliwi menen jasaladı.

Til ushınıń qattı tańlaydıń aldıńǵı bólimine kóteriliwi arqalı jasalǵanlıqtan bul seslerdi kakuminal dawıssızlar dep ataymız. Tildiń eki qaptalı qaptaldaǵı tislerge tiyip ortasınan tildi boylap uzınsha sańlaq qaldırıladı. Sańlaqtıń kórinisi [s], [z] seslerin aytqandaǵıǵa qaraǵanda jalpaq hám tosqınlıq artıraqta bolatuǵının bayqaymız. Jumsaq tańlay joqarı kóterilip, murın jolın jawıp turadı. Sózdiń ortasında hám aqırında bular juwısıńqı boladı. Al basında birikpeli [dj] reńki ushırasadı. Mısalı: [ajel], [taj], [djol] hám t.b. Buwınnıń sıpatına qaray[sh, sh', sh°, sh'°], [j, j', j°, j'°] reńklerinde jumsaladı.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [j] únli bolǵanlıqtan shawqım menen birge dawıs qatnasadı. Dawıslılar aralıǵında hám sonorlar menen qatara kelgende mudamı únli túrinde keledi, al basqa jaǵdaylarda únsiz reńkinde jumsalıwı da múmkin. Dawıssız [sh] sózlerdiń barlıq jaǵdaylarında tek shawqım arqalı jasaladı.

Dawıssız [l] - til aldı, juwısıńqı (qaptal juwısıńqı), awızlıq, sonor fonema. Artikulyaсiyalıq jaqtan til ushı menen birge aldıńǵı bólimi ústińgi tislerdiń túbine (alveolǵa) jabısıwı hám tildiń eki tárepi túsińki bola otırıp, eki qaptaldan sańlaq payda etiliwi arqalı jasaladı. Jumsaq tańlay kóterilip, murın jolın jawıp turadı. Solay etip ókpeden shıǵıp kiyatırǵan hawa aǵımı ortadan emes, al tildiń eki qaptalınan (ayırım adamlardıń sóylewinde bir qaptalınan) shıǵadı. Tildiń ushı kóterilip, ústińgi tisler túbine tiyip turǵanlıqtan bul apikal dawıssızlar qatarına jatadı.

Juwısıńqı [s], [z], [sh], [j] seslerin aytqanda tildiń eki tárepi qaptaldaǵı tislerge jabısıp, sańlaq dál ortada bolsa , [l] sesin aytqanda, kerisinshe, orta jabıq bolıp, tildiń eki tárepi ashılıp, sańlaq qaptaldan payda etiledi. Sonlıqtan da [s], [z], [sh], [j] orta juwısıńqı bolsa, [l] qaptal juwısıńqı dawıssızı bolıp sanaladı. Buwınnıń sıpatına qaray ol fonema [l, l', l°, l'°] reńklerinde jumsaladı.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [l] foneması sonor dawıssız bolǵanlıqtan shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq qatnasadı hám hawa aǵımı ólpeń boladı. Bul ásirese eki dawıslınıń aralıǵındaǵı reńkinde anıq seziledi.

Dawıssız [n] - til aldı, jabısıńqı, murınlıq, sonor fonema.

Artikulyaсiyalıq jaqtan tildiń aldıńǵı bóliminiń tańlaydıń aldıńǵı bólimine jabısıwı, til ushınıń ústińgi tislerdiń túbine tireliwi hám jumsaq tańlay túsińki halda bolıp, murın jolınıń ashılıwı arqalı jasaladı. Sonlıqtan da bul fonema murınlıq dawıssız bolıp tabıladı. Til ushınıń jaǵdayına qaray - apikal. (26-súwret). Buwınnıń sıpatına qaray [n] foneması tórt túrli reńklerde jumsaladı: [n, n', n°, n'°].

48

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [n] foneması sonor dawıssız bolǵanlıqtan shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq qatnasadı hám hawa aǵımı ólpeń boladı. Bul ásirese eki dawıslınıń arasında kelgende anıǵıraq seziledi.

Dawıssız [r] - til aldı, dirildewik, awızlıq, sonor fonema.

Artikulyaсiyalıq jaqtan tildiń ushı qattı tańlaydıń tusında dirildi payda etiwi arqalı jasaladı. Til ushı joqarı qaray azlap iymeyedi, til ortası kóterińki jaǵdayda boladı. Sonlıqtan da til ushı menen til ortasınıń aralıǵında azlap oyıs payda etiledi. Til ushınıń jaǵdayına qaray kakuminal ses boladı. L.R. Zinderdiń aytıwı boyınsha bul túrdegi dirildewik sesti aytqanda «dirildiniń iske asıwı ushın sóylew aǵzalarınıń tolıq jabısıwınıń zárúrligi joq ~ bul ushın olardıń jaqınlasıwınıń ózi jetkilikli».

Qaraqalpaq tilindegi [r] sesin aytqanda platogrammada til ushı tolıq iz qaldırmaydı. Bul ses jabısıńqı dawıssızǵa qaraǵanda juwısıńqıǵa biraz jaqınıraq. Til ushınıń dirildisiniń sanı birden úshtórtke shekem bolıwı múmkin. Sózdiń ortasında kelgende bir-ekiden zıyat dirildi bolmaydı. Al sózdiń aqırında úsh-tórtke shekem dirildi payda etiliwi múmkin. Jumsaq tańlay kóterilip, murın jolın jawıp turadı. Buwınnıń sıpatına qaray ol [r, r', r°, r'°] túrindegi reńklerinde jumsaladı.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [r] foneması sonor dawıssız bolǵanlıqtan shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq qatnasadı hám hawa aǵımı ólpeń boladı. Bul ásirese eki dawıslınıń aralıǵında kúshlirek seziledi. Sózdiń (hám buwınnıń) aqırında dirildi sozılǵanlıqtan onıń shawqımlı reńki dóreydi. '°

Dawıssız с [c], ch [č] - til aldı, birikpeli, awızlıq, shawqımlı~ [c] - bir tosqınlıqlı, [č] - eki tosqınlıqlı.

Artikulyaсiyalıq jaqtan [c] sesi dáslep [t] sesin aytqanınday til ushınıń ústińgi tislerdiń túbine tireliwi, til aldınıń tańlaydıń aldıńǵı bólimine jabısıwı arqalı, keyin ásten jazdırılıwı nátiyjesinde [s] sesin aytqandaǵıday qálipte til ushı menen birlikte tildiń aldıńǵı bólimi eki qaptaldan tosqınlıq jasap, dál ortadan sańlaq qaldırıw arqalı jasaladı. Jabısıw hám jarılıw ajıralmas dárejede payda etilgenlikten [c] sesin tolıq aytılǵan [t] hám [c] sesleriniń dizbegi dep qarawǵa bolmaydı. Al eki sıńarı birigip, bir pútin dawıssız fonemanı payda etedi. Solay etip [t] tárizli jabısıńqıdan baslanıp [s] tárizli bir tosqınlıqlı juwısıńqıǵa tamamlanatuǵın birikpeli dawıssız ses jasaladı. Dawıssız ch [č] sesin dáslep jumsaq [t1] sesin aytqandaǵıday til aldınıń qattı tańlaydıń aldıńǵı bólimine jabısıwı hám keyin ásten ajıralısıp, júdá qısqa [sh] sıyaqlı bólimin payda etiw arqalı jasaladı. Solay etip sóylew aǵzaları [t] hám [sh] sesleriniń dizbegin aytqandaǵı jaǵdayǵa usaydı. Biraq dáslepki [t] tárizli bólegi aytılǵannan keyin jarılıw bolmaydı, al [sh] tárizli sesti dawam etiw menen tamamlanadı. Sońǵı juwısıńqı bólegi eki tosqınlıqlı boladı.

Dawıssız [č] sesiniń jasalıw ornı [s] fonemasına qaraǵanda sál artıraqta. Bul [s] hám [č] birikpeleriniń sońǵı juwısıńqı bólekleriniń jasalıw ózgesheliklerine baylanıslı bolsa kerek~ [s] hám [sh] sesleriniń artikulyaсiyalıq ózgesheligi qanday bolsa, [s] hám [č] sesleriniń sońǵı, juwısıńqı bólekleriniń artikulyaсiyalıq jaqtan ayırmashılıǵı da tap sonday. Til ushınıń jaǵdayına qaray [s] - apikal, [č]- kakuminal til aldı dawıssız foneması dewge boladı.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan bulardıń ekewi de únsiz bolǵanlıqtan dawıs qatnaspaydı, mudamı shawqım qatnasadı, hawa aǵımı kúshli boladı.

Til ortası dawıssız fonemasınıń sıpatlaması

Házirgi qaraqalpaq tilinde birden-bir til ortası dawıssız foneması [y] bolıp tabıladı. Sonday-aq ol juwısıńqı, sonor, awızlıq fonema bolıp sanaladı.

Artikulyaсiyalıq jaqtan [y] sesin aytqanda tildiń ortańǵı bólimi qattı tańlaydıńtusına kóterilip, tildiń eki qaptalı azıw tislerge hám olardıń túplerine jabısa

49

otırıp, ortadan uzınsha sańlaq qaldırılıwı arqalı jasaladı. Tildiń aldıńǵı hám artqı bólimeri túsińki, al til ushı tómengi tislerge tirelgenlikten, onı dorsal fonema dewge boladı. Dúńki kóriniske engen tildiń ortańǵı bólimi awız boslıǵın ekige bólip turadı.

Solay etip awızdıń aldı betinde kishirek, artında úlkenirek boslıqtı payda etedi. Erinler ashıq, biytárep halda turıp, jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası aldıńǵı tisler boladı. Jumsaq tańlay kóterilip, murın jolın jawıp turadı. Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [y] sonor bolǵanlıqtan shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq qatnasadı. Bul fonemanıń sózdiń (hám buwınnıń) basındaǵı hám aqırındaǵı eki reńki ortasında úlken ayırmashılıq bolıp, aqırındaǵı reńki dawıstıń basımıraq hám hawa aǵımınıń ólpeńirek shıǵıwı menen jasalıp, naǵız sonor fonemaǵa tán qásiyetke iye boladı. Al sózdiń hám buwınnıń basındaǵı reńki shawqımnıń basımıraq bolıwı arqalı jasalǵanlıqtan shawqım basımıraq boladı hám hawa aǵımı kúshlirek shıǵadı.

Kishkene tillik-til artı dawıssız fonemalarınıń sıpatlaması

Dawıssız [ǵ/g], [q/k] - kishkene tillik - til artı, awızlıq shawqımlı fonemalar~ [ǵ/g] - únli, [ǵ] - reńki juwısıńqı, [g] -reńki jabısıńqı~ [q/k]- únsiz, jabısıńqı.

Artikulyaсiyalıq jaqtan [ǵ/g] hám [q/k] dawıssız fonemalarınıń reńkleri jasalıw orınları jaǵınan úlken ayırmashılıqqa iye: [ǵ], [q] -kishkene tillik, [g], [k]- til artı. Bul fonemalar sáykes til artı reńkleri bolǵan bul fonemalardıń [g] hám [k] seslerin aytqanda tildiń artqı bólimi jumsaq tańlayǵa jabısıwı tildiń aldıńǵı bóliminiń túsińki halda bolıwı, til ushınıń sheginiwi, jumsaq tańlaydıń artqı dawamı bolǵan kishkene tildiń kóterilip, murın jolın jawıp turıwı arqalı jasaladı. Al atalǵan dawıssız fonemalardıń [ǵ] hám [q] reńkleri tildiń kóterińki halda turǵan artqı bólimine kishkene tildiń jaqınlasıwı (ǵ reńkin aytqanda) yamasa jabısıwı (q reńkin aytqanda), tildiń aldıńǵı bólimi túsińki halda bolıwı, til ushınıń taǵı da shegine otırıp aldıńǵı tislerden qashıqlasıwı, kishkene tildiń kóterilip, murın jolın jawıp turıwı arqalı jasaladı (32-súwret). Buwınnıń sıpatına qaray [ǵ/g], [q/k] dawıssızlarınıń hár biri tórt túrli reńkte jumsaladı~ [ǵ, g, g'° , g°]~ [q, k, q°, k°].

Únsiz [q/k] dawıssız foneması sózdiń ortasında, ádette eki dawıslınıń arasında juwısıńqı túrinde gezlesedi. Ásirese onıń kishkene tillik reńki bolǵan [q] kóbirek juwısıńqıǵa aylanadı. Solay etip únsiz kishkene tillik [q] óziniń bul qásiyet boyınsha únli kishkene tillik jubayı bolǵan [ǵ] sesine usaydı. Sonday-aq [q/k] foneması sózdiń aqırında fakultativ túrde birde jabısıwshı, birde jarılıwshı reńklerinde jumsaladı.

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan[ǵ/g] foneması shawqım hám dawıstan ibarat bolıp, hawa aǵımı ólpeń bolıwı hám dawıstıń basımıraq qatnası dawıslılardıń arasında kelgende anıǵıraq seziledi. Dawıssız [q/k] foneması únsiz bolǵanlıqtan hawa aǵımı pátli boladı hám barlıq fonetikalıq jaǵdaylarda da tek shawqım qatnasadı.

Kishkene tillik dawıssız fonemalardıń sıpatlaması

Dawıssız [x] - kishkene tillik, juwısıńqı, awızlıq, shawqımlı fonema. Artikulyaсiyalıq jaqtan bul fonemalar [ǵ] dawıssızına usaydı. Bulardıń ayırmashılıǵı [x] - únsiz, [ǵ] - únli. Tildiń kóterińki qáliptegi artqı bólimine kishkene tildiń artqı bólimi kóterińki halda turıp, murın jolın jabıwı arqalı jasaladı. Tildiń aldıńǵı bólimi túsińki, al til ushı sheginińki halda boladı. Buwınnıń sıpatına qaray [x] foneması eki túrli reńkte jumsaladı: [x,x°]

Dawıs hám shawqımnıń qatnası jaǵınan [x] únsiz bolǵanlıqtan hawa aǵımı kúshli bolıp, ol tek shawqımnan turadı.

Dawıssız [ń]- kishkene tillik, murınlıq, jabısıńqı, sonor fonema.

50