Házirgi qaraqalpaq tili Fonetika (Dáwletov 2006)

(eziwlikleri) joqarıraq jiyliktegi ekinshi formantlarına iye. Dawıslı i fonemasınıń birinshi formantı tómen jiylikte bolıp (250-570 gс.), bul jaǵınan onıń basqa qısıq dawıslılardan ayırmashılıǵı bolmaydı.

tastıyıqlaydı. Tildiń ortańǵı bólimi tańlaydıń ortasına sál kóterilip, dóńislikti payda etedi~ tildiń aldıńǵı hám artqı bólimi túsińki, erinler ashıq, tómengi jaq túsińki halda jasaladı. Erinler ashıq jaǵdayda bolǵanlıqtan awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin aldıńǵı tisler atqaradı. Ashıq dawıslılardı, sonıń ishinde á dawıslısın aytqanda tómengi jaqtıń túsińki halda bolıwı, al qısıq dawıslılardı aytqanda kóterińki jaǵdayda turıwı tábiyǵıy jaǵday. Solay bolsa da dawıslılarǵa kerekli seslik túrdi payda etiwde tómengi jaqtıń qanshelli dárejede túsińki ya kóterińkiligi emes, al tildiń tańlayǵa qaray kóterińkilik yamasa túsińkilik jaǵdayı áhmiyetlirek boladı. Máselen, jaqtıń ashılıw

kóteriliw dárejesine itibar beremiz. Rentgenogramma maǵlıwmatları á dawıslısın aytqanda tildiń kóterińki bolatuǵının kórsetedi.

Akustikalıq jaqtan, birinshiden á foneması óz-ara jaqın jiyliktegi birinshi hám ekinshi formantlarına iye boladı. (FI-500-970 gс., F II-1380-1840 gс). Ekishiden, formantlardıń tómengi hám joqarǵı shegarası kóbirek ayırmashılıqqa iye (FI-diń tómengi shegarası 500 gс. bolsa, joqarı shegarası 970 gс. FII-niń tómengi shegarası 1380 gс. bolsa, joqarı shegarası 1840 gс.). Bul ashıq dawıslılardıń hámmesine tán akustikalıq jaǵday. Ekinshi formantınıń jiyligi boyınsha e hám

i dawıslılarınan sońǵı úshinshi orındı tutadı. Dawıslılardıń ashıq bolıwı birinshi formanttıń

Dawıslı ú - til ortası, qısıq, erinlik fonema. Artikulyaсiyalıq jaqtan i foneması sıyaqlı tildiń ortańǵı bólimi tańlaydıń ortasına qaray kóteriliwi, tildiń artqı hám aldıńǵı bólimleriniń túsińki, til túbiniń jutqınshaq diywalınan qashıqlasıwı, solay e tip tutas tildiń awız boslıǵınıń dál ortasına toplana otırıp, onı teńdey ekige bólip turıwı arqalı jasaladı. Tómengi jaq az dárejede túsińki, eziwlik i fonemasınan ayırması erinler alǵa úyriliw nátiyjesinde dóńgelek sańlaq payda etilip, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarasın erinler quraydı. Tildiń aldıńǵı hám artqı bólimleri túsińki jaǵdayında til ortası kóterilgenlikten onıń ernekleriniń ekinshi kishi azıw tislerden baslap tiyip qaldırǵan izi

palatogrammada anıq kórinedi.

dawıslınıń ekinshi formantına tildiń jazıq jaǵdayı tásir etiwi menen birge az bolsa da, erinniń qatnası da tásir etedi. Anıǵıraǵı, dawıslınıń erinlik bolıwı onıń ekinshi formantın tómenletedi. Dawıslı ú foneması

31

birinshi formantınıń jiyligi boyınsha (260-550 gс) basqa qısıq dawıslılardan heshayırması joq .

bólimine) qaray kóteriliwi, tildiń artqı hám aldıńǵı bólimleriniń túsińki, til túbiniń jutqınshaq

túsińki jaǵdayda boladı. Sondayaq rentgenogrammadan ó sesiniń artqa jıljıńqıraǵan til ortası dawıslısı ekenin ańlaw qıyın emes. Erinlik dawıslı bolǵanlıqtan erinler alǵa úyrilip, dóńgelek sańlaq payda etiledi, nátiyjede awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası tisler emes, al erinler boladı. Til ortası

da bunı orta kóterińki fonema dep ataymız. Akustikalıq jaqtan ó dawıslısı erinlik, onıń ústine erinlik ú sesine qaraǵanda da ashıq fonema bolǵanlıqtan til ortası dawıslı fonemalardıń ishinde eń tómen jiyiliktegi ekinshi formantına iye boladı (1290-1510 gс). Birinshi formantınıń jiyligi boyınsha ortasha orındı iyeleydi (320-500 72): ashıq dawıslılardan tómen, qısıq dawıslılardan joqarı jiyilikte boladı.

Dawıslı a fonemasınıń sıpatlaması.

Dawıslı a - til artı, ashıq, eziwlik fonema. Artikulyaсiyalıq jaqtan til artı dawıslılarınıń hámmesine ortaq jaǵday - tutas tildiń tulǵasınıń keyin sheginiwi hám til artınıń belgili dárejede artqı (jumsaq) tańlaydıń tusına kóteriliwi arqalı jasaladı. Tutas tildiń bunday jaǵdayında til ushınıń keyin sheginiwi hám til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı tábiyǵıy nárse. Tildiń usınday qálipte bolıwı awız boslıǵınıń aldıńǵı bóliminde úlkenirek, al artqı bóliminde kishirek kólemdegi keńlikti payda etedi. Berilgen bul sıpatlama tolıǵı menen a dawıslısınıń jasalıwına tuwra keledi. Til tutası menen keyin sheginip, til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı, til artınıń kóteriliwi, tildiń aldıńǵı bóliminiń túsińki halda bolıwı, jaqtıń keń ashılıwı arqalı a foneması jasaladı. Erinler ashıq jaǵdayında bolıp, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin aldıńǵı tisler atqaradı. Bul fonema eń ashıq hám til artı bolǵanlıqtan, kútilgenindey-aq, palatogrammada hesh iz qaldırmaydı. Rentgen súwretinen kórinip turǵanınday-aq tutas til awız boslıǵınıń artqı bólimine toplanıp, onıń aldıńǵı bóliminde keń kólemdi payda etken.

Akustikalıq jaqtan á sıyaqlı birinshi hám ekinshi formantlardıń aralıǵı óz ara jaqın bolıwı menen birge (570-1000 gс hám 1130-1390 gс) hár bir formanttıń tómengi hám joqarǵı shegarası kóbirek ayırmashılıqqa iye (FI diń tómengi shegarası 570 gс bolsa, joqarǵı shegarası 1000 gс~ FII niń tómengi shegarası 1130 gс bolsa, joqarǵı shegarası 1390 gс). Bul jaǵday onıń ashıq dawıslı fonema ekeni menen tikkeley baylanıslı. Ekinshi formantınıń jiyligi boyınsha erinniń qatnası hám tildiń jazıq jaǵdayı jaǵınan ózi menen birdey bolǵan ı fonemasınan azǵana ayırmashılıqqa iye~ al tildiń jazıq jaǵdayı jaǵınan ózi menen birdey bolsa da, erinniń qatnası jaǵınan ayırılıp

32

úlken ayırmashılıqqa iye (570-1000 gс. hám 250-660 gс). Sebebi olar tildiń tik jaǵdayıboyınsha

Kópshilik adamlardıń artikulyaсiyasında til artı dawıslı foneması retinde tildiń artqı bóliminiń kóteriliwi, til ushınıń túsińki, til túbiniń jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı, solay etip awızdıń aldıńǵı bóliminde kóbirek kólem payda e tiliwi arqalı jasaladı. (13-súwret a,b). Al ayırım adamlardıń artikulyaсiyasında aralas dawıslı foneması sıpatında tildiń artqı bólimi menen birge tildiń ushı hám aldıńǵı bólimi tańlayǵa qaray kóterilip, solay etip tildiń ústi jazıq jaǵdayǵa enip, uzınsha kólemdi

ekinshi formantı a foneması sıyaqlı tómen jiylikke iye. Tek erinlik til artı fonemalarına salıstırǵanda ǵana ı dawıslısı joqarıraq jiylikte boladı. Birinshi formantı jaǵınan ol qısıq dawıslılarǵa da, orta

jutqınshaq diywalına jaqınlasıwı, til artınıń jumsaq tańlayǵa qaray kóteriliwi, til ushınıń da keyin sheginip, tutas tildiń awız boslıǵınıń artqı bóliminde shar tárizli túrge eniwi, solay etip awız boslıǵınıń aldıńǵı bóliminde keń, al artqı bóliminde tar kólemdi payda etiwi arqalı jasaladı. Erinlik dawıslı bolǵanlıqtan erinler alǵa úyriliwi arqalı bir-birine jaqınlasıp, dóńgelek sańlaqtı payda ete otırıp, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin atqaradı~ artqı bólimi kóterilgenlikten tildiń

fonemasınıń tereń til artı hám erinlik ekenliginen dárek beredi. Birinshi formantı boyınsha basqa qısıq dawıslılardan aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye emes.

33

kóteriliwi, til ushınıń tildiń tolıq tulǵası menen birge keyin sheginiwi, til túbiniń jutqınshaqtıń diywalına jaqınlasıwı, solay e tip tutas til awız boslıǵınıń

34

eń túpkirine toplanıp shar tárizli túrge eniwi arqalı jasaladı. (14-súwret). Dawıslı u fonemasına

jaqınlasıp, dóńgelek sańlaq payda etiledi, awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası xızmetin aldıńǵı tisler emes, al erinler atqaradı. Tildiń artqı bólimi kóterilgenlikten sońǵı azıw tiste hám onnan keyinirekte kishkene iz qaldırıladı. Akustikalıq jaqtan o fonemasınıń ekinshi formantı eń tómen jiylikke iye (800-1110 gс). Sebebi bul dawıslı tereń til artı hám erinlik fonema. Birinshi formantı ashıq dawıslılarǵa qaraǵanda tómenirek, qısıq dawıslılarǵa qaraǵanda joqarıraq jiylikte boladı (360-730 gс). Solay etip, bul fonemanıń da artikulyaсiyalıq sıpatlaması menen akustikalıq maǵlıwmatlar tolıq sáykes keledi.

Dawıslı fonemalarǵa berilgen artikulyaсiyalıq sıpatlamanı juwmaqlastırıp olardıń jasalıwında til hám erinlerdiń jaǵdayın salıstırıw maqsetinde rentgenogrammalardı birlestirdik. Álbette, buǵan bir doktordıń maǵlıwmatlarınan ǵana paydalandıq. Toǵız dawıslınıń rentgenogrammalarınıń hámmesin bir súwrette jaylastırıw múmkin bolmaǵanlıqtan til aldı hám til ortası dawıslılarınıń rentgenogrammaların bir súwrette, til artı dawıslılarınıń rentgenogrammaların bir súwrette berildi. Bunda dawıslılardıń jasalıwındaǵı tildiń tik jaǵdayı menen jazıq jaǵdayın hár tárepleme salıstırıp kóriwge imkaniyat bolatuǵınlıǵı esapqa alındı. Sonday-aq dawıslılardıń birinshi hám ekinshi formantlarınıń jiyligi haqqındaǵı maǵlıwmatlar diagrammada berildi. Diagrammadan kórinip turǵanınday-aq, ashıq dawıslılar (a, á) tómende, qısıq dawıslılar (e, i, u, ú) joqarıda, al til artı (hám erinlik) dawıslılar (o,u) oń jaqta, til aldı (hám eziwlik) dawıslısı (e) shep jaqta jaylasqan. Bul kórinis

foneması eń joqarǵı ekinshi formantına iye, til artı fonemaları, ásirese erinlik til artı fonemaları bolǵan o u dawıslıları eń tómen jiyliktegi ekinshi formantına iye. Til ortası dawıslılarınıń ekinshi formantı til aldı hám til artı dawıslılarına salıstırǵanda ortasha jiylikke iye. Sonday-aq til

Dawıslılardıń til artı bolıwı ekinshi formanttı tómenletiwshi qásiyetke iye bolsa, olardıń erinlik bolıwı da ekinshi formanttı tómenletetuǵın 2- kestedegi sanlar tastıyıqlaydı. Ashıq hám qısıq dawıslılardıń ekinshi formantların salıstıra otırıp, dawıslılardıń til artı, erinlik bolıwı menen birge onıń ashıq bolıwı da ekinshi formanttı tómenletiwshi qásiyetke iye ekenin kóremiz. 2-kestedegi o hám u a hám ı ó hám ú á hám i fonemalarınıń ekinshi formantlarınıń jiyligin salıstıra otırıp, tildiń jazıq jaǵdayı menen birge onıń tik jaǵdayı da az da

bolsa ekinshi formantqa tásir etetuǵının ańlaymız.

Dawıslılardıń klassifikaсiyası

Artikulyaсiyalıq hám akustikalıq tallawlar tiykarında tildiń jaǵdayı boyınsha qaraqalpaq tili dawıslıların tómendegidey toparlarǵa bóliwge boladı. Artikulyaсiyalıq maǵlıwmatlar tiykarında [e] fonemasın haqıyqat til aldı dawıslısı desek boladı. Bul pikir akustikalıq maǵlıwmatlar menen de tolıq tastıyıqlanadı: [e] dawıslısın aytqanda spektrdiń joqarǵı bólimindegi jiyilik kúsheyedi hám ekinshi formantı basqa qálegen dawıslınıń ekinshi formantınan joqarı jiyilikte boladı. Ekinshi topardı [i] [á] [ú] [ó] dawıslıları quraydı. Bul dawıslılardıń artikulyaсiyasın qaraqalpaq tiliniń

35

basqa dawıslıları menen salıstıra otırıp, olar til ortası dawıslıları boladı degen sheshimge keldik. Akustikalıq jaqtan til aldı, til ortası hám til artı dawıslılarınıń ekinshi formantların óz-ara salıstırǵanımızda til ortası dawıslılarınıń ekinshi formantları (ortasha 1400-1700 gс) til aldı dawıslısınıń ekinshi formantınan (ortasha 1800-2090 gс) tómen, til artı dawıslılarınıń ekinshi formantlarınan (ortasha 980-1260 gс) joqarı jiyilikte ekenin kóremiz. Demek til ortası dawıslılarınıń ekinshi formantları til aldı hám til artı dawıslılarınıń ekinshi formantlarına qaraǵanda ortasha jiyilikte boladı. Bul akustikalıq maǵlıwmat [i] [á] [ú] [ó] dawıslılarınıń til ortası ekenin tastıyıqlaydı. Úshinshi topardı til artı dawıslıları - [a], [o], [u], [ı] quraydı. Artikulyaсiyalıq jaqtan til artı hám aralas variantlarına iye bolǵan [ı] dawıslısı ekinshi formantınıń jiyiligi boyınsha til artı dawıslılarınıń qatarına qosıladı. Bulardıń hámmesiniń ekinshi formantları, ásirese, erinlik [o] hám [u] fonemalarınıń ekinshi formantları, eń tómen jiyilikke iye boladı.

Tildiń tik jaǵdayı boyınsha dawıslılardı rentgenogramma, palatogramma maǵlıwmatları tiykarında artikulyaсiyalıq jaqtan ashıq, qısıq, orta kóterińki dep bóliwdiń durıs ekenin akustikalıq (spektografiyalıq) maǵlıwmatlar da tastıyıqlaydı. Dawıslılardıń birinshi formantların salıstıra otırıp, qısıq dawıslılar bolǵan [e], [i], [u], [ú], [ı] fonemalarınıń birinshi formantlarınıń joqarı jiylikte (ortasha 258-588 gс), ashıq dawıslılar bolǵan [a], [á] fonemalarınıń birinshi formantlarınıń joqarı jiyilikte (ortasha 535-1020 gс), orta kóterińki dawıslılar bolǵan [o], [ó] dawıslılarınıń birinshi formantları ashıq hám qısıq dawıslılarǵa salıstırǵanda ortasha jiyilikte (ortasha 340-695 gс) ekenin kóremiz.

Erinlik dawıslılardıń ekinshi formantların jubaylas eziwlik dawıslılardıń ekinshi formantı menen salıstıra otırıp, erinlik dawıslılar tómen jiyiliktegi ekinshi formantına iye e kenin kóremiz. Máselen, jińishke e rinlik dawıslılar bolǵan [ú], [ó] fonemalarınıń ekinshi formantları sáykes jińishke eziwlik dawıslılar bolǵan [á], [i] fonemalarınıń ekinshi formantlarınan tómen jiyilikte, juwan erinlik dawıslılar bolǵan [u] menen [o] fonemalarınıń ekinshi formantları sáykes juwan eziwlik dawıslılar bolǵan [a], [ı] fonemalarınıń ekinshi formantlarınan tómen jiylikte boladı.

Qaraqalpaq tilinde [á]-[a], [ó]-[o], [i]-[ı], [ú]-[u], [e]-[i] hám [ı] jubaylas fonemaları tildiń tek jazıq jaǵdayı boyınsha bir-birinen ayrıladı.

Tildiń tik jaǵdayı boyınsha bul jubaylas dawıslılar, ya ashıq, ya qısıq, ya orta kóterińki, erinniń qatnası boyınsha ya erinlik, ya eziwlik boladı. Jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń qısılǵan bóliminiń tamaqtan erinlerge qaray jıljıwı ekinshi formanttıń joqarılawına hám az dárejede birinshi formanttıń tómenlewine sebepshi boladı. Spektogrammalarda joqarıdaǵı jubaylas dawıssızlardıń sońǵılarınıń ([a], [o], [u], [ı] fonemalarınıń) birinshi hám ekinshi formantları birbirine jaqın jaylasadı, al aldıńǵılarınıń ([á], [ó], [ú], [i], [e] fonemalınıń) birinshi hám ekinshi formantları bir-birinen qashıq jaylasadı. Bul juwan hám jińishke dawıslılardıń akustikalıq jaqtan ózgesheligin ańlatadı.

Jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń forması hám kólemin ózgertiwge tikkeley qatnasatuǵın háreketsheń sóylew aǵzaları bolǵan til hám erinlerdiń jaǵdayına qarap dawıslı fonemalar klassifikaсiyalanadı. Bunda tildiń alǵa yamasa artqa jıljıwı, joqarı kóteriliw dárejesi hám erinniń qatnası esapqa alınadı.

Berilgen artikulyaсiyalıq hám akustikalıq sıpatlamalar tiykarında qaraqalpaq tiliniń dawıslıların fonetikalıq jaqtan tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha til aldı [e], til ortası [i], [á], [ú], [ó], til artı [a], [o], [u] hám aralas [ı] (ol til artı reńkine de iye) dep~ tildiń tik jaǵdayı boyınsha ashıq [a], [á], qısıq [i], [e], [ú], [u], [ı] hám orta kóterińki [o], [ó] dep~ erinniń qatnası boyınsha erinlik [o], [ó], [u], [ú] hám eziwlik [a], [á], [ı], [i], [e] dep bóliwge boladı.

36

Tildiń jazıq jaǵdayı jaǵınan til aldı, til ortası hám til artı bolıwı menen dawıslılar fonetikalıq sıpatlaması hám fonologiyalıq belgileri boyınsha sáykes keledi. Al tildiń tik jaǵdayı boyınsha fonetikalıq jaqtan ashıq, qısıq, orta kóterińki bolsa, fonologiyalıq jaqtan tek ashıq hám qısıq boladı. Tildiń tik jaǵdayı boyınsha fonetikalıq jaqtan ashıq, qısıq, orta kóterińki dep úsh toparǵa bólgende erinniń qatnasıwı yamasa qatnaspawına qaramastan, tildiń kóteriliw dárejesi ǵana esapqa alınadı. Dawıslı [o], [ó] fonemaları sáykes [a], [á] seslerine qaraǵanda tildiń kóterińki jaǵdayında, al [u], [ú] seslerine qaraǵanda tildiń túsińki jaǵdayında aytıladı. Sonlıqtan tildiń kóteriliw dárejesi boyınsha bir jaǵınan eziwlik [a], [á] dawıslılarına, ekinshi jaǵınan erinlik [ú], [u] dawıslılarına salıstırǵanda erinlik [o], [ó] dawıslıları orta kóterińki boladı.

Artikulyaсiyalıq hám akustikalıq sıpatlamalardıń juwmaǵı retinde dúzilgen dawıslı seslerdiń fonetikalıq kestesi menen olardıń birinshi hám ekinshi formantlarınıń jiyiligi tiykarında dúzilgen diagrammanı salıstırıp qarasaq, olar ortasındaǵı nızamlı sáykeslikti ańlaymız. Diagrammanıń hám kesteniń eń tómeninde ashıq dawıslılar, al oń tárepinde til artı, sol tárepinde til aldı hám til ortası dawıslıları jaylasqan. Mine, bul artikulyaсiyalıq hám akustikalıq maǵlıwmatlardıń óz ara sáykes keliwi bolıp tabıladı.

6 - lekсiya

Dawıssız seslerdiń jasalıwı. Fonemalıq quramı

Túrkiy tillerge arab, parsı tillerinen kóplegen sózlerdiń kirip keliwine shekemgi dáwirdi, yaǵnıy islam dininiń taralıwına shekemgi dáwirdi dawıssızlar sistemasınıń eń dáslepki basqıshı dep alsaq, ol dáwirde N.A.Baskakovtıń kórsetiwi boyınsha on tórt dawıssız fonema - [m], [p], [w], [n], [l], [r], [t], [k], [s], [z], [sh], [j], [y], [ń] bolǵan. Al [b], [d], [g], [x], [q], [ǵ] sesleri ayrıqsha fonema emes, olar ayırım fonemalardıń reńki xızmetin atqarǵan. Bul pikir qaraqalpaq tiliniń dawıssız fonemalar sistemasınıń rawajlanıwına da tikkeley qatnaslı.

Dawıssız fonemalardıń tariyxıy rawajlanıp, qáliplesiwiniń kelesi basqıshı islam dininiń taralıwı hám arab, parsı tillerinen kóplep sózlerdiń kiriwi menen baylanıslı bolǵan. Bul dáwirde joqarıda kórsetilgen on tórt fonemaǵa qosımsha [b], [d] [x], [g] sesleri fonemanıń reńki qálpinen endi óz aldına ayrıqsha fonema bolıp qosılǵan. Al, [f], [h] dawıssız fonemaları bolsa, tikkeley arab, parsı tillerinen kirgen sózler menen birge ótken. Solay etip, bul basqıshta dawıssızlardıń fonemalıq quramı 20 fonemadan ibarat bolǵan.

Dawıssızlardıń rawajlanıwınıń sońǵı basqıshı Qaraqalpaqstanda keńes húkimetiniń dúziliw dáwirine tuwra keledi. Bul basqısh orıs hám internaсionallıq sózlerdiń qaraqalpaq tiline kóplep kirip keliwi menen sıpatlanadı. Orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden sózlerdiń ótiwi menen qaraqalpaq tiliniń dawıssızlar quramına v [v], с [c], ch [c1] fonemaları qosılǵan.

Solay etip, házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń dawıssızlarınıń quramı hámmesi bolıp jigirma úsh fonemadan turadı. Olardan tek orıs tilinen kirgen sózlerde ǵana jumsalatuǵın úsh dawıssızdı (v, c, c) hám arab, parsı tillerinen awısqan sózlerde jumsalatuǵın eki dawıssızdı (f, h) alıp taslasaq, tek on segiz dawıssız qaladı: [b], [p] [m], [w] [s], [z] [sh], [j] [t], [d] [n], [l] [r], [y] [k/q] [g/ǵ], [ń] [x]. Bulardıń ishinde de juwısıńqı únsiz, kishkene tillik [x] dawıssızınıń fonemalıq qásiyeti basqa dawıssızlarǵa qaraǵanda gúmilji ekenin atap kórsetiw kerek. Jabısıńqı dawıssız [k/q] fonemasınıń [q] reńki intervokal jaǵdayda mudamı juwısıńqı [x] sesi menen almasadı. Solay etip intervokal jaǵdayda [q], [x] sesleri bir fonemanıń eki túrli reńkleri wazıypasın atqaradı. Mısalı: [saxa], [toxal], [taxım] hám t.b. Bunnan tısqarı sózdiń basında da jabısıńqı [q] menen [x] juwısıńqı sesleriniń fonema retinde qarama-qarsı

37

qoyılıwı turaqlı emes. Awızeki sóylew tilinde olardıń biri ornına ekinshisi jumsalıwı múmkin. Biraq bunıń menen sózdiń mánisi ózgermeydi. Mısalı: [qor]-[xor], [qal]-[xal] hám t.b. Bul jerde ádebiy normadan shetlewshilik sezilgeni menen ulıwma mazmun ózgermeydi. Al [qan]-[xan], [qor]-[xor], [qabar]-[xabar] hám t.b. jubaylas sózlerin ayırıp turǵan [q] hám [x] dawıssızları bolıp tabıladı.

Solay etip qaraqalpaq tilindegi juwısıńqı [x] dawıssız sesi birde (intervokal jaǵdayda) jabısıńqı [k/q] fonemasınıń [q] reńki menen orın almasıp, bir-biri menen basqa-basqa fonemalar retinde emes, al bir fonemanıń reńkleri sıyaqlı qarım-qatnasta boladı, birde (sóz basında) ayrıqsha fonema retinde xızmet atqaradı. Máselen, [xabar] - atlıq mánisinde, [qabar] - feyil mánisinde jumsalǵan sózler bir-birinen tek [q] hám [x] sesleri arqalı ayrılıp tur. Bul jerde [q] hám [x] basqabasqa fonemalardıń reńkleri wazıypasında kelgen.

Qaraqalpaq tilindegi dawıssız fonemalar ortasında [k], [q], [g], [ǵ] seslerin házirgi kúnge shekem óz aldına ayrıqsha fonemalar dep esaplap hám olardıń hár birin ayrıqsha tańbalar menen tańbalap kelgen bolsaq, endi bul kóz-qarastı qayta qarap shıǵıwǵa tuwra keledi. Biz burınıraqta bul dawıssızlardıń fonemalıq qásiyeti jóninde bılay degen edik: «Dawıssızlardıń fonemalıq qásiyeti jóninde sóz bolǵanda til artı k hám g sesleri qishkene tillik q hám ǵ seslerine fonema retinde qarama-qarsı qoyıla ma, yamasa k, q sesleri k fonemasınıń, ǵ, g sesleri g fonemasınıń kombinatorlıq ottenokları ma degen soraw qoyıladı. Bunday sorawdıń tuwatuǵınıń sebebi kópshilik sózlerde k, g sesleri jińishke dawıslılar menen, al q, ǵ sesleri juwan dawıslılar menen qońsılas bolıp jumsaladı. Usıǵan tiykarlana otırıp k, g fonemaları hár túrli fonetikalıq jaǵdayǵa baylanıslı, yaǵnıy olar juwan dawıslılar menen kelse, sáykes juwan (q, ǵ), ottenokları arqalı, al jińishke dawıslılar menen kelse, jińishke (k, g) ottenokları arqalı sózlerde jumsaladı dewge bolar edi. Biraq q hám ǵ sesleri juwan dawıslılar menen qońsılas jaǵdayda jumsalıwı menen birge olar k, g sesleri sıyaqlı jińishke á dawıslı fonemasınıń aldında da jumsaladı. Mısalı: qáde, qádir, qáte, qápes, qádem, qáreli, qáste, ǵálle,

ǵálet, ǵázzel t.b. Sonday-aq qaraqalpaq tilinde aktiv qollanılıp júrgen kóp ǵana sırttan kirgen sózlerde k, g sesleri juwan dawıslılar menen de jumsaladı. Mısalı: Kavkaz, kanal, kamal, kazarma, gazon, galstuk t.b. Demek, q, ǵ hám k, g sesleriniń jumsalıwı fonetikalıq jaǵdayǵa, qońsılas dawıslılardıń juwan-jińishkeligine ǵana baylanıslı emes, al tildiń dástúrine baylanıslı. Sonlıqtan q, ǵ sesleri juwan dawıslı fonemalar menen jumsalatuǵın k hám g sesleriniń ottenokları emes, al olar k, g dawıssız fonemaları sıyaqlı óz aldına dara-dara fonemalar dep sanalıwı kerek». Biraq bul pikirdi tekserip kóriw ushın júrgizgen sońǵı dáwirdegi qosımsha baqlawlarımız joqarıda aytılǵan pikirdi tastıyıqlamadı.

Kerisinshe, [q] menen [k] sesleriniń ekewi birden bir únsiz dawıssız fonemanıń juwan hám jińishke reńkleri, al [g] menen [ǵ] sesleriniń ekewi de birden bir únli dawıssız fonemanıń juwan hám jińishke reńkleri degen juwmaq shıǵarıwǵa sebepshi boldı. Olar artikulyaсiyalıq jaqtan hár túrli sesler túrinde aytılǵan menen, yaǵnıy [q] menen [ǵ] -kishkene tillik, [k] menen [g] -til artı bolǵanı menen hám jazıwda basqa-basqa tańbalar menen tańbalanǵanı menen olardı tórt túrli fonema (k, q, g, ǵ) dep sanawǵa bolmaytuǵınına, al til artı-kishkene tillik, únsiz, jabısıńqı dawıssız [q/k] fonemasınıń juwan (q) hám jińishke (k) reńkleri ekenine, sonday-aq birden-bir til artı

- kishkene tillik, únli, jabısıńqı dawıssız ǵ/g dawıssız fonemasınıń juwan (ǵ) hám jińishke (g) reńkleri ekenine bizde tolıq isenim payda boldı.

Házirgi orfografiyalıq qádeler boyınsha qáde, qáte, ǵálle, táǵdir túrindegi sózlerde sońǵı jińishke buwınnıń tásiri nátiyjesinde aldıńǵı buwında [q] hám [ǵ] dawıssızları menen qońsılas bolıp kelgen dawıslı sestiń jińishke [á] túrinde aytılıwı támiynlenedi degen túsinikke súyene otırıp, jazıwda á túrinde jazılıp júr. Shınında

.Berdimuratov E. Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Nókis, 1979, 73-bet.

38

bul jerde qońsılas buwınnıń keyinli tásirine qaraǵanda, yaǵnıy sońǵı jińishke buwınnıń aldıńǵı buwındı jińishkertiwshi tásirine salıstırǵanda, qońsılas sestiń ilgerili tásiri, yaǵnıy [q] hám [ǵ] juwan dawıssızlarınıń sońındaǵı dawıslını juwanlatıwshı tásiri kúshli bolsa kerek. Bir buwınnıń qurılısında [q] hám [ǵ] dawıssız sesleri menen qońsılas bolıp kelgen hám usı dáwirge shekem jińishke dawıslı fonema dep júrgen [á] cesi haqıyqatında [a] juwan foneması sıyaqlı akusikalıq sıpatlamaǵa iye ekenin mına eksperimental maǵlıwmatlar tolıq tastıyıqladı.

Birinshi buwındaǵı dawıslınıń birinshi hám ekinshi formantları (FI, FII) haqqında maǵlıwmat

:

Dawıslı fonemalardıń birinshi formantı (FI) tildiń tik jaǵdayına, yaǵnıy tildiń tańlayǵa qaray kóteriliwi dárejesine tikkeley baylanıslı boladı. Dawıslı ses qanshelli kóterińki (qısıq) bolsa, FI sonshelli tómen jiylikte boladı. Al dawıslı ses qanshelli túsinińki (ashıq) bolsa, FI sonshelli joqarı jiylikte boladı. FII tildiń jazıq jaǵdayına, basqasha aytqanda tildiń alǵa yamasa artqa qaray jıljıw dárejesine, baylanıslı boladı. Dawıslı ses qanshelli til aldıraq bolǵan sayın, FII sonshelli joqarı jiylikte boladı~ al ol qanshelli til artıraq bolǵan sayın FII sonshelli tómen jiyilikte boladı.

Biz qaraqalpaq tilindegi dawıslı fonemalardıń formantlıq qurılısı haqqındaǵı maǵlıwmatlar menen salıstırıp qarasaq, joqarıdaǵı sózlerdiń birinshi buwınlarındaǵı dawıslınıń ekinshi formantı juwan [a] dawıslı fonemasınıń ekinshi formantına jaqın keletuǵının kóremiz. Dawıslı [a] fonemasınıń ekinshi formantı 1130-1390 gс, [á] dawıslısınıń ekinshi formantı 1380-1540 gс2, al keltirilgen mısallardıń birinshi buwınındaǵı dawıslınıń ekinshi formantı 1075-1385 gс jiylikte boladı. Solay etip, [q] hám [ǵ] dawıssızları menen qońsılas halda bir buwınnıń qurılısında kelgen dawıslını biz jińishke [á] foneması dep júrgen bolsaq, bunı akustikalıq maǵlıwmatlar tastıyıqlamaydı. Kerisinshe, ol fonetikalıq jaǵdayda jumsalǵan juwan [a] foneması bolıp tabıladı. Sonday-aq, artikulyaсiyalıq jaqtan da juwan [q] hám [ǵ] dawıssızları menen qońsılas jaǵdayda bir buwınnıń quramında jińishke dawıslınıń aytılıwı múmkin emes. Buǵan qaraqalpaq tilindegi dawıssızlar singarmonizmi jol bermeydi. Óytkeni dawıssızlar singarmonizmi boyınsha qaraqalpaq tilinde barlıq dawıssızlardıń juwan reńkleri juwan (til artı) dawıslılar, al jińishke reńkleri jińishke (til ortası, til aldı) dawıslılar menen keledi. Solay etip, qońsılas buwınlardıń juwan ya jińishkeliginen ǵárezsiz halda [q] hám [ǵ] dawıssızları menen tek juwan dawıslılar ǵana bir buwınnıń qurılısında kele aladı. Al jińishke dawıslılar onday fonetikalıq jaǵdayda ushıraspaydı.

Sonday-aq, [k] hám [g] jińishke dawıssızları menen juwan dawıslılardıń bir buwın qurılısında qońsılas keliwi de tábiyǵıy jaǵday emes. Biz [kanal], [kámal], [garaj] túrindegi sózlerdi alıp, olardaǵı jińishke [k], [g] dawıssızları menen qońsılas kelgen dawıslınıń formantlıq qurılısın

39

salıstırıp qarasaq, usı waqıtqa shekem juwan [a] dep júrgen dawıslınıń haqıyqatında jińishke [á] sıyaqlı akustikalıq sıpatlamaǵa iye ekenin kórdik. Bunı tómendegi ekperimental maǵlıwmatlar tastıyıqladı.

40