Filosofiya pani b.

Jańa dáwirge metafizikalıq oylaw usılı tán. Máselen, Molerdiń pesalarında qaharmannıń xarakterleri statikalıqqa iye. Xızmetker (malay bul jádigóy, monaxnápsiqaw, sawdager-sıqmar, dvoryan-jaqsı adam h.t.b. Xarakterlerdiń dinamikası hár túrliligi dialektikalıq ideyalardıń rawajlanıwı menen payda boladı.

Házirgi kúnde jivopistegi, ádebiyattaǵı, teatrdaǵı, muzıkadaǵı, kinematografdaǵı, xoreografiya, arxitekturadaǵı belgili baǵdarlar anaw ya mınaw filosofiyalıq kóz-qaraslardıń tásirlik tańbasına iye. Máselen, realizm hám syurrealizmniń ayırmashılıqları olarda atqarıwdıń texnikası menen ǵana ajıralıp turmaydı. Olardı bul baǵdarlar qálipleskende tiykar bolǵan filosofiyalıq, dúnyaǵa kóz- qaraslıq-metodologiyalıq ustanovkalarsız túsiniw qıyın.

Óz gezeginde iskusstvo dúnyanı kóriwdiń usılı sıpatında filosofiyaǵa tásir etedi. Onıń úsitne birde-bir iri filosof óziniń dóretiwshiliginde iskusstvo temasın sóz etpey qoyǵan emes. Filosofiyadaǵı ómir filosofiyası, ekzistencializm, germenevtika, strukturalizm hám posstrukturalizm sıyaqlı iri baǵdarlar ózleriniń problemaların iskusstvo teması menen baylanıstırdı hám kóp jaǵdayda iskusstvonıń dúnyanı logikalıq racionallıq meńgeriwiniń ústinen ústinligine tiykarlandı.

Filosofiya menen dinniń óz-ara qatnasın sóz etkende olardıń táǵdiriniń ázel bastan birleskenin kóriw múmkin. Filosofiya hám iskusstvo hám dúnyanıń dúnyaǵa kóz-qaraslıq kartinasın quradı.

Logikalıq-racionallıqqa tiykarlanǵan filosofiyaǵa salıstırǵanda din isenimge (vera) tiykarlanǵan. Dinniń bul ózgesheligin xristian shirkewlerin tiykarın salıwshılardıń biri Tertullian atap kórsetip, mınaday postulattı formulirovkaladı. Isenemen, sebebi absurd.

Qálegen rawajlanǵan diniy sistema filosofiyanıń logikalıq metodologiyalıq instumentariyin óziniń dogmatların tastıyıqlaw ushın qollanıwǵa umtıladı. Sonıń ushın katolicizmniń, islam, buddizmniń doktrinaları haqqında aytıw múmkin. Diniy ideyalarda qurılǵan tomizm, neotomizm, sufizm, teyyardizm hám basqa da filosofiyalıq baǵdarlar belgili.

Filosofiya menen jámiyettiń ara-qatnası máselesine tikkeley kelsek, filosofiyanıń óziniń payda bolıwı jámiyettiń ruwlıq dúzimniń qulawı menen payda bolǵan tariyxıy jaqtan belgilengen talapları menen baylanıslı. Aqıl hám fizikalıq miynettiń bóliniwi, mámleketliktiń, klasslardıń, óndiristiń quramlı túrleriniń, ilimniń payda bolıwı, biliwdi hám sociallıq praktikadaǵı sapalı jańa podxodlarǵa baylanıslı talap haqıyqatlıqqa qatnastıń jańa formasınıń filosofiyanıń payda bolıw zárúrligine alıp keldi. Soń ala sociallıq-tariyxıy troansformaciyalar filosofiyalıq oydıń rawajlanıwına úlken tásir etti. Batıs Evropa orta ásirlerde shirkew hám dinniń roliniń ósiwi filosofiyanıń teologiyanıń xızmetkerine aynalıwına alıp keldi. Jańa dáwirde tábiyattanıw ilimleriniń hám sanaattıń rawajlanıwına baylanıslı talap filosofiyanıń logika - metodologiyalıq hám gnoseologiyalıq problematikasın birden kúsheytti. Bul boyınsha burınǵı SSSR tusında filosofiyanıń táǵdirine jámiyetlik sistemanıń tásiri jeterli dáliyl. KPSS tiń monopolizmi hám totalitarizm filosofiyanıń dogmatlastırdı, siyasiy ideologiyaǵa baǵındırıp, sxolastikalıq hám sofistlik elementlerdiń rawajlanıwına alıp keldi. Socializm ellerinde stalinizm, maocizm h.t.b. filosofiyalıq baǵdarlar rásmiy status alǵan hám tastıyıqlanǵan mámleketlik ideologiya dárejesine kóterilip administrativlik instrumentke aynaldı. Onıń funkciyasına ómir súrip turǵan sistemanı qorǵaw, oǵan jalpıldaqlıq, basqasha oylaytuǵınlar menen gúres, jámiyetlik hám individuallıq sananıń rawajlanıwına baylanıslı cenzorlıq-policeylik qadaǵalaw, avtoritetlerge qarata haq niyetligin tekseriw h.t.b. kiredi. Alımlardıń pikirinshe, bunday hákimshilikke kúshlew hám qorqıtıwǵa tiykarlanǵan, Ǵmonofilosofiyalanıwshılıqtı» Áyyemgi Greciya hám házirgi kóp túrli filosofiyalıq mektep hám aǵımlarǵa panoramasına iye batıs dúnyası hám bilgen emes.

Sıpatlanıp atırǵan situaciyada jámiyetlik ómirdiń orta ásirlik shólkemlestiriwdiń belgilerin kóriw múmkin. Katoliklik shirkew kúshlew hám

11

zorlawdıń quralların (inkviziciya, otta jaǵıw, shirkewden alaslaw, anafemaǵa beriw) paydalana otırıp, jámiyetlik sananıń rawajlanıwın sonıń ishinde filosofiyanı óziniń qadaǵalawına baǵındırdı hám diniy dogmatlardıń jıyındısın hám olardıń shirkew xızmetkerleri tárepinen túsindiriliwin shınlıqtıń sońǵı instanciyası schıpatında daǵazalaǵan edi.

Jámlengen-ulıwmalasqan formada filosofiya biliw processiniń hám sociallıq praktikanıń rawajlanıw baǵdarına tásir etedi. Aytayıq, oyanıw dáwiri hám jańa dáwir filosofiyasındaǵı gumanizm hám aǵartıw ideyaları shirkewlik absloyutlikti biraz sheklewge, soslaviyalardıń statusın ózgertiwge, puxaralıq jámiyettiń qáliplesiwine jaǵday jasadı. Al nemec klassikalıq filosofiyasınıń ideyaları kóp ǵana ilimlerdiń, máselen, geologiyanıń, biologiyanıń, jámiyettanıw h.t.b. túsiniklerin túbirinen ózgertiwge alıp keldi. Totalitarlıq jámiyetlerde filosofiya ideolgiyanıń apologetika hám cenzuranıń instrumenti bola otırıp progressivliktiń rawajlanıwın irkiwi múmkin. Buǵan waqtında stalinizmniń genetikanı hám kibernetikanı burjuaziyalıq ilim dep daǵazalawı gúwa.

Bekkemlew ushın sorawlar

1.Filosofiya termini qanday mánisti ańlatadı.

2.Filosoflar kimler-degen sorawǵa Pifagor qalay juwap bergen.

3.Filosofiyanıń predmetlik oblastı ne.

3.Ne sebep filosofiyaǵa ǵalaba metod dep sıpatlama beremiz.

4.Filosofiyanıń tiykarǵı máselesi degenimiz ne.

5.Dúnyaǵa kóz-qaras degenimiz ne.

6.Mifologiyalıq dúnyaǵa kóz-qaras degenimiz ne.

7.Diniy dúnyaǵa kóz-qaras degenimiz ne.

8.Filosofiyalıq dúnyaǵa kóz-qaras degenimiz ne.

10.Filosofiyadaǵı materializm hám idealizm baǵdarları arasındaǵı

11.Iskustvo hám filosofiyanı qalay baylanıstıra alasız.

12.Filosofiya hám din arasında qanday baylanıs bar.

Ádebiyatlar

1.Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik Ózbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T.: Ózbekiston, 2016. -53 b.

2.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan quramiz.

T.: Ózbekiston, 2017 -484 b.

3.Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini táminlash-yurt taraqqiѐti va xalq farovonligining garovi. T.: 2017. -28 b.

4.Mirziyoyev Sh.A. Tanqidiy tahlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bolishi kerak// «Xalq sozi» 15 yanvar 2017 yil.

5.Karimov I.A. Biz tanlagan yol-demokratik taraqqiyot va márifiy dunyo bilan hamkorlik yili 11 jild. T. Ơzbekiston 2003 yil

6.Karimov I.A. Asarlar tóplami. 1-24 jildlar.- T.: Ózbekiston, 1996-2016.

7.Karimov I.A. Yuksak mánaviyat – engilmas kuch. 2-nashr –T.: Mánaviyat, 2016, -176

b.

8.Karimov I.A. Tinichlik va xavfsizlik óz kuch-qudratimiz, xamjihatligimiz va qatiy irodamizga boǵlik 12 jild. T.Ơzbekiston 2004 yil

9.Karimov I.A. Imperiya davrida bizni ikkinchi darajali odamlar, deb xisoblashar edi.

(Prezident Islom Karimovning «Nezavisimoc gazeta» muxbirining savollariga javoblari). T.Ózbekiston. NMIU 2005 yil

12

10.Filosofiya Uchebnoe posobie.Pod.red. N.I.Jukova Moskva 1999

11.Filosofiya Uchebnik. Pod.red. V.Lavrientevo Moskva 1998

12.Falsafa asoslari. Toshkent 2005 1bk

13.Berdimuratova A. Filosofiya. Nókis,2010.

Áyyemgi grek, rim filosofı Suqrat (xakıykıy ismi Sokrat)

(eramızdan burıngı Cuqrot 469—399 jıllar) —ayyemgi Grek filosofı. Sokrat puxaralardın adep-ikramlı, ruuxıy tarbiyasına ulken axmiyet bergen. Ol bılay deydi «Oz-ozindi anla xam bil!» «Platon menin dostım, birak nızam doslıktan ustin turadı» degen hikmetli pikirleri usı dauirdegi ruuxıylıktın jokarı korinisi bolgan.

Cokrattın shákirti Platon jáhán filosofiyası tariyxında óshpes iz qaldırǵan ullı oyshıl. Ol oz ideyaların dialoglar tiykarında bayan etken etken. Ideya birinshilikte, materiallık dúńya ekinshilikte. Demek, bizdi qorshaǵan dúńyanı ideyalar dúńyasına hám zatlar dúńyasına bóledi.

Aristotel Platonnıń shákirti (384—322 jıllar) áyyemgi Greciyanıń eń ullı filosofı, ol óziniń tákirarlanbas, jáhándı tań qaldırǵan ilimiy miyrası menen belgili. Ol bılay deydi:

«Tajriybege iye bolǵanlar ne ekenligin biledi, biraq ne ushın ekenligin bilmeydi».

13

Grek filosofı Geraklit (e.b. 520—460 jıllar) Kishi Aziyanıń Batıs jaǵasındaǵı Efes qalasında zerger shańaraǵında dúńyaǵa kelgen. Ol stixiyalı dialektikaǵa tiykar salǵan, ot— álemniń tiykarı dep bilgen.

«Gúres hámme nárseniń atası, hámme nárseniń patshası",

«Bir dáryaǵa ekinshi mártebe súngip bilmeyseń», «Barlıq nárse aǵadı, hesh nárse bir jerde turmaydı.» degen Geraklit.

Grek filosofı Ksenofant filosofiyalıq táliymatqa baylanıslı, tabiyat – ózgermeytuǵın hám hareketsiz, "Hámme nárse jerden ónip shıǵadı hám waktı menen jáne jerge qaytadı", "Biz hámmemiz jerden tuwılǵanbız hám jerge aylanamız". Ksenofant ayyemgi grek filosoflarınan birinshi bolıp, biliwdiń múmkinshiligi hám shegarası haqkında pikir júrgizgen.

2-tema: Filosofiyalıq oydıń rawajlanıw basqıshları. Shıǵıs filosofiyası.

1. Áyyemgi shıǵıs hám batıs filosofiyasınıń payda bolıwı rawajlanıwında ulıwmalıqlar, nızalıqlar.

2.Áyemgi shıǵıs ellerindegi filosofiyalıq kóz-qaraslar. (Indiya, Kitay) 3. Oraylıq Aziyada filosofiyalıq oydıń qáliplesiwi

3. Áyemgi grek filosofiyası.

Tayanısh sózler: Charvak, djaynizm, buddizm, induizm, konfuciylik, daosizm, mazdakizm, Avesta, manixeylik, zoroastrizm. Milet mektebi, eleatlar, sofistler, klassikalıq dáwirdiń antikalıq filosofiyası, epikureizm, neoplatonizm.

Áyyemgi Shıǵıs filosofiyasınıń payda bolıwı hám rawajlanıwınıń ulıwma nızamlıqları. Áyyemgi Shıǵıs filosofiyasınıń ózine tánligi, biytakrarlıǵı, ulıwmalıq tárepleri hám parqı. Áyyemgi Oraylıq Aziyada filosofiyalıq kóz-qaraslar. Shıǵıs hám Batıs filosofiyasındaǵı idealizm. Platonnıń ideyalar dúńyası. Aristotel táliymatı. Zarastrizm táliymatındaǵı qarama-qarsılıqlar ideyası. Áyyemgi Shıǵıs filosofiyasınıń máselelerindegi parıqlar, Orta ásir Shıǵıs filosofiyası rawajlanıwınıń ulıwmalıq belgileri. Shıǵıs filosofiyasında dinniń ústinligi. Teotsentrizm ideyasınıń belgileri. Shıǵıs filosofiyasında dinniń ústinligi. Teotsentrizm ideyasınıń ústinligi. Avrelio Avgustin ideyaları. Sxolastika. Nomanalizm hám realizm. Foma Akvinskiy táliymatı. Orta ásir Shıǵıs filosofiyası. Oraylıq Aziyada filosofiyalıq pikirler rawajlanıwındaǵı jámiyetlik-siyasiy shárayat. Oraylıq Aziya flosofiyasınıń ózine tán ózgeshelikleri. Farabiy dóretiwshiligi. Beruniydiń filosofiyalıq kózqarasları. Ibn Sino – intseklopedist alımı. Sufizm filosofiyası. Ibn Arabiy filosofiyası. Baxovuddin Naqshbandiydiń filosofiyalıq kóz-qarasları. Batıs hám Shıǵıs oy-pikir uslubınıń ózine tán

14

qásiyetleri.Filosofiyanıń jámiyetlik sananıń ayrıqsha forması sıpatında payda bolıwı jer júzlik tariyxtıń alǵashqı obshinalıq dúzimniń onnan anaǵurlım rawajlanǵan basqıshı - qul iyelewshiliktiń payda bolıwı menen baylanıslı. Áyyemgi Indiyada, Áyyemgi Qıtaydı, Áyyemgi Greciyada, Rimde hám basqa da ellerde dáslepki filosofiyalıq táliymatlar payda bola baslaydı.

Áyyemgi dáwirlerdiń qudaylar hám qaharmanlar tuwralı xalıq awız-eki dóretpelerinde, mifologiyasında, fantastikalıq ańızlarda tábiyattan tısqarı, qudaylıq qubılıslar tuwralı diniy-mistikalıq kóz-qarasları menen birge adamdı qorshap turǵan dúnyanıń qubılısların naturalistlik, tábiyiy túsiniklerdiń urıǵı kórinis tabadı. Máselen, egipetlilerdiń miflerinde hámmesi okeannıń suwınanan payda boldı dew bar.

Indiya mifologiyasınıń áyyemgi estelikleriniń birinde devler, alǵashqı dinlerdiń qudayları tuwralı mifler menen birqatarda zatlardıń tábiyiy xarakteri tuwralı pikirler bar. Máselen, dúnyanıń suwdan kelip shıǵıwı - Rigvedanıń mifologiyalıq obrazı.

Áyyemgi Egipette, Vavilonda, Greciyada, Rimde hám basqada ellerde diniymistikalıq, mifologiyalıq kóz-qaraslarǵa qarama-qarsı dúnyanı qalay bolsa solay, ol biziń dáslepki kóz-qaraslarımızda qalay bolsa solay aldınan jorta pikirler engizbesten qaradı.

Áyyemgi filosoflar birinshi mártebe dúnyanıń tiykarında ne bar degen soraw qoydı. Bul tábiyiy. Sebebi dúnyaǵa kóz-qarasınıń qáliplesiwinde adamdı qorshap turǵan haqıyqatlıqtıń kóp túrli qubılıslarınıń birinshi tiykarı hám birligi tuwralı másele birinshi planǵa kóteriledi. Tiykarınan ol waqıtta filosofiyanıń wazıypası soǵan tiykarlanadı, tábiyattıń hám jámiyettiń barlıq kóp túrli ózgerislerindegi birlikti hám baylanıstı tabıw kerek boldı.

Dúnyanıń materiallıǵı hám onıń materiallıq birligi áyyemgi filosoftábiyattanıwshılar tárepinen ózi menen ózi bolatuǵın qublıs sıpatında túsindiremiz. Tek zatlardıń birlikli materiallıq tiykarı qanday, ne ekenligin kórsetiw talap etildi.

Bir filosoflar barlıq zatlardıń materiallıq tiykarı hám birinshi baslamasın - ot, basqaları suw, úshinshileri hawa, tórtinshileri ot, hawa, suw, jerdiń birliginde hátteki aǵash hám metallardıń birliginde qaradı.

Bular sada kóz-qaraslar bolıwına qaramastan batıl kóz-qaraslar boldı. Aqırı dúnyanı onıń ózinen, tábiyiy sebeplerdiń qúdiretinen shıǵarıwǵa umtılıw boldı.

B. e. shekemgi VIII-VII ásirden baslap Hindistanda lokayata degen materialistlik aǵım payda boldı. Lokayachılar haqıyqıy dúnyanı-lokanı moyınladı. O dúnya biykarlandı. Lokayachılardıń pikrinshe bul dúnyadan basqa dúnya joq. Aǵımnıń tiykarın salıwshı Brixaspati Ǵadamnıń janı hesh waqıtta da ólmeydi degen kóz-qarasqa qarsı shıqtı.

Áyyemgi Indiyada b. e. sh. bir neshe ásirler burın filosof-materialistler (charvaklar) braxmanizm dinine qarsı shıǵıp, dúnyanı tábiyattı, túsindiriwdi talap etti. Olardıń kózqarasınan tábiyattıń barlıq qubılısları tórt materiallıq elementinen ottan, hawadan, suwdan hám jerden turadı. Charvaklardıń túsindiriwinshe materiallıq dúnya mángi jasaydı, onıń keńislikti hám waqıtta heshqanday shegi joq. Charvaklar filosofiyasınıń tiykarǵı máselesin materialistlik túrde sheshti. Charvaklardıń pikirinshe, sana, rux adamnan ǵárezsiz substanciya emes, olar materiallıq zattıń qásiyeti.

Álbette, bulardı aytıw menen birge áyyemgi hind jámiyetiniń turmısı tuwralı informaciya beriwshi birinshi derek Vedalar ekenligin biliwimiz kerek. Vedalar maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda b. e. sh. 1500 jıldan 600 jılǵa shekem dóretilgen. Ol tiykarınan diniy mazmunǵa iye, biraq onda jámiyettiń ekonomikalıq rawajlanıwı, sosiallıq strukturası, qorshaǵan dúnyanı tanıp biliwdiń dárejesi h.t.b. maǵlıwmatlar bar.

Vedalar-samxitler tórtew. Birinshisi-Rigveda, onda hártúrli qudaylarǵa gimnler bar. Ekinshisi-Samaveda (sazlar, qosıq aytıwlar). Bunda Rigvevdadaǵı tekst kóbinshe qaytalanadı hám oǵan baǵınıw tártibi rituallıq mániske iye. Úshinshisi Yadjurdveda (qurbanlıq formulalar hám sózler). Tóritinshisi-Atxarvaveda (duwalar). Vedalarda ariylerdiń alǵashqı dúnyaǵa kóz-qarası, diniy-mifologiyalıq kompleks hám magiya bar.

15

Vedalıq ádebiyattıń ekinshi qatlamı-Braxmanlar. Olarda dúnyanıń payda bolıwı tuwralı pikirler, suwdıń birinshi substanciya ekenligi h.t.b. tuwralı pikirler bar. Braxmanvedalıq rituallar, kultlıq praktika h.t.b. basqarıwda praktikalıq qural.

Braxmanlarda heshqanday tutas diniy-filosofiyalıq sistemanı tappaymız. Biraq onda

Upaniyshadtıń oraylıq teması bolǵan geybir túsinikler formulirovkalanadı. Braxman mifologiyası menen kóp jaǵdayda sońǵı induizm baylanıslı.

Vedalıq ádebiyattıń úshinshi qatlamı Arańiyatlar yamasa «Toǵay kitaplar». Bul kitaplar toǵaydaǵı dárwishlerge arnalǵan úy xojayınınan dárwishlikke ótiw «iskerlik jolınan» «bilimler jolına» ótiw bolıp tabıladı.

Tórtinshi qabat-Upanishadlar. Bular vedalıq ádebiyattı tamamlaydı. Upaniyshadtıń zárúrli bólegi ómirdiń aynalmalı koncepciyası (samsara) hám onıń menen tıǵız baylanısqan nızam (karma). Aylanbalı ómir tuwralı táliymattı olar qayta tuwılıwlardıń sheksiz shınjırı sıpatında túsindirildi. Ómirdiń aynalbalıǵı (krugovorot jizni) mángi, dúnyada hámme nárse oǵan baǵınadı. Qudaylar jeke adamlar sıyaqlı ómir súrmeydi. Bul misli keńislik hám waqıt penen sheklenip óziniń ómir súrmeytuǵınınday. Upanishadlar Indiyada bunnan sońǵı oylawdıń rawajlanıwına tásir etti.

B. e. sh. birinshi mıń jıllıqlardıń ortalarında Vedalar ideologiyasınan biyǵárez birqansha doktrinalar payda boladı hám olar adamnıń jámiyettegi ornı haqqındaǵı máselege jańasha qatnas jasaydı. Kóp ǵana jańa mekteplerdiń ishinde ulıwma indiyalıq áhmiyetke djaizm hám buddizm iye boladı. Djaynislik táliymat dualizmdi daǵazalaydı. Adamnıń tiykarı eki túrli: materiallıq (adjiba) hám ruwxıylıq (djiva). Olardı baylanıstırıwshı zveno-karma. Ol názik materiya, karmanıń denesin quraydı hám jannıń turpayı materiya menen birlesetuǵın múmkinshilik beredi. Tiri emes materiyanıń jan menen birigiwi individtiń payda bolıwına alıp keledi, al karma jandı túp-tamırınan ózgeriwdiń sheksiz shınjırında alıp júredi. Jannıń samsaranıń karmasınıń tásirinen qutılıwdı áskezdiń járdeminde hám jaqsı isler alıp barıwda kórinedi.

B. e. sh. VI ásirde Indiyanıń arqasında buddizm payda boldı. Onıń tiykarın salıwshı

Siddxarta Gautama b. e. sh. (583-483 jıllar), soń ala ol Budda dep ataldı.

Buddizmniń orayında tórt shınlıq bar. Bular boyınsha adamnıń ómir súriwi qıynalıw menen ajıralmas baylanısta. Tuwılıw, awrıw, ǵarrılıq, ólim, jaǵımsız nárse menen ushırasıw hám jaǵımlı nárseden ajıralıw, kewliń qálegen nársege jetiwdiń múmkinshiliginiń joqlıǵı-bulardıń hámmesi adımdı qıynalıwǵa alıp keledi. Qıynalıwdıń sebebi qaytadan tuwılıwǵa quwanısh hám qumar arqalı alıp keletuǵın háweslik, tilek (trishna) bolıp tabıladı. Qıynalıwdıń sebebi boldırmaw bul háweslikti boldırmaw menen baylanıslı. Qıynalıwdı joq etiwge alıp keletuǵın jol durıs pikirlewde, durıs sheshimde, durıs oylawda, durıs ómirde, durıs umtılıwda, durıs dıqqatta hám durıs baǵdarlawda. Seziwlik lázzetlerge arnalǵan olar hám asket ózin-ózi qıynaw jolı hám biykarlanadı.

Jańa eranıń baslanıwı menen Indiyanıń ruhıy turmısında induizm sheshiwshi poziciyalardı jeńip ala berdi. Ol jeke etikalıq toparlardıń mudamılıq dárejede aralasqan mádeniyatınıń produktı boldı. Sóytip ayrııqsha diniy sintez ámelge asırıldı. Bunda vedalıq Indiyanıń qudaylıǵı hám Biraqman jreclerdiń (ruhaniylerdiń) ritualları assimilyaciǵa ushırap qoymastan jergilikli kultlardıń birazı qosılıp ketti. Qudaylıqtan birinshi planǵa Vishnu hám shiva shıǵadı induizmniń belgili shıǵarması -

«Bxadavadgita» («Quday qosıǵı»). Ol etikalıq máselelerge arnalǵan.

Induizmniń filosofiyalıq tiykarlanıwı altı sistemada kórinedi. Olar: Sankxya, Yoga, Vaysheshika, Nyaya, Mimansa, Vedanta.

Sankxyanıń úyretiwi boyınsha dúnyanıń materiallıq birinshi sebebi-prakriti. Prakritidiń maqluqlar dúnyasına aylanıwı úsh sapalı elementtiń tásirinde ámelge asadı. Olar: radjasa (umtılıw), tamasa (qarańǵılıq) hám sattvı (anıqlıq). Hárbir zatta, onıń xarakterine sáykes 3 elementtiń birewi ústinlikke iye boladı. Sulıwlıqqa, danıshpanlıqqa, hám haqıyqatlıqqa tán bolǵan zatlarda sattva ústinlikke iye, al tamasa pútkil

16

passivliktiń sheklengenliktiń, qarańǵılıqtıń sheshiwshi elementleri. Pútkil aktivlikti, kúshlilikti hám agressivlikti tiykarınan radja óz boyına jıynaǵan. Sankxyada prakriti menen bir qatarda dúnyalıq materiallıq tiykarınan ǵárezsiz jasaytuǵın purushidiń (absolyut jan) bolatuǵınlıǵı moyınlanadı. Onı baqlaw hám kóriw múmkin emes. Durıs, ol hámme zatlarda hám maqluqlarda bar hám sol bolǵanlıqtan olar ómir súredi. Praktiti hám purushidiń birigiwinde 25 tiykarǵı princip payda boladı. Olardıń ishinde materiallıq penen (suw, jer h.t.b.) birdey teń ruwxıylıq (ózin-óózi ańlaw, intellekt) hám ómir súredi.

Yoga psixologiyalıq kategoriyalardı izertlewge hám praktikalıq psixologiyalıq dóretiwge dıqqat qoyadı hám burın ómir súrgen sistemalardıń meditaciyası tuwralı jaǵdaydan kelip shıǵadı.

Vaysheshika mudamı ózgerisler, mángi hám ciklli payda bolıw hám qulaw principlerine tiykarlanǵan. Bul processte biraq turaqlı element-atom bar. Atomlar-mángi, heshkim arqalı jasalmaǵan. Atomlardıń waqtınsha birigiwinen biziń sezimlerimizge qolaylı janı bar hám janı joq predmetler payda boladı. Qaytadan tuwılıwı bunday jaǵdayda atomlardıń mudamı birigiwiniń hám bóliniwiniń nátiyjesi boladı. Jan materiallıqqa iye, mángi hám sheksiz, eki formada: absolyut, jetilgen hámme jerde bolatuǵın hám individual formada, ómirdiń sheksiz háreketinde ómir súredi.

Vaysheshik penen Ńyaya mektebi tıǵız baylanıslı. Nyayada ayrıqsha dıqqat logika hám gnoseologiya problemalarına bólingen. Máselen, haqıyqıy, anıq biliw quralları: seziw, juwmaqlaw hám analogiya arqalı juwmaqlaw.

Mimansa Vedalarǵa qaytıwdı daǵazalaydı. Bul táliymatqa sáykes samsaranıń shınjırınan qutılıwdıń jalǵız jolı Vedalar úyretkenlerdi izbe-iz orınlaw. mimansa vedalıq tekstlerdi joqarǵı abıroy sıpatında qabıllap ǵana qoymaydı, olarda mángilikke hám absolyutlikke iye sezimnen tısqarı universal substanciyanı kóredi. Biliw teoriyasınıń kómegi menen zatlardı durıs túsiniwge erisip qoymastan tiykarǵı metafizikalıq túsiniklerdi hám túsiniw múmkin. Bularǵa seziwlik qabıllaw, logikalıq juwmaq hám salıstırıw kiredi.

Vedanta filosofyailıq sistemasınıń mazmunı belgili dárejede onıń atamasında (vedanta sózbe-sóz «Vedalardıń sońı» degendi ańlatadı). Vedanta dúnya materiallıq kúshlerdiń produktı degende pikirdi biykarlaydı hám braxman hámme nárseniń tiykarı, dúnyanıń absolyut ruhıy mánisi dep túsindiredi.

Qıtay filosofiyası bilimlendiriwdiń klassikalıq kitaplarına qaray tereńge tamır basadı. Olardı biliw chinovnik xızmetine ekzamen tapsırıw ushın jetkilikli tiykar boldı. Qosıqlar kitabı b. e. sh. (XI-VI ásisrler) áyyemgi xalıq poeziyasınıń toplamı bolsa, Tariyx kitabı (b. e. sh. 1-mıń jıllıqlar) tariyxıy waqıyalardıń sıpatlamaları berilgen rásmiy dokumentlerdiń jıynaǵı bolıp tabıladı. Tártip Kitabı (b. e. sh. IV-I ásir) siyasiy hám diniy ceromoniyalardı, sociallıq hám siyasiy iskerlikti sıpatlaydı. Báhár hám gúz Kitabı (b. e. sh. VII-IV ásir) etikalıq hám formal-ádebiy máselelerdi sheshiw ushın úlgi hám ólshem sıpatında xızmet etti.

Filosofiyanıń rawajlanıwı kóz qarasınan oǵada áhmiyetlisi - Ózgeris Kitabı (b. e. sh. XII-VI ásirler). Bunda dúnya hám adam tuwralı Qıtay filosofiyasındaǵı birinshi kózqaraslar jámlengen. Onıń hár waqta jazılǵan tekstlerinde dúnyanı mifologiyalıq sáwlelendiriwden onı filosofiyalıq túsiniwge ótiwdiń baslaması kórinisin tabadı. Ózgeris Kitabınıń áhmiyetli bólekleriniń biri in hám yan elementleri tuwralı miflerdi, zatlardı tanıp biliwdi sáwlelendiretuǵın sıpatında anıqlanadı. Iń ushın kútiwdiń passiv roli, qarańǵı baslama belgilengen.

Iń hám yańnıń háreketi-birliktegi dialektikalıq hárekettiń ózgerisleri. Yań hám ińnıń óz-ara ótiwinen olardıń óz-ara tásirin sáwlelendiretuǵın birqansha kategoriyalar payda boladı. Filosofiya Qıtayda óziniń júdá gúlleniw dáwirine

«urısıwına mámleketler» dep atalǵan tusta onı geyde altın ásir dep hám ataydı) b. e. sh.

17

VI-III ásirlerde jetedi. Bul dáwirde tiykarınan altı filosofiyalıq baǵdar: iń-yań, konfuciyshilik, daosizm, atlar mektebi, moizm, legizm.

Konfuciylik etikalıq qádelerge, sociallıq-normalarǵa hám basqarıwdı tártiplestiriwge baǵdarlanǵan boladı. Olardı qáliplestiriwde ol biraz konservativlikke iye boldı. Konfuciy (b. e. sh. 551-479 j) ózi tuwralı mınaday dedi. «Góneni aytaman hám jańanı jasamayman». Ol hám onıń iz basarları jámiyettiń buzılıwınan tınıshsızlanadı. Sonıń ushın hám adamdı ózin qorshaǵan ortalıqqa hám jámiyetke baylanıslı keshirimli bolıwǵa tárbiyalaw ruhındaǵı máselege dıqqat bóldi. Jeke adam, máselen, ózi ushın emes, al jámiyet ushın jeke adam. Konfuciylik etika adamdı onıń sociallıq funkciyası boyınsha túsinedi, al tárbiya bul adamdı usı funkciyanı orınlawǵa tartıwı. Adamzat jasawı sonshelli sociallıqqa iye, ol mınaday tártipke salıwshılarsız ámelge aspaydı.

1.Basqalarǵa hám óziń jetiwge qálegeniń boyınsha járdem eT.

2.Ózińe neni qálemeseń, sonı basqaǵa isleme.

Qıtay filosofiyasında áhmiyetli baǵdarlardıń biri daosizm boldı. Daosizmniń dıqqat orayında tábiyat, kosmos hám adam turadı. Biraq bul baslamalarǵa racionallıq jol menen jetise almaysań, al ómir súriwdiń, jasawdıń tábiatına tikkeley enisip ǵana túsineseń. Dúnya mudamı hárekette hám ózgeriste, spontanlı túrde, sebepsiz rawajlanadı, jasaydı hám háreket etedi. Ontologiyalıq táliymatlar jol túsinigi-dao oraylıq boldı. Oylawdıń maqseti, daosizmniń pkikrinshe, adamnıń tábiyat penen aralasıwı, sebebi ol onıń bólegi boladı. Bul jerde

―subiekt-obiekt‖ máselesine baylanıslı hesh hám shekleniw bolmaydı.

Atlardıń mektebi (shkola imen) baǵdarı haqıyqatlıqtı tillik sáwlelendiriwge baylanıslı problemalardı sheshiwge dıqqat bóldi. Ol zatlardıń qatnasın hám bul qatnasın, al sońınan pikirlerdiń hám atamalardıń sáykesligin izertledi.

Moistlik mekteptiń atı onıń tiykarın salıwshı Mo-Czi (b. e. sh. 479-431 jj) atı menen baylanıslı. Bunda bas dıqqat sociallıq ekonomika problemalarına bólinedi. Sociallıq etika basqarıwshınıń despotlıq vlastı qatań shólkemlestiriw menen baylanıslı. Fizikalıq miynet mektepte onı tıńlawshılardıń kún kórisiniń tiykarı boldı. Moistler táliymatı - Konfuciy táliymatınıń pútkilley qarama-qarsısı. Pútkil mánisi ǵalaba súyiwshilik hám úlgeriw, óz-ara paydaǵa tiykarlanǵan. Jámiyettegi hámme adamlar ushın óz-ara adamgershiliktiń ulıwma ólshemi minnetli bolıwı kerek, hámme óz-ara payda tuwralı táshwishleniwi tiyis. Teoriyalıq izertlewler-paydasız saltanat, miynettegi progmatikalıq maqsetke muwapıqlıqzárúrlik. Mo-Czi óziniń táliymatında aspan erkin moyınladı. Ol moistlik principlerdiń tastıyıqlanıwına tásir etiwi kerek.

Legizm urısıwshı mámleketler dáwirindegi sociallıq-siyasiy máselelerge tikkeley dıqqat bólgen táliymat sıpatında qáliplesedi. Onıń wákilleri sociallıq teoriya hám mámleketlik basqarıw problemaları menen shuǵıllanadı.

3.Oraylıq Aziyada filosofiyalıq oydıń qáliplesiwi.

B. e. sh. birinshi mıń jıllıqlarda Oraylıq Aziyanıń házirgi territoriyasın grek tariyxshılarındaǵı skifler, iran dáreklerinde saklar dep atalǵan xalıqlar jayladı. Kaspiy artı alabın (Zakaspiyskaya dolina) massagetler jayladı. Saklar (skifler) yarım kóshpeli turmıs obrazında jasadı. Bul atalǵan oazislerde otırıqshı ómir, otırıqshı jer sharwalıǵı boldı hám usı sesbepli bul jerde Oraylıq Aziya territoriyasındaǵı civilizaciyanıń eń ertedegi orayları qáliplesti.

B. e. sh. VI ásirdiń aqırı hám V-ásirdiń basında saklar persler mámleketiniń quramına kiredi, al biziń eramızǵa shekemgi IV ásirde Oraylıq Aziyaǵa Aleksandr

Makedonskiy áskerleri kirip keldi. Grek mádeniyatınıń bul úlkege enisiwine qaramastan

Oraylıq Aziya xalıqları tiykarınan ózleriniń ózligin saqlap qaldı.

Bul dáwirde xojalıqtıń ónermenchiliktiń, mádeniyattıń hám iskusstvonıń hár túrli formaları rawajlandı. Oraylıq Aziyaǵa aramey alfaviti enisedi, onıń tiykarında

18

Xorezmliler menen sogdiylilerdiń jazıwı (pismennost) payda boladı. Sonday-aq bul dáwirde Oraylıq Aziya xalıqlarınıń ádebiy hám folklorlıq dóretiwshiligi qáliplesesdi.

Awız eki xalıq dóretpeleriniń eń eretedegi úlgileri-saklardıń epikalıq ańızları, olardıń tiykarında Oraylıq Aziya xalıqlarınıń patriotlıq gúresi bar. Óz wazıypaların atqarıwda olar qálegen sınaqqa shıdam beredi, jeke baxtınan waz keshedi, óz qáwimlesleri olardıń ǵárezsizligi ushın janın beredi.

Oraylıq Aziya xalıqlarınıń eposlarında hayallar erler menen teńdey bolıp, kúsh jumsawda, erlikte bir-birinen qalıspaǵan. Bul Oraylıq Aziyalıq eposlarǵa tán. Kliment

Aleksandriskiy bılay jazadı: «sakskie jenshinı, kogda obrashalis pritvorno v begstvo, strelyali s koney, oborachivayas nazad, kak eto delali mujchinı» (Kliment Aleksandriskiy. Kovrı //V kn: Drevnie avtorı o Sredney Azii. TashkenT. 1940. s. 23).

Ktesiy tárepinen qaldırılǵan ańızlarda Sak pachası Zarina haqıyqıy ásker, óz xalqınıń ǵárezsizligin qorǵawshı, qalalardı qurıwshınıń obrazında kórinedi.

Kteside Sak pachası Amorgtıń hayalı Sparetra tuwralı da gáp bar. Sparetra hayallardan hám erlerden ásker jıynap Persiya derjavasın qurıwshı Kurush penen urısta onı jeńip, kúyewin tutqınnan bosatadı.

Pacha hayal Tomiristiń Kurush penen gúresi tuwralı hám ańız bar. Midiya hám Vavilonda jeńgen Kurush Tumaris basqarǵan Massagetlerdiń territoriyasına baǵdar aladı. Bul urısta Kurushtıń áskerleri jeńilip Kurush óledi.

Sak shopanı shirak. Pers pachası Dariy saklarǵa urıs ashqanda, shirak sak kósemlerine Dariy áskerlerin qurıtıwdıń planın aytadı. Bul boyınsha ol murnın, qulaǵın kestirtip, Perslerge barıp ózin sak kósemlerinen azap kórgen qılıp kórsetedi. Persler isenedi. Sóytip perslerdiń (Daridiń armiyasın) jasırın soqpaqlar menen júrgizip, suwsız jerlerge alıp keledi. shirak óltiriledi, biraq onıń xalqı erkin bolıp qaladı.

Zoroastrizm.

Sak eposınıń jeke belgileri ózbeklerdiń, qaraqalpaqlardıń, túrkmen, tájiklerdińfolklorında saqlanǵan.

B. e. sh. VI ásirden baslap Oraylıq Aziyada zoroastrizm payda bolıp, b. e. IIIásirine shekem húkim súredi.

Zoroastrizmniń Watanı tuwralı másele ele anıq emes:

Iran (Midiya) dep te, Oraylıq Aziya (Baktriya, Xorezm) dep te ataladı.

Mınaday dáliyller: Avestanıń tolıq kelip shıqqanına baylanıslı argument joq. Avestanıń payda bolıwınıń hár túrli qatlamlar haqqında aytıw múmkin. Zoroastrizmniń shıǵıslıq (Oraylıq Aziyalıq) hám batıslıq (midiyalıq) ayırmashılıqları haqqında ideyalar bar.

Zoroastrizmdi tap-taza jalǵız, qosımtasız din dew qıyın. Onda Oraylıq Aziya hám Jaqın shıǵıs xalıqlarınıń b. e. sh. 2-3 ásirden baslap b. e. sh. 1-mıń jılılǵına deyingi aralıqtaǵı isenimleri kiredi. Zoroastrizmniń evolyuciyasınıń úsh etapı bar: (Makovelskiy A.

O.Avesta. Baku. 1960. s. 50, 142).

1.Avestanıń áyyemgi bólegi Yashtılar, olarda klasslıq jámiyetke deyingi isenimler sáwlelengen. Olardıń payda bolıwı b. e. sh. 3-2 mıń jıllıqlarǵa tiyisli. Olardıń mazmunında politeizm bar.

2.Ekinshi etap - Gatlar, Bularda jalǵız quday-Axura Mazda tuwralı táliymat ashıladı. Olardıń avtorı b. e. sh. VI ásirde jasaǵan Spitama Zaratustra dew bar.

3.Kóp qudaylıq Yasht hám bir qudaylıq Gat (b. e. sh. V ásir) gúres barısında kompromisslik xarakterge iye din-mazdayasna payda boladı. Bul Avesta táliymatındaǵı úshinshi hám tiykarǵı etap.

Avestanıń materialı eki mıń jıl jıynalǵan. Aleksandr Makedonskiydiń waqtında onıń kóp ǵana bólimleri joǵalǵan, al Arshaxidler (b. e. sh. III á) tusında qalǵan bólimleri Avesta bolıp dúzildi. Ol mazdayasna poziciyasınan dúzildi.

19

Avesta Oraylıq Aziya xalıqlarınıń b. e. sh. 1-mıń jıllıqlardıń ortası hám ekinshi yarımındaǵı qorshaǵan dúnya tuwralı morallıqetikalıq oy-pikirleri, kóz-qarasları sáwlelengen.

Avesta boyınsha álem (Vselennaya) jerden, okeannan, aspan, jaqtı túsiretuǵın sfera hám beyishten turadı.

Jer dóńgelek okean menen qorshalǵan. Jer hawa rayı máwsim menen baylanıslı bólekten (krishvina) turadı. Bulay bolıw vavilonlılardıń jeti samal tuwralı oylawlarına sáykes keledi. Aspan tart sferadan turadı: birinshi (jerge eń jaqın)-Juldızlar sferası, olardıń hám júdá belgilileri: Bolshaya medvedica, Sirius, Konopus.

Kelesi-Ay sferası, úshinshi - Kún sferası, tórtinshi-jaqtı, demek beyish sferası. Ay sferası altı fazaǵa (hár qaysısı bes) bólingen.

Juldızlar, Ay hám Kún Axura Mazda qudayınıń denesi sıpatında sáwlelenedi. Olar húrmetke iye - «Biz seniń deneńdi maqtaymız, o Axura Mazda, barlıq formalardıń ishindegi gózzalı-bul aspan juldızların, olardıń hám joqarǵıların-Kúndi» (Yasna 50).

Zoroastrizmdi tutınıwshılardıń dúnya, tábiyat, olardıń qubılısları tuwralı miflik kózqarasları áyyemgi xalıqlardan ózlestirilgen.

Jámiyet tariyxı tuwralı zoroastriylik oy-pikirler bibliyalıq hám quranlıq mifologiyalar menen sáykes keledi. Avesta boyınsha birinshi adam - Iima, onnan hámme adamlar payda bolǵan. Iymanıń húkim súrgen waqtı altın ásir esaplanadı, adamlar ólmeydi (bessmertnı). Quday Axura Mazda mángi báhárdi jasaǵan, adamlar jetiskenlikte, abadanshılıqta jasaǵan. Baxıtlı bolǵan. Biraq bir kúni olar gúnaǵa batadı: qadaǵan etilgen shaqı bar malda (rogatıy skot) jep qoyadı. Jaman ruh Anxra Maińyu olarǵa suwıq hám qar jiberedi. Iima, adamlardı suwıqtan qutqarıw ushın jay quradı, tiri maqluqlarda olarǵa juptan jayǵastıradı. Bul ańız vavilon-bibliya-quranlıq, Jer júzlik topan suw basqını - suw tasqını hám Noe payǵambar (Gilgameshtegi Utnapitim, Qurandaǵı Nux payǵambar) tuwralı ańız benen únles.

Usılay etip tariyxtıń birinshi dáwiri - altın ásir tamamlanıp, ekinshi dáwir - jaqsılıq penen jamanlıqtıń dáwiri baslanadı.

Úshinshi dáwir - adamzattıń keleshegi. Avestoda áyyemgi adamlardıń baxtı tuwralı ármanı sóz etiledi. Jaqsılıq penen jamanlıqtıń quday Axura Mazda jeńiske erisedi, sóytip jaqsılıq húkim súredi. Ólgenlerdiń tiriliwi haqqında hám pikirler bar.

Avestonıń áyyemgi qatlamlarında demokratizm, diyxanlar obshinalarınıń máplerin qorǵaw ideyaları bar. Soń ala olarda qul yielewshilerdiń (Axmenidler dáwiri) mápleri hám feodallardıń (Sasanidler dáwiri) mápleri hám sáwlelenedi. Zaratustranıń táliymatı biziń eramızǵa shekemgi VI ásirge tiyisli bolıp, belgili dárejede reformatorlıqtı, ásirese agrarlıq reformanı boldırıwǵa hám kórinis tabadı. Qul iyelewshilik qatnaslardı rawajlandırıw processinde zaratustra mápin qorǵaǵan diyxanlar

- obshinalarınıń jarlılanıwı kúsheydi.

Zaratustra táliymatı diniy formaǵa iye. Ol xalıqtıń kúshlewden hám tonawdan, topılıslar hám shetletiwden saqlawǵa, qıynalıwına qıynaladı, nızamdı, tártipti saqlawǵa shaqıradı. Zaratustranıń táliymatına kim qulaq qoysa, soǵan jer uchastogi, suw, mal ushın jaylaw, terrasalı jay, hayallıqqa on bes jasar qız wáde etiledi.

Agrarlıq reforma ideyası ushın Zaratustraǵa jámiyettiń basındaǵılar qarsı shıqtı. Ol nızamnan tısqarı esaplanıp, jámiyetten quwıldı, mal-múlki konfiskaciyalandı (Sm.

Makovelskiy O. Avesta. s. 99).

Zaratustradan soń Avestonıń sońǵı bólimlerinde kompromiss ideyalar basım, burınǵı demokratizm joq, baylıq hám vlast joqarı bahalanadı. Bul nárse zoroastrizmniń evolyuciyasınıń payda bolıp kiyatırǵan húkim súriwshi qul iyelewshilerdiń klasınıń, soń feodallardıń mápleri haqqında guwa boladı.

Zoroastrizmde sol waqıttıń huqıqıy hám ádep-ikramlıq ómiriniń biraz islengen sisteması sáwlelendi. Zoroastrizmniń kodeksinde dinshillik, miynetkeshlik, ádalat, sózde hám iste qalıs xızmet joqarǵı moraldıń tiykarǵı normaları sıpatında kóterildi.

20