Házirgi qaraqalpaq tili Fonetika (Dáwletov 2006)

turatuǵın háreketsheń sóylew aǵzaları til, jumsaq tańlay menen qosa kishkene til, erinler boladı. Olardıń háreketi nátiyjesinde hawa aǵımına tosqınlıq jasalıp, dawıssız seslerge tán bolǵan shawqım payda etiliwi yamasa awız boslıǵınıń kólemin hám formasın ózgertiw arqalı anaw ya mınaw dawıslı seske tán bolǵan tembr payda etiliwi múmkin.

Awız boslıǵında jaylasqan sóylew aǵzalarınıń ishinde til eń háreketsheń xızmet atqaradı. Til shártli túrde til ushı, til arqası hám til túbi bolıp bólinedi. Til arqasınıń ózi til aldı, til ortası, til artı bolıp bólinedi. Álbette fiziologiyalıq jaqtan bir tutas tildi bulay etip bóliw seslerdi toparlarǵa bóliwge qolaylı bolǵanı ushın fonetikada shártli túrde qabıl etilgen. Tutas tildiń yamasa onıń bóliminiń alǵa, keyinge, joqarıǵa, tómenge qaray túrli háreket etiwi arqalı awız quwıslıǵı hár túrli formaǵa keledi. Seslerdiń bir-birinen ayırmashılıǵı tildiń hár qıylı háreketi menen tıǵız baylanıslı.

Jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń aldıńǵı shegarası erinler yamasa aldıńǵı tisler boladı. Erinler, ásirese tómengi erin, kóbirek qozǵalısqa kelip, ol háreketsheń xızmet atqaradı. Geypara dawıssız sesler tómengi erinniń joqarǵı eringe tolıq tiyiwi menen (b, p) ya jaqınlasıwı menen (w), tómengi erinniń joqarǵı tislerge jaqınlasıwı menen (v,f) ókpeden shıǵıp kiyatırǵan hawa aǵımına kedergi jasawı arqalı aytıladı. Dawıslılardı aytqanda erinler alǵa umtılıp, dóńgelek sańlaq payda etedi (bul jaǵdayda erinlik dawıslılar aytıladı), yamasa erinler ápiwayı ashılǵan qálpinde biytárep turadı (bunday jaǵdayda eziwlik dawıslılar aytıladı). Joqarǵı hám tómengi tisler awız boslıǵınıń háreketke kelmeytuǵın aldıńǵı shegarası bolıp xızmet etedi. Tildiń aldıńǵı bóliminiń, erinniń tislerge tiyiwi yamasa jaqınlasıwı arqalı dawıssız seslerge tán bolǵan shawqım payda etiledi. Tislerdiń túbi bekip turǵan dóńislik alveola dep ataladı.

Tańlay jańǵırıq xızmetin atqarıwshı awız boslıǵınıń joqarǵı shegarası bolıp xızmet etiw menen birge ol awız hám murın boslıqları ortasındaǵı shegara bolıp ta esaplanadı. Tańlay qattı tańlay hám jumsaq tańlaydan turadı. Qattı tańlaydı aldıńǵı tańlay, jumsaq tańlaydı artqı tańlay dep te ataydı. Artqı, yaǵnıy jumsaq tańlaydıń dawamı kishkene til boladı. Jumsaq tańlay kishkene til menen qosa tómen túsiriliwi arqalı awız jolı jabıladı da, hawa aǵımı murın jolı arqalı ótedi. Ádettegi dem alıw waqtında hám murınlıq seslerdi aytqanda jumsaq tańlay tómen túsirilgen halda boladı. Jumsaq tańlay muskullarınıń tartılıp, joqarı kóteriliwi arqalı murın jolı jabılıp turadı. Bunday jaǵdayda barlıq awızlıq sesler aytıladı. Murın boslıǵı murınlıq seslerdi aytqanda olarǵa qosımsha túr beredi. Jumsaq tańlay túsińki halda turıp, murın jolın ashıw arqalı hawa aǵımı murın boslıǵına keledi. Murınlıq seslerdi (m, n, ń) aytqanda muzıkalıq tonǵa hám awız boslıǵında payda bolǵan shawqımǵa qosımsha jańǵırıq xızmetin atqarıwshı murın boslıǵı ayrıqsha seslik túr qosadı.

Til seslerin payda etiwde sóylew aǵzalarınıń hámmesi birdey xızmet atqara bermeytuǵınlıǵın joqarıdaǵı aytılǵanlardan kóriwge boladı. Seslerdiń jasalıwında sóylew aǵzaları háreketsheń sóylew aǵzaları hám háreketsheń emes sóylew aǵzaları bolıp ekige bólinedi. Háreketsheń sóylew aǵzaları belgili bir sesti payda etiw ushın háreketke kelip, zárúrli formaǵa iye boladı. Olar seslerdiń jasalıwında eń tiykarǵı orındı tutadı. Seslerdi aytıwda háreketsheń emes sóylew aǵzalarınıń da belgili bir dárejede áhmiyeti boladı. Háreketsheń emes sóylew aǵzaları háreket etpeydi. Háreketsheń emes sóylew aǵzalarına háreketsheń sóylew aǵzaları jaqınlasıwı, tiyiwi yamasa olardıń alıslawı múmkin. Háreketsheń sóylew aǵzaları - dawıs shımıldıǵı, til, erin, kishkene til menen qosa jumsaq tańlay~ háreketsheń emes sóylew aǵzaları - tisler, qattı tańlay.

Alveola - latınsha alveolus - «nawasha, oypat» degen máni bildiredi.

11

Seslerdiń ózinshelik ózgesheligin, basqalarınan ayırmashılıǵın kórsetkende seslerdi bir-birine qarama-qarsı qoyǵanda, toparlarǵa bólgende olardıń jasalıwı tiykarǵa alınadı. Seslerdiń jasalıwı (artikulyaсiyası) sóylew aǵzalarınıń tikkeley xızmeti boladı.

Fonetikanıń lingvistikalıq tárepi. Fonema haqqında túsinik

Fonetikanıń soсiallıq ilim bolǵan lingvistikanıń bir tarawı ekenliginiń baslı sebebi - tildiń jámiyetlik qubılıs bolıwında. Tildiń máni ańlatatuǵın birlikleri bolǵan sózler, gápler seslerden quraladı. Til sesleriniń qarım-qatnas quralı wazıypasın atqarıwǵa qatnası olardıń eń baslı xızmeti bolıp tabıladı. Sesler artikulyaсiyalıq-akustikalıq jaqtan sóz etilgende de olardıń (seslerdiń) lingvistikalıq xızmetin hár tárepleme anıqlaw kózde tutıladı. Fonetikanıń lingvistikalıq tárepi izertlengende seslerdiń atqaratuǵın xızmeti sóz etiledi.

Fonetika iliminiń tariyxında birinshi bolıp akademik L.V.Sherba fonemanıń

«máni ayırıwshılıq» qásiyetin atap kórsetken edi. Fonetikada fonemanıń «máni ayırıwshılıq» qásiyeti ulıwma qabıl etilgen anıqlamaǵa aynalıp, bul teoriya L.R.Zinder tárepinen rawajlandırıldı: «Sózdiń mánisi onıń fonemalıq qurılısınan ǵárezli emes~ buǵan omonimlik hám polisemiyalıq qubılıslar gúwa bola aladı. Mısalı:

«stol» hám «stul» hár túrli dawıslılarǵa iye bolǵanı ushın emes, al olar hár qıylı túsinikti bildirgeni ushın hár túrli sózler bolıp tur. Sonıń menen birge biz «stol» sózin «stul» sózinen hesh kontekstsizaq ayırıp tanıytuǵın sebebimiz birinshi sózdegi dawıslı-o, ekinshisinde-u. Bunnan fonemanıń «sózlerdi ayırıwshılıq» xızmetin kóriwge boladı». Solay etip sózler bir-birinen aldı menen mánisi boyınsha hám onnan soń fonemalıq qurılısı boyınsha ayırıladı. Qaraqalpaq tilindegi tas, tes, tıs, tis, tus, tús, tos, tós sózleri bárinen burın hár qıylı túsiniklerdi bildirgeni ushın hár túrli sózler bolıp tur. Sonday-aq bulardıń ayırmashılıqları ol sózlerde hár túrli dawıslılardıń ayrıqsha fonema bolıwına baylanıslı. Álbette, bul qubılıslar (sózdiń mánisi hám onıń fonemalıq qurılısı) bir-biri menen tıǵız baylanıslı boladı.

Joqarıdaǵı mısallarda dawıslı fonemalar sózlerdi, olardıń mánilerin ayırıp tursa, atam, atań sózleriniń túbiri bir (ata) bolıp, m hám ń dawıssızları sózlerdi túrlendirip, hár túrli forma jasap tur. Seslerdiń bunday xızmet atqarıwı olardıń fonemalıq xızmeti boladı. Solay etip fonema sózlerdiń mánilerin hám formalarınayırıwshılıq qásiyetke iye boladı.

Hár bir fonema tildegi basqa barlıq fonemalardan ayırılıp turadı, sonıń menen birge ol sol tildegi basqa barlıq fonemalarǵa qarama-qarsı qoyıladı. Hár bir fonema tiykarǵı hám tiykarǵı emes belgilerdiń jıynaǵınan turadı. Bul aytılǵanlarǵa dálil retinde d dawıssız fonemasın mısalǵa alayıq. Qaraqalpaq tilinde d foneması-únli, til aldı, jabısıńqı, murınlıq emes (awızlıq). Bul aytılǵan belgiler d fonemasınıń tiykarǵı belgileri boladı. Óytkeni qaraqalpaq tilinde únsiz t, til artı g, juwısıńqı z, murınlıq n fonemaları bolıp, olardıń hár bir d fonemasınan sáykes belgileri boyınsha ayırılıp turadı. Olar bılayınsha óz ara qarama-qarsı qoyıladı: t-únsiz fonema, sebebi d-únli~ g-til artı foneması, sebebi d-til aldı foneması~ z-juwısıńqı, sebebi d-jabısıńqı~ n-murınlıq fonema, sebebi d- awızlıq (murınlıq emes) fonema boladı. Demek, fonema sıpatında t sesiniń únsiz fonema, g sesiniń til artı, z sesiniń juwısıńqı, n sesiniń murınlıq fonema bolıp sanalıwı olarǵa qarama-qarsı qoyılatuǵın d fonemasınıń únli, til aldı, jabısıńqı, awızlıq (murınlıq emes) ekenligi menen baylanıslı boladı. Al usı d fonemasınıń juwan (qattı) hám erinlik emesligi onıń tiykarǵı belgisi - fonemalıq belgi bola almaydı. Sebebi qaraqalpaq tilinde oǵan qarama-qarsı qoyılatuǵın jińishke (jumsaq) d1 hám e rinlik d0 sesleri óz

12

aldına jeke-jeke fonema sıpatında jumsalmaydı. D sesiniń juwan ya jińishke, erinlik ya eziwlik bolıp aytılıwı fonetikalıq jaǵdayǵa baylanıslı boladı. Jińishke dawıslı sesler menen qońsılas bolıp kelse, qaraqalpaq tilindegi basqa dawıssız sesler sıyaqlı d sesi de jińishke bolıp (d1izim1, d1ep1, d1án1 hám t.b.)~ juwan dawıslılar menen kelse, juwan bolıp (dala, ıdıs hám t.b.) juwan hám erinlik dawıslılar menen kelse, juwan hám erinlik bolıp (d0os0, d0ur0ıs0 t.b.), jińishke hám erinlik dawıslılar menen kelse, jińishke hám erinlik bolıp (d10ú1r10, d10ú1n10ya, d10ó1n10 t.b.) aytıla beredi. Fonetikalıq jaǵdaylardan ǵárezli halda payda bolǵan bul seslik ózgeshelikler fonemanıń tiykarǵı emes belgisi, onıń fonetikalıq belgileri bolıp sanaladı.

Tildegi fonemalardıń óz ara qarama-qarsı qoyılıwı olar ortasında baylanıs joq degen túsinikti ańlatpaydı. Kerisinshe, bulay etip fonemalardı qarama-qarsı qoyıw arqalı olardıń tilde bir sistemanı quraytuǵınlıǵın, baylanısın, jaqınlıq jaqların kóriwge boladı. Máselen, t-d, s-z, p-b, sh-j t.b. sıyaqlı jubaylas dawıssızlar tek bir belgisi menen, yaǵnıy dawıstıń qatnası boyınsha (únsiz-únli) ayrılıp tursa, olar basqa barlıq belgileri jaǵınan birdey: t-d jubaylas fonemalarına ortaq belgi - bulardıń ekewi de jabısıńqı, til aldı, awızlıq (murınlıq emes)~ s-z jubaylasları - juwısıńqı, til aldı, bir tosqınlıqlı~ p-b jubaylasları - jabısıńqı, erinlik, awızlıq hám t.b. Olardıń ayırmashılıq belgileri jubaylaslardıń birinshileri - únsiz fonemalar, al ekinshileri - únli fonemalar. Demek keltirilgen jubaylas seslerdiń birinshileriniń hámmesine ortaq belgi-olardıń bári únsiz, al olardıń ekinshileri únli fonemalar bolıp tabıladı.

Fonema túsinigi óziniń eń dáslepki payda bolıwında ses túsinigine qarama-qarsı qoyılıwdan kelip shıqqan. Fonema degen túsinik penen ses túsinigi mudamı sáykes kele bermeydi. Fonema mudamı bir sesten turmastan, geyde aytılıwı jaǵınan jaqın bolǵan eki, hátte úsh sesten de quralıwı múmkin. Geypara tillerde ushırasatuǵın diftong, triftonglar buǵan mısal bola aladı. Kerisinshe, eki fonema bir pútin seske usas bolıp aytılıwı da múmkin. Mısalı, ashshı, attı usaǵan sózlerde eki sh hám eki t bir sozımlı ses sıyaqlı bolıp aytılǵan menen olardıń hár qaysısı bir qıylı eki fonemanıń dizbekleri dep túsiniledi.

Sonıń menen birge fonema hám ses pútkilley basqa-basqa nárseler emes, kerisinshe olar óz ara tıǵız baylanıslı túsinikler. Sonlıqtan fonetikada fonema túsiniginiń ornına geyde ses sózi de qollanıla beredi. Fonema tilde sesler arqalı ómir súredi. Tildegi sesler anaw ya mınaw fonemanıń jasaw forması boladı. Fonema dep artikulyaсiyalıq hám akustikalıq jaqtan ózinshelik ózgesheligine iye bolǵan, taǵı da mayda bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın, sózlerdi ajıratıw maqsetinde jumsalatuǵın seslik birliklerge aytıladı.

Tilde sesler oǵada kóp túrli. Máselen, hayallar hám erlerdiń dawıs ózgesheligi, hár bir adamnıń jeke fiziologiyalıq ayrıqshalıǵına baylanıslı dawıs ózgesheligi, hátte bir adamnıń túrli jaǵdaylarǵa baylanıslı hár túrli dawıs ózgesheligi - bulardıń bári artikulyaсiyalıq, akustikalıq jaqtan seslerdiń sheksiz kóp túrliligin payda etedi. Biraq bunday seslik ayırmashılıqlar hesh qanday tillik áhmiyetke iy bolmaydı, yaǵnıy qatnas quralı xızmetin atqarmaydı. Belgili bir mánige iye bolǵan sóz aytılsa, ol kim tárepinen hám qalay aytılıwına qaramastan sol tildi biletuǵın adam tárepinen túsiniledi. Hár túrli dawıs ózgeshelikleri elestirilmeydi. Bul ózgeshelikler fonetika ushın hesh qanday áhmiyetke iye emes.

Fonema hár túrli fonetikalıq jaǵdaylarda ushırasadı. Túrli fonetikalıq jaǵdaylar fonemanıń aytılıwına tásir etip, belgili dárejede oǵan qosımsha túr beredi.

(d1)-jińishke (jumsaq) degendi ańlatatuǵın belgi~(d0)- erinlik degendi ańlatatuǵın belgi.

13

Usınnan fonemanıń reńkleri kelip shıǵadı. Máselen, joqarıda aytılǵanınday d fonemasınıń birde jińishke, birde juwan, birde juwan hám erinlik, birde jińishke hám erinlik halda aytılıwınan onıń

reńkleri payda boladı. Qaraqalpaq tilinde d dawıssızı óz aldına fonema dep tanılatuǵın bolsa, belgili sózlerdegi (dala, d1á1n1, d0os0, d10ó1n10 t.b.) d, d1, d10 sesleri d fonemasınıń tildegi reńkleri, sózlerde

jumsalatuǵın wákilleri bolıp sanaladı. Sonlıqtan da akademik L.V.Sherba fonemanı seslik tip dep ataydı. Solay etip fonema tilde ózleriniń reńkleri arqalı ómir súredi. Bul jaǵınan fonemanıń reńkleri menen tildegi sesler haqqında túsinikler birdey bolıp esaplanadı.

Hár túrli fonetikalıq jaǵdaylarǵa baylanıslı payda bolǵan reńkler fonemanıń minnetli reńkleri delinedi. Sonıń menen birge tildiń dialektlik ózgesheliklerine baylanıslı bir fonema birdey fonetikalıq jaǵdayda bolıwına qaramastan belgili dárejede hár qıylı bolıp aytılıwı múmkin. Máselen, jol-djol, jaqsı-djaqsı sózlerindegi j hám dj sesleri. Bunday bolıp tilde bir fonemanıń (máselen, j fonemasınıń) hár túrli reńklerine iye bolıwı fonemanıń minnetli emes (fakultativ) reńkleri delinedi.

Fonemanıń minnetli reńki fonetika ushın oǵada áhmiyetli. Fonetikalıq sebeplerge baylanıslı bul reńkler kombinatorlıq hám poziсiyalıq reńkler bolıp bólinedi. Kombinatorlıq reńkler qońsılas fonemalardıń bir-birine tiygizgen tásirinen payda boladı. Qaraqalpaq tilinde juwan dawıslılarǵa qońsılas bolıp kelgen dawıssız sesler juwan, jińishke dawıslılarǵa qońsılas bolıp kelgende sol dawıssız sesler jińishke bolıwı (tas sózinde t hám s fonemalarınıń juwan tis, tes sózlerinde olardıń

jińishke bolıwı), erinlik dawıslılarǵa qońsılas bolıp kelgende dawıssızdıń erinlik túr alıwı (máselen, t10ú1s10 sózinde t10 hám s10 fonemalarınıń jińishke hám erinlik túrde aytılıwı) fonemanıń

kombinatorlıq reńklerin payda etedi. Sózdiń basında, ortasında, aqırında keliwine baylanıslı, buwınnıń sıpatına, pátke baylanıslı bir fonemanıń belgili dárejede túrlishe aytılıwınan fonemanıń poziсiyalıq reńkleri dóreledi.

Dawıslı hám dawıssız fonemalar olardıń ayırması.

Dawıslı fonemalar haqqında túsinik.

Barlıq tillerde (sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de) seslerdi dawıslılar hám dawıssızlar dep bóliw erteden baslap-aq dástúrge aylanǵan. Bulay etip bóliwde seslerdiń tildegi xızmeti, olardıń artikulyaсiyası hám akustikalıq sıpatlaması esapqa alınadı. Seslerdi dawıslı hám dawıssız dep bóliwde eń aldı menen olardıń buwın quray alıw yamasa buwın quray almaw qásiyetine qaraladı. Buwın quray alatuǵın sesler dawıslı sesler, buwın quray almaytuǵın sesler dawıssız sesler boladı. Dawıslılar hám dawıssızlar artikulyaсiyalıq jaqtan da ózgeshelikke iye boladı. Artikulyaсiyalıq jaqtan dawıslılardıń dawıssızlardan baslı ayırmashılıǵı mınalardan ibarat: birinshiden, dawıslılardı aytqanda ókpeden shıqqan hawa aǵımı sóylew aǵzaları tárepinen tosqınlıqqa ushıramaydı. Al dawıssızlardı aytqanda hawa aǵımı sóylew aǵzalarınıń bir jerinde tosqınlıqqa ushıraydı. Bul tosqınlıq hár túrli formada jasalıwı múmkin: háreketsheń sóylew aǵzası háreketsiz sóylew aǵzasına tiyiwi hám jaqınlasıwı arqalı jasaladı. Ekinshiden, dawıslılardı aytqanda ókpeden shıqqan hawa aǵımınıń páti kúshsiz, ólpeń bolsa, dawıssızlardı aytqanda hawa aǵımı kúshli boladı. Dawıssızlardıń

«Reńk» ataması burınǵı «ottenok», «allofon» ornına qabıl ettik. Ádebiyatlarda «ottenok», «allofon» hám «variant» terminleri sinonim mánisinde de jumsaladı. Sonıń menen birge Sherba fonologiyalıq mektebinde «ottenok» termini, Moskva fonologiyalıq mektebiniń wákilleriniń miynetlerinde «variant» termini qollanıladı.

14

aytılıwında hawa aǵımınıń kúshli bolıwı olardıń jasalıwındaǵı sóylew aǵzaları payda etken tosqınlıqtı jeńiw zárúrliginen bolsa kerek. Nátiyjede anaw ya mınaw dawıssız seske tán bolǵan shawqım payda etiledi. Úshinshiden, dawıslılardı aytqanda tutas barlıq sóylew aǵzalarına kúsh túsip, olardıń muskulları tartılıp, kerilip turadı hám kóbirek kúsh jumsaladı. Al dawıssızlardı aytqanda sóylew aǵzalarınıń bir jerinde tosqınlıq payda etilip, tek sol tosqınlıq payda bolǵan orındaǵı sóylew aǵzasına ǵana kúsh túsip, muskulları tartılıp turadı da, basqa sóylew aǵzalarına kúsh túspey muskulları ápiwayı, bosań qálpinde boladı hám az kúsh jumsaladı.

Joqarıda aytılǵan dawıslılardıń hám dawıssızlardıń ózlerine tán bolǵan artikulyaсiyalıq ózgeshelikleri olardıń akustikalıq jaqtan da hár túrliligin keltirip shıǵaradı. Dawıssızlarǵa shawqım, al dawıslılarǵa dawıs (muzıkalı ton) tán boladı. Akustikalıq belgilerine qaray seslerdi dawıslılar hám dawıssızlar dep bóliw biraz qıyın. Dawıssızlardıń ózleri akustikalıq jaqtan birgelki emes. Dawıssız sesler qatarına kiretuǵın sonorlar(sonant dep te aytıladı) dawıstıń qatnası jaǵınan dawıssızlardan góre dawıslılarǵa jaqınıraq. Olardı aytqanda shawqımǵa qaraǵanda muzıkalı ton, dawıs basımıraq qatnasadı, biraq dawıslılarǵa qaraǵanda ses kúshi pásirek boladı. Sonday-aq únli dawıssızlardı aytqanda da shawqım menen birlikte dawıs qatnasadı. Al únsiz dawıssızlar tek shawqımnan jasaladı. Sonlıqtan akustikalıq jaqtan seslerdi dawıslılar hám dawıssızlar dep anıq toparlarǵa bóliw qıyın.

Juwmaqlap aytqanda tildegi seslerdi dawıslılarǵa hám dawıssızlarǵa bólgende eń aldı menen buwın quray alıw yamasa buwın quray almaw qásiyetine qaraymız. Sonday-aq seslerdiń bul hár bir toparı ulıwmalıq artikulyaсiyalıq hám akustikalıq belgilerine de iye boladı.

Dawıslılardıń fonemalıq quramı

Qaraqalpaq tiliniń fonemalıq quramın anıqlaw máselesi ayırım quramalı seslerdiń diftonglardıń bir fonemadan turatuǵınlıǵın yamasa eki fonemadan turatuǵınlıǵın anıqlaw máselesi menen tikkeley baylanıslı. Basqasha aytqanda, qaraqalpaq tiliniń fonemalıq quramın anıqlawda házirge shekem ádebiyatlarda talaslı bolıp júrgen [y] hám [w] yarım dawıslılarınıń dawıslı fonemalar menen bir buwınnıń quramında ushırasıwınan jasalatuǵın diftonglardıń bir pútin fonema dep sanalıwı kerek pe yamasa olardıń hár biri eki fonemanıń dizbegi me degen máseleniń qalay sheshiliwi menen tıǵız baylanıslı boladı. Eger diftonglar ayırıqsha fonema bolsa, onda tildegi basqa fonemalarǵa (sonıń ishinde monoftonglarǵa da) qarama-qarsı qoyıladı. Tildegi monoftonglarǵa ayrıqsha fonema retinde diftonglar qosılsa, óz gezeginde dawıslılardıń fonemalıq quramı artadı. Eger diftonglar eki fonemanıń dizbegi dep qaralsa, olardıń quramındaǵı dawıslı sıńarı ádettegi monoftong dep qaraladı da, al tutas diftong ayrıqsha fonema (monofonema) bolmaǵanlıqtan, ol tildegi basqa fonemalarǵa qarama-qarsı qoyıla almaydı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde ayrıqsha fonema retinde jumsalatuǵın fonologiyalıq diftonglar ushıraspaydı. Bul tilde diftonglar jóninde sóz bolǵanda tek fonetikalıq diftonglar ǵana kózde tutıladı. Atap aytqanda, artikulyaсiyalıq hám akustikalıq jaqtan dawıslılarǵa eń jaqın bolǵan [y] , [w] sonantları (yarım dawıslıları) dawıslılar menen dizbeklese otırıp, fonetikalıq diftonglardı (jalǵan diftonglardı) payda etedi. Burınıraqta biz atalǵan bul sonantlardıń qatnasıwı menen dóretilgen diftonglardıń fonologiyalıq jaqtan hár qaysısınıń eki fonemadan turatuǵınlıǵın dálillewge háreket etken edik.

Yarım dawıslılar bolǵan [y] hám [w] sesleri hámme dawıslılar menen dizbeklesip kele otırıp ashıq yamasa tuyıq diftonglardı payda ete beredi. Ádette bul sesler ayrıqsha fonema retinde ózleri qatara bir buwın quramında kelgen ashıq dawıslılardan

.Sonor, sonant sózi sonorus - «shıqqısh» degen máni bildiretuǵın latın sózi

15

ajıralıp, payda etip turǵan diftonglardıń quramınan ap-ańsat bólek lenedi. Solay etip olardıń ayrıqsha fonema bolıwına hesh gúman tuwmaydı. Máselen, [ay], [aw], [ya], [waz], [wáj], [yar], [taw], [tay], [saw] sıyaqlı sózlerde ashıq dawıslılar menen kelgende [y] hám [w] dawıssızlarınıń ayrıqsha fonema ekenin, solay etip ol diftonglardıń dawıslı menen sonant [y] fonemalarınıń yamasa dawıslı menen sonant [w] fonemalarınıń dizbeginen turatuǵınına hesh qanday gúman tuwmaydı hám bunı ayrıqsha dálillep otırıw zárúr emes. Al [y] hám [w] sonorlarınıń qısıq yamasa orta kóterińki dawıslılar menen keliwinde, solay etip [ıw], [iw], [uw], [úw] tuyıq diftongların, [ye], [wo], [wó] ashıq diftongların payda etiwde dálilewdi talap etetuǵın shataslı másele bar edi. Olardıń hár biri eki fonemadan tura ma yamasa eki sesten quralǵan bir fonema ma? Mine, usı másele ayrıqsha túsindiriwdi talap etetuǵın edi. Dawıslı fonemalardıń muǵdarı usı máseleniń qalay sheshiliwine tikkeley baylanıslı. Eger olar eki sesten quralǵan ayrıqsha diftongfonemalar dep esaplansa, onda qaraqalpaq tilindegi fonemalardıń sanı toǵızdan kóbeyedi. Al olardıń hár biri dawıslı fonema menen sonant dawıssız fonemalardıń dizbegi dep esaplansa, onda qaraqalpaq tilindegi dawıslılardıń sanı toǵız fonemadan ibarat boladı. Sonlıqtan da [ıy], [iy], [uw], [úw] tuyıq diftonglarınıń hám [ye], [wo], [wó] ashıq diftonglarınıń fonologiyalıq quramın anıqlaw máselesi menen qaraqalpaq tili dawıslılarınıń fonemalıq quramın anıqlaw óz-ara baylanıslı hám birgelikte sheshiliwi tiyisli másele bolıp tabıladı.

Dawıslılardıń fonemalıq quramı jóninde pikirlerdiń hár túrli bolıwınıń ózi de usı diftonglardıń fonemalıq quramınıń hár túrli bolıp sheshiliwine baylanıslı. Máselen, kópshilik ádebiyatlarda qaraqalpaq tilindegi toǵız dawıslı fonema bar (a, á, o, ó, u, ú, ı, i, e) dep esaplansa, al J.Aralbaev on bir dawıslı fonema bar dep esaplaydı. Ol toǵız dawıslı-monoftongtıń ústine eki dawıslı diftongtı ayrıqsha fonemalar retinde qosadı hám házirgi qaraqalpaq tiliniń imlası boyınsha ıy, iy tańbaları arqalı ańlatılıp júrgen diftonglardı juwan, jińishke reńklerdegi [i] monofoneması dep, al uw, úw tańbaları menen ańlatılıp júrgen diftonglardı juwan, jińishke reńklerdegi [u] monofoneması dep esaplaydı. Solay etip, J.Aralbaevtıń qaraqalpaq tiliniń dawıslılarınıń fonemalıq quramı jónindegi bul juwmaǵı akademik I.Keńesbaev tárepinen aytılǵan qazaq tiliniń dawıslılarınıń fonemalıq quramı toǵız monoftong hám eki diftong fonemalardan ibarat boladı degen pikiri menen sáykes keledi. Biraq házirgi qazaq tiliniń dawıslılarınıń fonemalıq quramı jóninde de pikirler birdey emes. I.Keńesbaevtıń pikirinshe qazaq tilinde on bir dawıslı fonema bolsa (a, á, e, o, ó, i, ı, u, ú, i, u) , A.Djunisbekovtıń dáslepki pikirinshe toǵız (a, á, e, o, ó, ı, i, u, ú) , al sońǵı pikiri boyınsha altı (a, á, ı, u, i, ú) dawıslı fonema bar. Bulardıń ishinde D.Djunisbekovtıń qazaq tilinde toǵız dawıslı fonema bar degen dáslepki pikirine qosılıwına boladı. Al qazaq tilindegi [iw], [uw] diftongların ayrıqsha fonema dep esaplaytuǵın I.Keńesbaevtıń pikirine de, sonday-aq qazaq tilinde sózlerdiń barlıq poziсiyasında da e, o, o´ ayrıqsha fonema emes, al eki fonemadan ibarat diftonglar: e diftongi [y] menen [i], [o] diftongi [w] menen [u], ó diftongi [w] menen [ú] fonemalarınıń dizbeginen turadı~ solay etip qazaq tilinde hámmesi bolıp altı monoftong hám úsh diftong bar degen A.Djunisbekovtıń sońǵı pikirine de qosılıw qıyın. Qazaq tilinde ushırasatuǵın [bel]-[bil], [bol]-[bul], [kól]-[kúl] jubaylas sózlerindegi dawıslılardıń qarama-qarsı qoyılıwınıń ózi-aq, bizińshe, e, o, ó dawıslılarınıń ayrıqsha fonema(monoftong) ekeninen dárek beredi.

Qaraqalpaq tilindegi diftonglardıń hár biriniń, sonıń ishinde tuyıq diftonglar bolǵan [ıy], [iy], [uw], [úw] hám sózdiń eń basında jumsalatuǵın ashıq diftonglar bolǵan [ye], [wo], [wó] fonologiyalıq jaqtan eki fonemanıń dizbeginen turatuǵınlıǵın ózimizdiń kandidatlıq dissertaсiyamızda eksperimental maǵlıwmatlar tiykarında hár tárepleme dálillegen edik. Sonlıqtan qaytalamaw maqsetinde biz diftonglardıń hár qaysısınıń ne sebepten eki fonemanıń dizbeginen turatuǵınlıǵın túsindirip otırmadıq.

16

Solay etip qaraqalpaq tilindegi diftonglardıń fonologiyalıq jaqtan ayrıqsha birlik bolmaytuǵınlıǵı dawıslılardıń fonemalıq quramın anıqlawda qatań esapqa alındı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde toǵız dawıslı ses ayrıqsha fonema retinde jumsaladı. Olar - a[a], ı[ı], á[á], i[i], e[e], o[o], ó[ó], u[u], ú[ú]. Dawıslı fonemalardıń túrli fonetikalıq jaǵdaylarda jumsalıwı jaǵınan qaraqalpaq tilindegi singarmonizmge sáykes qatań sheklenedi. Olar tildiń tik hám jazıq jaǵdayları boyınsha, erinniń qatnası boyınsha ayrıqsha fonema sıpatında óz-ara qaramaqarsı qoyıladı.

Túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde de, bir buwınlı sózlerde hám kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınlarında barlıq dawıslı fonemalar sheklenbesten jumsaladı. Al kóp buwınlı sózlerdiń ekinshi hám sońǵı buwınlarında dawıslı fonemalar jumsalıwı boyınsha sheklengen boladı. Dawıslılar singarmonizmine muwapıq sońǵı buwınlarda qanday dawıslınıń keliwi aldıńǵı buwındaǵı dawıslınıń sıpatınan ǵárezli boladı. Sonday-aq ayırım dawıslılar qaraqalpaq tilinde sońǵı buwınlarda pútkilley jumsalmawı da múmkin. Máselen, qaraqalpaq tilinde [o], [á], dawıslılar jumsalıwı jaǵınan ádewir sheklengen. Dawıslı [o] foneması bir buwınlı sózlerden yamasa kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınınan basqa jaǵdayda pútkilley jumsalmaydı. Al á foneması siyrek jaǵdayda, onda da tiykarınan arab, parsı tillerinen awısqan sózlerde ushırasadı. Biz dawıslılardıń jumsalıw jiyiligin izertlew nátiyjesinde usınday juwmaqqa keldik. Dawıslı fonemalardıń arasında [o] hám [á] qosımtalarda pútkilley ushıraspaydı. Bul jaǵday [á], [o] sesleriniń qaraqalpaq tilinde fonema retinde sońǵı dáwirde qálipleskeninen dárek beredi.

Túrkiy tillerde bir buwınlı sózler yamasa kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınları dawıslı fonemalardıń jumsalıwı ushın ayrıqsha qolaylı fonetikalıq jaǵday bolıp tabıladı. Bul jaǵday dawıslılardıń fonemalıq qásiyetin anıqlawda esapqa alınıwı tiyis.

Qaraqalpaq tilinde dawıslı fonemalar úsh túrli belgileri boyınsha ayırılıp turadı. Tildiń jazıq (gorizontal) jaǵdayı boyınsha til aldı, til ortası hám til artı, tildiń tik (vertikal) jaǵdayı boyınsha ashıq hám qısıq, erinniń qatnası boyınsha erinlik háim eziwlik ekenligi boyınsha ayırılıp turadı hám

[u], [ú] fonemaları sıyaqlı qısıq fonemalar qatarına jatadı. Birden-bir til aldı dawıslısı bolǵan eziwlik [e] foneması tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha til ortası eziwlik [i], [á] fonemalarına da, til artı eziwlik [ı], [a] fonemalarına da qarama-qarsı qoyıladı. Bunday tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha úsh basqıshlı fonologiyalıq jaqtan qarama-qarsı qoyılıwı fonetikalıq (artikulyaсiyalıq hám akustikalıq) maǵlıwmatlar menen tolıq tastıyıqlanadı. Alınǵan eksperimental maǵlıwmatlarǵa súyene otırıp, tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha dawıslılardı til aldı, til ortası hám til artı dep bóliwge boladı. Fonologiyalıq jaqtan [e], [i], [ı] sesleri fonema sıpatında bir-birinen tek tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha (til aldı, til ortası, til artı) ayrılıp turadı hám usı belgileri boyınsha olar qarama-qarsı qoyıladı. Al basqa belgileri boyınsha olardıń hámmesi teńdey: tildiń tik jaǵdayı boyınsha olardıń úshewi de - qısıq, e rinniń qatnası boyınsha - eziwlik.

Bir buwınlı sózlerde hám kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınlarında dawıssız fonemalardıń aralıǵında barlıq dawıslı fonemalar ushırasadı hám tildiń tik jaǵdayı boyınsha dara fonema retinde óz-ara qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı: tildiń tik jaǵdayı boyınsha [a]-[ı], [o]-[ı], [ó]-[ú], [á]-[i] hám [e] dawıslı fonemaları [tas]-[tıs], [tos]-[tus], [tós]-[tús], [kár]-[kir]-[ker] jubaylas sózlerinde qaraqalpaq tilindegi toǵız dawıslı fonema aldındaǵı hám sońındaǵı fonemalardan ǵárezsiz halda qarama-qarsı qoyıladı.

.Ubaydullaev K. Qaraqalpaq tili boyınsha tańlamalı miynetler. Nókis, 1976, 70 -b.

17

Olardaǵı dawıslılardıń orın almasıwı menen dawıssızlar ózgeriske ushıramaydı. Singarmonizmge muwapıq dawıslılar tildiń jazıq jaǵdayı erinniń qatnası boyınsha jalǵız ózleri emes, al qońsılas dawıssızları menen birlikte buwın túrinde qaramaqarsı qoyıladı. Mısalı, tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha [a]-[á], [o]-[ó], [u]-[ú], [ı]-[i]-[e]

dawıslı fonemaları [tan]-[tán], [tos]-[tós], [tus]-[tús], [tıs]-[tis]-[tes] jubaylas sózlerinde qatań túrde buwın qurılısındaǵı dawıssızları menen birlikte tutas buwın túrinde qarama-qarsı qoyılatuǵının eskermewge bolmaydı. Usı dáwirge shekemgi jumıslarda bul sıyaqlı jubaylas sózlerden tek dawıslılardı bólip alıw, olardı qaramaqarsı qoyıp keliwimizdiń ózi jasalma bolǵan. Sebebi [tıs]-[tis] jubaylas sózlerindegi [ı] hám [i] dawıslıları juwan-jińishke bolıp qarama-qarsı qoyılıwı menen birge juwan buwınlı aldıǵı sózdegi t, s dawıssızlarınıń juwan ekenin, jińishke buwınlı sońǵı sózdegi sáykes t', s' dawıssızlarınıń jińishke ekenin, sonlıqtan da tek dawıslılar ǵana emes, al qońsılas dawıssızlar da birlikte qarama-qarsı qoyılatuǵının eskermewge bolmaydı. Solay etip usı dáwirge shekem buwınnıń sıpatına qaramastan dawıslını bólip alıp, tildiń tik hám jazıq jaǵdayları boyınsha, erinniń qatnası boyınsha qarama-qarsı qoya otırıp, olardıń fonemalıq qásiyetlerin kórsetip kelgen bolsaq, endi bul usıldı qayta qarap shıǵıwǵa tuwra keledi. Jeke fonema túrinde dawıslılar tek tildiń tik jaǵdayı boyınsha ǵana qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı, [san]-[sán], [tos]-[tós], [tus]-[tús], [tıs]-[tis] jubaylas sózlerinde dawıslılar juwan-jińishkeligi boyınsha ayrılıp turıwı (qarama-qarsı qoyılıwı) menen birge dawıslınıń aldındaǵı hám sońındaǵı dawıssızları da [s]-[s'], [n]-[n'], [t]-[t'], [s°]-[s'°], [t]-[t'] túrinde ayrılıp turadı. Dawıslılar ortasında [e] foneması birden-bir til aldı foneması bola otırıp, ol til ortası [i] fonemasına da, til artı [ı] fonemasına da qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı, [tes]-

[tis], [tes]-[tıs]. Aldıńǵı jubaylas sózler tek dawıslıları arqalı ayrılıp tursa, sońǵı jubaylas sózler dawıslı menen birge dawıssızları da jińishke (t', s'°) juwan (t, s) túrinde ayrılıp turadı. Kórinip

turǵanınday-aq [a]-[á], [o]-[ó], [u]-[ú], [ı- i] túrinde til artı dawıslı fonemaları til ortası dawıslıları menen jubaylasadı. Bul kórinisti birden-bir til aldı dawıslısı bolıp sanalatuǵın [e] foneması buzadı.

Óytkeni [e] fonemasınıń bir ózi til aldı dawıslı foneması bola otırıp, til ortası hám til artı dawıslılarınan ayrılıp turadı hám olar qarama-qarsı qoyıladı.

Fonologiyalıq jaqtan dawıslılar ashıq hám qısıq bolıp eki toparǵa bólinedi. Fonetikalıq belgilerine tiykarlanıp, fonologiyalıq jaqtan [o], [ó] dawıslıların orta kóterińki dep esaplawǵa bolmaydı. Sebebi qaraqalpaq tilinde [o], [ó] fonemalarına qarama-qarsı qoyılatuǵın olardan da ashıǵıraq bolǵan erinlik fonemalar ushıraspaydı. Basqasha aytqanda qaraqalpaq tilinde jaqtıń ashılıw dárejesi jaǵınan a hám á eziwlik dawıslılarına teń keletuǵın olardan da (o, ó den basqa) ashıǵıraq erinlik dawıslılar joq. Dawıslı [o] hám [ó] fonemaları qısıq [u] hám [ú] dawıslılarınan ózleriniń ashıq ekenligi menen ayrılıp turadı. Demek, [o], [u] hám [ó], [ú] jubaylas dawıslılarınıń ashıq hám qısıqlıq belgileri sózlerdiń mánisin ayırıw ushın, yaǵnıy fonologiyalıq xızmet atqarıw maqsetinde jumsaladı. Basqa fonologiyalıq belgileri boyınsha [o], [u] hám [ó], [ú] birdey: [o], [u] - juwan, [ó], [ú] - jińishke fonemalar. Fonologiyalıq jaqtan [a]- [ı], [á]-[i] fonemaları ashıq hám qısıqlıǵı jaǵınan qalay óz-ara qarama-qarsı qoyılsa, [o], [u] hám [ó], [ú] fonemaları da dál solay óz ara qarama-qarsı qoyıladı.

Erinniń qatnası boyınsha dawıslılar fonetikalıq jaqtan da fonologiyalıq jaqtan da erinlik hám eziwlik bolıp óz ara qarama-qarsı qoyıladı. (1-keste).

sanalatuǵın [a], [ı], [o], [u] fonemaları jińishke, yaǵnıy til ortası [á], [ó], [ú], [i] fonemalarına qarama-qarsı qoyılıwı menen birge bul fonemalar til aldı [e] fonemasına da qarama-qarsı qoyıladı. Solay teip til aldı [e] hám til ortası [á], [i], [ú], [ó] fonemaları bir topardı - jińishke fonemalar toparın quraǵanı menen olardıń til aldı hám til ortası bolıwı da máni ayrıwshılıq xızmet atqaradı.

18

Máselen, [kim]-[kem] sózlerindegi [i] hám [e] eki túrli fonema bolıp sanaladı: e-til aldı, [i]-til ortası fonemaları bolıp, al basqa fonologiyalıq belgileri jaǵınan olar ayrılmaydı: olardıń ekewi de - qısıq~ olardıń ekewi de - erinlik.

Dawıslılardıń fonemalıq sisteması

Fonemalıq quramdı anıqlawda kórsetilgenindey-aq qaraqalpaq tilinde dawıslılardıń sanı toǵız birlikten ibarat bolıp, olardıń hámmesi monoftonglar ekenin kórdik. Túrkiy tillerdegi dástúriy segiz dawıslıǵı qosımsha sońǵı dáwirlerde arab, parsı tillerinen sózlerdiń kelip kiriwi menen awısqan jińishke, ashıq, eziwlik dawıslı [a] menen qaraqalpaq tiliniń fonemalıq quramı tolıqtırılǵan. Dawıslı fonemalardıń hámmesi dawıssızlardıń ortasında bir buwınlı sózlerde hám kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınında (túbir morfemada) ushırasadı. Sonlıqtan da bul fonetikalıq jaǵdayda barlıq dawıslı fonemalardıń máni ayırıwshı belgileri tolıq júzege shıǵadı. Atalǵan fonetikalıq jaǵdayda (túbir morfemada) dawıslı fonemalar ushırasıwı jaǵınan sheklenbegenlikten olar tildiń tik jaǵdayı boyınsha ashıq-qısıq bolıp, ayırıqsha fonema retinde, tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha juwan-jińishke bolıp, erinniń qatnası boyınsha eziwlik-erinlik bolıp fonema xızmetinde tutas buwın qaramaqarsı qoyıladı. Al sońǵı buwınlarda (kómekshi morfemada) dawıslılar jumsalıwı jaǵınan sheklenedi.

Dawıslılardıń fonologiyalıq qásiyetin anıqlawda olardıń qaysı buwında keliwi, basqasha aytqanda olardıń túbir yamasa kómekshi morfemada keliwi úlken áhmiyetke iye boladı. N.A.Baskakovtıń dálillep kiyatırǵanınday-aq túrkiy tillerde sózdiń arxitektonikası onıń túbir morfemasınıń úsh sesten (dawıssız-dawıslı-dawıssız) quralǵan bir buwınlı bolıwı menen sıpatlanadı. Al buwınnıń tek dawıslıdan yamasa dawıslı-dawıssızdan, dawıssız-dawıslıdan turıwı qaraqalpaq tilinde túrli fonetkalıq jaǵdaylardıń sebebinen ádettegi halınan shetlewdi ańlatadı. Sonlıqtan bolsa kerek, joqarıda aytılǵanında-aq, kópshilik túrkiy tillerindegi sıyaqlı qaraqalpaq tilinde de dawıslılardıń hámmesi usı atalǵan fonetikalıq jaǵdayda (dawıssız- dawıslı-dawıssız túrindegi birinshi buwındı) tolıq jumsaladı hám olardıń barlıq fonemalıq qásiyetleri júzege shıǵadı. Sońǵı buwınlarda (kómekshi morfemada) dawıslılar ushırasıwı jaǵınan sheklenedi hám sońǵı buwınlardaǵı sesler birinshi buwınnan ǵárezli boladı.

Solay etip qaraqalpaq tiliniń fonemalıq dúzilisi bárinen de burın singarmonizmge baylanıslı bolıp, túbir morfemanıń da, kómekshi morfemanıń da fonologiyalıq dúzilisin singarmonizmsiz anıqlaw múmkin bolmaydı. Óytkeni buwın qurılısında da, buwınlar aralıǵında da singarmonizm tańlay únlesligi hám erin únlesligi túrinde hárekette boladı. Buwın qurılısında dawıslı menen dawıssız, al buwınlar aralıǵında tutas buwın menen buwın juwan, jińishke hám erinlik, eziwlik túrinde singarmonizmdi júzege shıǵaradı. Usınıń tiykarında pútkil qaraqalpaq tiliniń fonetikalıqfonologiyalıq dúzilisi sıpatlanadı.

Bul haqqında singarmonizmge arnalǵan temalarda ayırıqsha sóz etiledi.

19

Házirgi qaraqalpaq tilinde túbir morfema menen kómekshi morfemada dawıslı fonemalardıń ushırasıwı da (distribuсiyası) sonday-aq dawıslılardıń máni ayırıwshı belgileriniń júzege shıǵıwı da, ulıwma túbir hám kómekshi morfemalardıń fonologiyalıq dúzilisi de birdey emes. Túbir morfemada [aá] [oǵ] dawıslıları ushırasıwı jaǵınan sheklenedi. Túbir morfemada barlıq dawıslılar ushırasatuǵın bolǵanlıqtan olardıń hámmesi de máni ayırıwshı belgileri boyınsha óz-ara qaramaqarsı qoyıladı. Al kómekshi morfemalarda ayırım dawıslılar ushıraspaǵanlıqtan, solay etip oppoziсiya (jubaylaslıq) payda ete almaǵanlıqtan olarda jumsalǵan dawıslılardıń ayırım máni ayırıwshı belgileri júzege shıqpaydı. Bul túbir morfema menen kómekshi morfemanıń fonologiyalıq sisteması ortasında ayırmashılıqtı kórsetedi. Ádette túbir morfemada dawıslılardıń fonologiyalıq sisteması óziniń tolıq kórinisin tabadı hám dawıslılardıń barlıq máni ayırıwshı belgileri júzege shıǵadı.

Túbir morfemada fonemalar tildiń jaǵdayı boyınsha ashıq-qısıq bolıp birdenbir segmentlik birlik bolǵan dara fonema retinde qarama-qarsı qoyıladı. Al tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha juwan ( til artı) - (jińishke, til ortası hám til aldı) bolıp, erinniń qatnası boyınsha eziwlik-erinlik bolıp jeke dawıslı fonema túrinde emes, al quramındaǵı dawıssızları menen qosa tutas buwın túrinde qaramaqarsı qoyıladı. Solay etip fonemalardıń úsh túrli máni ayırıwshı belgilerinen tek birewi (ashıqqısıqlıq belgisi) olardıń segmentlik birlik bolatuǵınlıǵın tastıyıqlap turadı.

1.Tildiń tik jaǵdayı boyınsha: [a]-[ı], [o]-[u], [o']-[u'], [a']-[i]-[e], Mısalı: [tas]-[tıs], [t°os°]-[ t°us°], [t'°o's'°]-[t'°u's'°], [k'ar']-[k'ir']-[ k'e'r'].

2.Tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha:[a]-[aá], [o]-[oá], [u]-[uá], [ı]-[i]-[e]. Mısalı: [san]-[ s'a'n'],

[t°os°]-[ t'°o's'°], [t°us°]-[t'°u's'°], [tıs]-[t'is'],[t'es'].

3. Erinniń qatnası boyınsha: [a]-[o], [a']-[o'], [ı]-[u], [i],[e]- [u']. Mısalı: [tas]-[t°os°], [san']-[ s'°a'n'°], [tıs]-[t'°us°],[tıs]-[t'°us°]-[t'is']-[táeás]-[t'°u's'°].

Birinshi topardaǵı jubaylas sózlerdiń jazılıwınan kórinip turǵanınday-aq buwınnıń quramındaǵı dawıssızlar ózgerisiiz halda tildiń tik jaǵdayı boyınsha ashıqqısıq bolıp tek dawıslılıadıń orın almasıwı arqalı ( a-ı, o-u, o'-u', a'-i hám e) sozlerdiń mánisi ózgerip tur. Al ekinshi hám úshinshi topardaǵı jubaylas sózlerdiń jazılıwınan kórinip turǵanınday-aq olarda tek dawıslı fonemalar orın almasıp ǵana qoymastan, sonıń menen birge aldındaǵı hám sońındaǵı dawıssızları da juwan-jińishke, eziwlik-erinlik túrinde orın almasqan. Solay etip olardaǵı jalǵız dawıslı fonema emes, tutas buwın (sóz) orın almasadı hám tek dawıslılar ǵana emes, al buwın (sóz) pútini menen juwan-jińishke, eziwlik-einlik bolıp óz-ara qarama-qarsı qoyıladı.

Dawıslı fonemalarǵa tán máni ayırıwshı belgiler bolǵan juwan-jińishke, eziwlikerinlik, ashıq-qısıq sıyaqlı belgileri barlıq lingvistikalıq birliklerde (sóz, morfema, fonemalarda) júzege shıǵıp, qarama-qarsı qoyıla bermeydi. Olardıń hár qaysısınıń qarama-qarsı qoyılatuǵın bektilgen (sheklengen) birlikleri boladı: juwuan-jińishke bolıp tutas sózler bolıp, eziwlik-erinlik bolıp túbir morfemalar, ashıq-qısıq bolıp tek dawıslı fonemalar qarama-qarsı qoyıladı.

Quramında buwınnıń qansha bolıwına qaramastan tutas sóz juwan-jińishke bolıp qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı: [qıydı]-[kiydi], [túrdú]-[turdu], [boldu]-[bóldú],[san]- [sań], [taraqlar]- [terekler],[tor]-[tór] hám t.b. Eziwlik-erinlik bolıp tek túbir morfemalar qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı: [tıs]°-[tus]', [tis]°-[tús], [tas]°-[tos]',[tes]'°- [tós]', [kán]-[kón] hám t.b. Ashıq-qısıq bolıp tek dawıslı fonemanıń ózleri qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı: [tas]-[tis]', [tos]- '[tus]',[tós]'-[tús], [kár]- [kir]- [ker].

Transkripсiyada kórinip turǵanınday-aq jińishke buwınlı tutas sózge tek bir jińishkelikti ańlatıwshı belgini ( ' ) qoyıw arqalı tutas sózdiń jińishke ekenligin, solay etip juwan buwınlı sózge qarama-qarsı qoyılatuǵınlıǵın bildiriwge boladı~ erinlik buwınlı túbir morfemaǵa erinlikti ańlatıwshı tek bir belgini ( ° ) qoyıw arqalı tutas túbir morfemanıń erinlik ekenligin, solay etip eziwlik buwınlı morfemaǵa qarama-qarsı qoyılatuǵınlıǵın bildiriwge boladı. Al ashıq-qısıq bolıp tek

20