Oqıtıwshınıń sóylew mádeniyatı

tómendegi ózgesheliklerin kórsetiw múmkin: a)xabarlawdıń obyektivligi, anıqlıǵı: b) sóylewdiń maǵlıwmatlarǵa baylıǵı:

v) pikirdiń qısqa, ápiwayı beriliwi.

Ílimiy stilde sóylewshiniń individuallıǵı sezilmeydi. Bul stildiń tiykarǵı maqseti - logikalıq informaciyanı xabarlaw, onıń haqıyqatlıǵın dáliyllew bolıp tabıladı. Bul stildiń kitabıy stilge kiretuǵını onda aytılatuǵın pikirdiń aldınan oylap alınıwı, monologlıǵı, logikalılıq, pikirdi bayanlawdıń qatań tártibi, ádebiy til normalarına qatań boysınıwı, stillik jaqtan bir qıylılıq sıpatlarına iye bolıwınan kórinedi.

Ílimniń anaw yamasa mınaw tarawına tiyisli bolǵan túsiniklerdi bildiretuǵın atamalarǵa

- terminlerge baylıǵı, abstrakt mánili sózlerdiń keń qollanılıwı, sózlerdiń bir mánili bolıp, kóbinese derlik awıspalı mánilerde qollanılmaytuǵınlıǵı bul stildiń leksikalıq ózgesheliklerin kórsetedi.

Ílimiy stildiń leksikası ushın kóbirek neytral stillik sózler tán bolıp keledi. Ulıwma xalıq tiliniń geypara elementleri, ápiwayı sóylew tili birlikleri, dialektizmler, jargonlar hám t.b. jáne tildiń súwretlew quralları qollanılmaydı derlik.

Morfologiyalıq jaqtan: a) hár qıylı predmet atamaların bilidretuǵın atlıq sózler hám qollanıladı. b) ádebiy tilde birlik sanda qollanılatuǵın, ádette sanaw múmkin bolmaytuǵın sózlerdi kóplik sanda qollanıw, hám t.b. Al sintaksislik jaqtan bolsa bul stilde, kóbinese, qospa hám júdá kólemi keńeyip kelgen gáplr qollanılıp, olardı sol sebepli, soǵan qaramastan hám

t.b. dánekerlik xızmettegi qurallar baylanıstırıp keledi. Bunday gápler ilimiy stilde sebep hám nátiyje hám basqa da qatnaslardı sıpatlap keledi.

Ílimiy stilde sıpayılıq, kishipeyillik ushın birlik san ornına kóplik san formaları qollanıladı.

2. Rásmiy is qaǵazları stili.

Házirgi qaraqalpaq tilinde rásmiy is qaǵazları stili nızamlar, pármanlar, buyrıq hám qollanbalar shártnamalar, hár qıylı rásmiy hújjetler, aktler, qatnas qaǵazları, sudta shıǵıp sóylewler, yuridikalıq sıpattaǵı awızeki xabarlawlar, maǵlıwmatnamalar alıp barılatuǵın stil bolıp esaplanadı. Mine usı hújjetlerdiń barlıǵı da usı stilde aytıladı hám jazıladı.

Bul stildiń basqa stillerden tiykarǵı ayırmashılıǵı pikirdi anıq bayan etiwde hám bayanlawdıń bir qálipte bolıwı menen belgilenedi. Sonlıqtan bul stildiń tiykarǵı talabı pikirdi ápiwayı qısqa, anıq bayan etiw bolıp esaplanadı. Leksikası boyınsha bul stilde kitabıy hám neytral stillik sózler qollanıladı, sonıń menen birge arza beriwshi, kún tártibinde, qarar etedi hám t.b. sıyaqlı tek usı stil ushın tán bolǵan turaqlı birlikler keń qollanıladı. Sonıń menen birge bul stildiń tiykarǵı ózgesheligin kórsetetuǵın jáne bir nárse onda professonallıq, yaǵnıy yuridikalıq, diplomatikalıq, administrativlik terminologiyanıń keń qollanılıwı bolıp esaplanadı.

Rásmiy is qaǵazları stilinde awızeki sóylew tiline tán birlikler, jargonlar, dialektizmler, emocional-ekspressivlik leksikaǵa tán birlikler qollanılmaydı. Grammatikalıq jaqtan: a) adam atınıń ornına olardıń bir belgisi, háreketi ya bir nársege qatnasın bildiriwshi sózler. (ayıplanıwshı h.t.b.) b) anıqlıqqa erisiw ushın atlıqlar almasıqlar menen almastırıladı. v) feyildin atawısh feyil forması, buyrıq, shárt, ózgelik dáreje formaları ónimli qollanıladı. g) birgelkili aǵzalı jay gápler keń qollanıladı. d) birgelkili aǵzalı jay gápler keń qollanıladı: e) gáptegi sózlerdiń orın tártibi házirgi qaraqalpaq tilindegi tuwra orın tártip penen sáykes keledi.

3. Publitsistikalıq stil

Jámiyetlik-siyasiy waqıyalar, xabarlar, reportajlar, maqala, ocherk, feleton, pamflet hám t.b. tilde publitsistikalıq stil arqalı beriledi.

Bul stil ayırım funkcional stillerge jaqın turadı. Mısalı, til birlikleriniń obrazlılıǵı, pikirdi ekspressiya menen bayan etiwi jaǵınan kórkem ádebiyat stiline jaqınlasa, bayanlawdıń ápiwayı jáne anıq bolıwı jaǵınan jáne atamalardıń, terminlerdiń ónimli qollanılıwı jaǵınan ilimiy stilge jaqın turadı. Ulıwma, jámiyetlik-siyasiy waqıyalardıń ortaǵa qoyılıwı, onıń analiz etiliwi, oqıwshını isendiriw arqalı onı usı máselelerdi sheshiwge shaqırıw, ózine tán atamalardıń qollanılıwı publitsistikalıq stil menen ilimiy stildiń jaqınlıǵın kórsetedi.

Publitsistikalıq stil jámiyetlik-siyasiy waqıyalardı jámiyetshilikke keńnen en jaydırıwǵa xızmet etedi. Onda gazeta tili ayrıqsha orın iyeleydi. Gazeta stili publitsistikalıq stildiń bir túri bolıp esaplanadı.

Publitsistikalıq stilde kelbetlik feyillik toplamlar, ritorikalıq qaratpalar, bir quramlı gápler keń qollanıladı. Bul stilde til quralların paydalanıwda, ásirese, ocherk, pamflet, feleton hám kórkem publitsistikalıq maqalada jazıwshınıń individual stili ayqın kórinedi.

Publitsistikalıq stil de óziniń qáliplesken til birliklerine iye. Mısalı, aldaǵı tájiriybelerdi keńnen en jaydırıw, miynet vaxtası, jarqın keleshek hám t.b. Sonday-aq bul stilde qáliplesken turaqlı epitetler qollanıladı: hár tárepleme /rawajlanıw/, pidákerlik /miynet/ hám t.b.

Publitsistikalıq stildiń hár qıylı janrlarında kóterińki ruxtaǵı, saltanatlı leksikaǵa tán sózler keń qollanılıw menen birge, tek usı stil sheńberinde jumsalatuǵın onıń ózine tán qáliplesken jaǵımsız emociyadaǵı sózler qollanıladı: mámleketlik múlkti talan-taraj etiw, tegin ráhátti gózlew hám t.b.

Bul stil morfologiyalıq hám sintaksislik qurılısı jaǵınan da óziniń ózgesheliklerine iye. Sóz jasalıwı kóz-qarasınan qaraǵanda bul stildiń ózine beyimlesip qollanılatuǵın sózlerdiń jasalǵanın kóriwge boladı.

Publitsistikalıq stilde awızeki sóylew stiline tán ellipsis gápler, ritorikalıq sorawlı gáplerkeń paydalanıladı. Mısalı: Hámme-shembilikkeÁ Tábiyat baylıqları el xızmetindeÁ hám t.b. Sintaksislik jaqtan bul stilde sonday-aq, soraw gápler, birgelkili aǵzalı gápler, úndew gápler, kiris aǵzalı, kiritpe konstrukciyalı gápler, iyesi ulıwmalasqan gápler keń qollanıladı.

4. Kórkem ádebiyat stili.

Qaraqalpaq ádebiy tiliniń funkcional stillerdiń ishinde kórkem ádebiyat stili ózine tán spetsifikalıq ózgeshelikleri menen ajıratıp turadı. Til materialların qollanıw imkaniyatınıń keńligi ulıwma xalıq tilinde ómir súrip hám qollanılıp kiyatırǵan til elementleriniń barlıǵınan derlik, jáne basqa da funkcional stillerge tán til birlikleinen qollanıw múmkinshiligi jaǵınan kórkem ádebiyat stili basqa stillerden keskin ajıralıp turadı. Mine bul til qurallarınan barlıǵı da bul stilde onıń estetikalıq xızmetin ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan boladı.

Kórkem ádebiyat stilinde shıǵarmanıń janrı hám teması, sonday-aq, jazıwshınıń jeke stiline baylanıslı ulıwma xalıq tilindegi barlıq elementler belgili bir stillik xızmette qollanılatuǵın bolǵanlıqtan, ol ádebiy tilden shetlep te ketedi, yaǵnıy onda ana tildiń barlıq baylıqları qollanıladı, sonıń ushın kórkem shıǵarmanıń leksikasında jargonlar, dialektler, gónergen sózler, kontselyarizmler, varvarizmler, ápiwayı sóylew tiline tán birlikler qollanıla beredi. Sonıń menen birge, bul stilde jazıwshınıń jeke til sheberligin kórsetetuǵın individual avtorlıq sózler-jeke neologizmler qollanıladı.

Sonda bul keń dúńya qus uyasınday.

Bir músápirxana kóriner maǵan. /Í.Yu./

Kórkem ádebiyat stilinde gáptiń ózine tán qurılısı, sózlik quramı, yaǵnıy sóz mánileriniń barlıǵı, ráńbe-reńligi, tuwra hám awıspalı mánilerde qollanılıwı, sózine tán grammatikalıq qurılısı, hár tárepleme bay, hár qıylı bolıp kórinedi. Bul birliklerdiń bári de óziniń tiykarǵı mánisinen tısqarı ornı menen awıspalı mánilerde jumsalıp, kórkem-estetikalıq xızmet atqaradı.

Zer kóylek kóz shashıp janar ústińde.(Í.Yu.)

Kórkem ádebiyat leksikası sinonimiyaǵa júdá bay bolıp keledi hám onda emocionalekspressivlik boyawı basım sinonimlik sıńarlar kóbirek qollanıladı. Sonday-aq bul stil frazeologizmlerdiń bay qatlamına iye bolıwı menen de ajıraladı.

Grammatikalıq jaqtan sóz formalarınıń, sóz shaqaplarınıń hám gáp qurılısınıń ózgeshelikleri menen de bul stil leksikası ajıralıp turadı. Olardıń hár biriniń qollanıwında qosımsha emocionalekspressivlik boyawlar boladı.

Kórkem ádebiyat stilinde prozalıq hám poeziyalıq stil ajıralıp turadı. Proza stiline salıstırǵanda poeziyalıq stilde emocionallıq basım boladı. Bul stil óziniń tiykarǵı kórkemlik qurallarına iye bolıp, olar kórkem ádebiyat shıǵarması tiliniń tásirli, obrazlı bolıwına xızmet etedi.

Awızeki sóylew stili.

Sóylesiw stili adamlardıń kúndelikli, rásmiy bolmaǵan, erkin qarım-qatnası sheńberinde til birlikleriniń ózine tán ámelge asıwı. Bul stil dialog formasında bolıp, eki yamasa bir neshe adamnıń qatnasında ámelge asadı. Sóylesiw stilinde burınnan qáliplesken normalar bolmaydı. Sóylewshi menen tıńlawshı ortasındaǵı til arqalı qarım-qatnastıń tikkeley ámelge asıwı, sóylew processiniń aldın ala tayarlap qoyılmaǵanlıǵı, til arqalı qatnas jasap atırǵan adamlardıń rásmiy múnásiybette bolmawı awızeki sóylew stilin basqa funkcional stillerden keskin ajıratıp turadı.

Sóylew stili eki túrge ajıratıladı: a/radio-televideniedegi diktor, kommentatorlardıń hám jıynalıslardaǵı bayanatshılardıń sóylewi. Bul awızeki ádebiy sóylew bolıp, ol jazba ádebiy tildiń normalarına tiykarlanadı. b/ ápiwayı awızeki sóylesiw. Ol tómendegidey ózgesheliklerge iye boladı:

Fonetikalıq jaqtan bul stil ózine tán ózgeshelikleri menen sıpatlanadı. Onda barlıq fonetikalıq nızamlılıqlar: seslerdiń almasıwı, túsip qalıwı, qosıp aytılıwı, intonaciya úlken xızmet atqaradı. Máselen: bes-besh, kegen joq-kelgen joq hám t.b.

Leksika-frazeologiyalıq jaqtan emocional-eksperessiv mánili sózler, evfemizmler, awızeki sóylew tiline tán frazeologizmler, awıspalı mánidegi sózler keń qollanıladı, rus tilinen kirgen sózler qosımsha stillik xızmetlerde jumsaladı. Mısal: qarshaday, qurttay, dáken, jas bosanıw, qatırıw, xod,

ólimdi jepti h.t.b.

Morfologiyalıq jaqtan subektiv bahalawshı formalar, yaǵnıy kishireytiwshi-erkeletiwshi sózler, sóylew tiline tán tańlaq hám janapaylar, qısqarǵan sózler keń qollanıladı. Feyil formaları sóylew tiline tán ózgeshelikler menen jumsaladı.

Sintaksislik jaqtan tolıq emes gápler, kiris aǵzalar, qaratpa aǵzalar, inversiya hám gáplerdiń qısqartılıp qollanılıwı keń ushırasadı.

Ulıwma alǵanda, sóylew mádeniyatı óziniń maqset hám wazıypalarınıń sheńberi boyınsha júdá keń taraw bolsa, funkcional stillerdi izertleytuǵın stilistika oǵan salıstırǵanda tar taraw bolıp esaplanadı. Hár bir funkcional stildiń ózine tán til ózgesheliklerin biliw, onı sanalı ózlestiriw, iyelew sóylew mádeniyatın kóteriw ushın áhmiyetli ekeni sózsiz. Bul máseleni puxta biliw, olardı saqlamaw ilimiy stil, ilimiy-publitsistikalıq stil, ilimiy-kópshilik stil, kórkem ádebiyat stili, rásmiy stil normaları hám olardan paydalanıw ólshemin bilmew, úlken kemshiliklerdi payda etip kelmekte. Mine usı mánide sóylew mádeniyatın kóteriw, gezeginde hár bir anıq sóylew stiliniń ózine tán til mádeniyatın kóteriw boladı. Funkcional stillerdiń hár birine ajıratılǵan, beyimlesken til quralları hám olardı tańlaw jáne qollanıw ólshemin bilmey turıp stillerdiń til mádeniyatın kóteriw múmkin emes. Demek, ádebiy tildi normalaw boyınsha sóylew mádeniyatı tarawında alıp barılatuǵın jumıslar hám olardıń nátiyjeleri hár bir sóylew stili sheńberinde ózine tán sáwlelenip baradı. Sóylew mádeniyatı ushın birinshi gezekte ádebiy til sheńberinde qáliplesetuǵın stiller-ilimiy, ilimiykópshilik, rásmiy, ilimiy-publitsistikalıq, ádebiy sóylesiw stilleri, sonday-aq olar tiykarlanatuǵın normalar áhmiyetli.

Til hádiysesi bolǵan sóylew mádeniyatın stilistikadan ajıratıp biliw zárúr. Olardıń birinshisi tábiyi halda, real bar bolǵan til hádiyselerin ańlatsa, ekinshisi usı hádiyselerdi úyretetuǵın ilim tarawların ańlatadı.

Solay etip, sóylew mádeniyatı menen sóylew stilleri teń hádiyseler bolmaǵanı menen, olar ortasında tıǵız baylanıs bar.

Tayanısh túsinikler.

Sóylesiw, xabarlaw hám tásir etiw - tildiń jámiyetlik xızmetleri ekenligi. Usı xızmetlerdi atqarıw ushın funkcionallıq stillerdiń payda bolıwı. Stil probleması, ol haqqında pikirler tartısı.

Kitabıy stil hám sóylew stili funkcional stillerdiń qollanılıw tipi boyınsha eki gruppası. Kitabıy stillerdiń túrleri: ilimiy, rásmiy is qaǵazları, publitsistikalıq hám kórkem ádebiyat stili. Kórkem ádebiyat stili funkcional stillerdiń ózgeshe bir túri sıpatında. Sóylew stili - kúndelikli tábiyiy túrdegi qarım qatnas.

Hár bir stildiń ózine tán leksika-frazeologiyalıq hám grammatikalıq ózgesheliklergeiye ekenligi. Sóylew mádeniyatı menen funkcional stillerdiń óz-ara baylanısı.

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1.Tildiń jámiyetlik xızmetleri?

2.Tildiń jámiyetlik xızmetleri menen funkcional stillerdiń baylanısı?

3.Funkcional stillerdiń qollanılıw tipleri boyınsha túrleri?

Ádebiyatlar:

1.Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkcionallıq, stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı.Nókis. 1973.

2.Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis, 1990.

3.Qunǵurov A.,Begmatov E., Tojiev E. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari.Toshkent,

1992.

4.□reli óner. Almatı, 1973.

5.?zbek tili stilistikasi. Toshkent, 1983.

6.Babaeva Z.S. Kultura rechi uchitelya T., 2004

7. Dáwletova U. Oqıtıwshınıń sóylew mádeniyatı. Nókis, 2005

SÓYLEWDIŃ TÍYKARǴÍ BELGILERI.

Jobası:

1.Sóylewdiń durıslıǵı.

2.Sóylewdiń anıqlıǵı.

3.Sóylewdiń logikaǵa sáykesligi.

4.Sóylewdiń tazalıǵı.

5.Sóylewdiń tásirsheńligi.

Sóylew, bul - sóylewshi yamasa jazıwshı tárepinen belgili bir formaǵa keltirilgen teksttiń sırtqı forması, tildiń qarım-qatnas quralı sıpatında ámelge asıwı. Jaqsı sóylew degende aytılmaqshı bolǵan oy-pikirdiń, maqsettin tıńlawshı yamasa oqıwshıǵa tolıq barıp jetiwi, olarǵa belgili dárejede tásir etiwi kózde tutıladı. Soǵan baylanıslı sóylewdiń aldına belgili bir talaplar qoyıladı. Bul talaplar sóylewdiń logikalıq jaqtan durıs, anıq, shıraylı jáne maqsetke muwapıq keliwi bolıp esaplanadı. Bul belgiler sóylewdiń tiykarǵı belgileri, qásiyetleri dep esaplanadı. Sóylew belgili bir shártsharayatlarda ámelge asadı. Bunda orın, waqıt, tema hám qarım-qatnas processiniń tiykarǵı maqseti sıyaqlı faktorlar da úlken áhmiyetke iye. Solay etip, sóylewdiń qarım-qatnas /kommunikativlik/ belgisi degende tómendegi jaǵdaylar názerde tutıladı: sóylewdiń durıslıǵı, tazalıǵı, anıqlıǵı, logikaǵa sáykesligi, tásirsheńligi hám t.b.

Sóylewdiń durıslıǵı.

Sóylewdiń durıs bolıwı, bul - onıń tiykarǵı qarım-qatnaslıq qásiyeti bolıp esaplanadı. Sóylewdiń durıs dúzilgen bolıwı eki táreptiń sóylewshi menen tıńlawshınıń, jazıwshı menen oqıwshınıń bir-birin tez hám ańsat túsiniwi támiynleydi. Eger sóylew durıs bolmasa ol anıq ta, maqsetke muwapıq ta, logikaǵa sáykes te bolmaydı. Solay etip, sóylewdiń durıs bolıwı bul eń dáslep onıń ádebiy til normalarına muwapıq keliwi boladı. Sóylewdiń durıslıǵı, tiykarınan, eki normaǵa pát hám grammatikalıq normaǵa qatań ámel qılıwdı talap etedi. Túrkiy tillerde, sonıń ishinde, qaraqalpaq tilinde pát sózdiń sońǵı buwınına túsip qosımtalar qosılıwı menen sońǵı buwınlarǵa ótip otıradı: bala-balańız-balańızǵa hám t.b. Sózlerdiń aytılıwında da usı norma saqlanıwı shárt. Sonday-aq, páttiń ózgeriwi menen geyde sózdiń mániside ózgeriwi múmkin.

Mısalı, alma sóziniń pátsiz halında qaysı mánide turǵanın biliw qıyın. Tek pát ǵana onıń mánisin anıqlay aladı. Alma túrinde yaǵnıy pát birinshi buwınǵa túskende háreket, alma túrinde yaǵnıy pát sońǵı buwınǵa túskende miywe mánisi túsiniledi. Sonday-aq gáptegi ayırım alınǵan bir sózge túsken yaǵnıy logikalıq páttiń de mánini anıqlawda áhmiyeti úlken. Qaysı máni ayrıqsha názerde tutılǵan bolsa, sol sózge logikalıq pát túsedi. Mısalı: Men toyǵa baraman.

Al, grammatikalıq normalarǵa ámel qılıw, boysınıw degende gáp dúziw qaǵıydalarınan durıs paydalanıw, tiykar hám qosımtalardıń ortasındaǵı baylanıstıń tábiyiylıǵı, baslawıshbayanlawısh sáykesligi., ekinshi dárejeli aǵzalardıń olarǵa baylanısıw nızamlılıqların itibarǵa alıw lazım boladı. Mısalı: telefonda soradı, telefonnan soradı.

Sóylewdiń anıqlıǵı.

Sóylewdiń anıqlıǵı da onıń tiykarǵı qarım-qatnaslıq belgileriniń biri bolıp, ol da jaqsı sóylewdiń qáliplesiwiniń bir shárti bolıp esaplanadı. Sóylewdiń anıqlıǵı degende tilden tısqarı jaǵdaylar da názerde tutıladı. Bul, ásirese, til hám oylaw dialektikası menen tıǵız baylanıslı. Sebebi, anıqlıq degende tábiyat hám jámiyettegi zat hám hádiyseler menen olardıń sóylewdegi ataması bolǵan materialı yaǵnıy sóz ortasındaǵı sáykeslik túsiniledi. Mısalı, Sonday-aq veterinariya xızmetkerleriniń ruqsatısız awırǵan mallardı soyıw, onıń góshin satıw, jew, júnin hám terisin satıw qadaǵan etiledi. /Gúlmırza Hayıtbaev Qaraqalpaqstan Respublikası bas mámleketlik sanitariya vrachı, respublikalıq sanepidstanciyanıń bas shıpakeri/.

Solay etip, anıqlıq - bul sózdiń ózi sáwlelendirip atırǵan predmetke pútkilley sáykes, muwapıq keliwi boladı. Bul sáykeslik penen muwapıqlıqtı saqlaw, sóylewde sinonimlerdi durıs paydalanıw, bir-birine mánisi jaqınday kóringen menen basqa-basqa bolǵan sóz hám sóz dizbeklerin, sózlerdiń kóp mánililigin durıs biliw menen baylanıslı. Mısalı: Bul kemshilikler jıldanjılǵa qısqartılıp atır, salıstırılıp atır.

Sóylewdiń logikaǵa sáykesligi.

Sóylewdiń logikaǵa sáykesligi, bul - onıń tiykarǵı belgileri durıslıq hám anıqlıq penen tıǵız baylanıslı. Sebebi, grammatikalıq jaqtan durıs dúzilmegen sóylew de, pikirdi beriw ushın sátsiz tańlap alınǵan sóz de logikalılıqtı buzılıwına alıp keliwi sózsiz. Logikalıq izbe-izliktiń buzılıwı tıńlawshı menen oqıwshıǵa berilip atırǵan pikirdiń tolıq barıp jetpewine, geyde ulıwma túsiniksizlikke alıp keliwi múmkin. Sóylewdi dúziwdegi itibarsızlıq, hátte, logikasızlıqtı da keltirip shıǵarıwı múmkin. Mısalı: ferma jankúyerleri altı aylıq mámleketke sút satıw planların múddetinen aldın orınladı. Bul gápte sózlerdiń orın tártibiniń buzılıwı, durıs bolmaǵanı, «altı aylıq» sóz dizbeginiń «satıw» sózinen keyin kelmegeni logika sáykesliktiń buzılıwın hám, hátte, qáte pikirdi keltirip shıǵaradı.

Sóylewdiń logikaǵa sáykes bolıwı sóylewshi yamasa jazıwshınıń oylaw uqıbı, qábileti menen baylanıslı. Sonlıqtan ol tildi jaqsı biliw menen belgilenbesten ózi pikir júrgizip atırǵan tema boyınsha keń bilimge iye bolıwı da talap etedi. Sóylewdiń logika sáykesliginiń tiykarǵı lingvistikalıq shárti, bul - leksika-semantikalıq normaǵa ámel qılıw bolıp esaplanıladı. Stillik normalardı saqlamaw, ayırım sózlerdi túsirip qaldırıw, sóz dizbegi komponentleriniń tártibin buzıw, sózlerdi, sóz dizbeklerin durıs awdarmalay almaw sóylewdiń logikaǵa sáykessizligin keltirip shıǵaradı. Mısalı: Endi qosıq hám oyınlar tıńlap dem alıń, qosıqlap tıńlap, oyınlar kórip bolıwı kerek. Tek kórkem ádebiyatta ǵana logikaǵa sáykesliliktiń buzılıwı belgili bir maqsetke

- obraz, xarakter jaratıwǵa, yumor payda etiwge, súwretlew quralı bolıwǵa xızmet etedi. Mısalı:

Sózi shiyrin, wádesi jalǵan. Olar partbiletli xan edi.

Ulıwma, sóylewdiń logika sáykesligi degende belgili bir sistema tiykarında dúzilgen, pikirlerdiń rawajlanıwı izbe-izli bolǵan, hár bir sóz, sóz dizbegi anıq, maqsetke muwapıq ráwishte dúzilgen sóylewdi túsinemiz.

Sóylewdiń tazalıǵı.

Sóylewdiń tazalıǵı degende eń dáslep onıń ádebiy tildiń sózlik normasına muwapıq keliwkelmewi túsiniledi. Jaqsı, taza sóylew házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń talaplarına say halda dúzilgen bolıwı, basqa til sózlerinen hám ádebiy tilge tán bolmaǵan jaǵdaylardan awlaq bolıwı kerek.

Sóylewdiń tazalıǵın buzatuǵın faktorlar dialektizmler, basqa tilden kirgen sózler, turpayı sózler, sonday-aq, keńse sózleri, shablon/sıyqası shıqqan/ sózler, parazit sózler/ tak, nege deseń, demek, koroche hám t.b./ boladı. Dialektizmler menen basqa tillerden kirgen sózler kórkem ádebiyatta belgili bir stillik maqset, obraz, xarakter, yumor jasaw hám t.b. ushın xızmet etedi:

Eki gújim qaldı bir shette,

Shógirmesi ǵawqayıp kette.

Maǵan gúrres kerek, ponimaesh dep, Teńseler máslikten kózi móldirep. /Í.Yu./

Al olardı qarım-qatnas processinde orınlı paydalanıw talap etiledi. Dialektizmler, shet til sózleri awızeki sóylewde júdá kóp qollanıladı. Shablon sózleridi orınsız qollanıw sóylewdiń tazalıǵın buzıw menen onıń tábiyiy emes, isenimsiz bolıwın payda etedi. Mısalı: Til bayramın studentler oqıwda mol tabıslar menen kútip aldı.

Parazit sózlerdi, yaǵnıy, demek, ulıwma, solay etip, tik, koroche, álbette hám t.b. sıyaqlı sózlerdi qayta-qayta tákirarlay beriw sóylewdiń tazalıǵın buzadı. Sonıń menen birge, turpayı /vulgar/ sózler de awızeki sóylew tilinde júdá kóp ushırasadı. Bunday sógiw, masqaralaw, ǵarǵaw mánili sózler sóylewdi tazalıǵına óziniń kútá unamsız tásirin tiygizedi. Olar tek kórkem ádebiyatta qaharmannıń kúshli hal-jaǵdayın sezimlerin beriwde qollanılıwı múmkin. Ulıwma, syólewshi óz

ústinde tınımsız islew, sóylew barısında óziniń sózin /sóylewin/ qadaǵalap barıw arqalı onıń tazalıǵına erise aladı.

Sóylewdiń tásirsheńligi.

Sóylewdiń ámelge asıwında anıq bir maqset - tıńlawshı menen oqıwshınıń sanasına tásir etiw alǵa qoyıladı. Sonıń ushın da tásirsheńlik sóylewdiń tiykarǵı belgileriniń biri boladı hám onıń ústinde durıslıq penen anıqlıq ta, logika sáykeslik penen tazalıq ta tıńlawshıǵatásir etiwge qaratılǵan boladı.

Eń dáslep sóylewshi tásirli sóylew ushın ózi aytıp otırǵan tema boyınsha tereń bilimge iye bolıwı shárt. Keri jaǵdayda onıń tásirli sóz sóylewi múmkin emes.

Sóylewdiń tásirsheńligi degende, tiykarınan, awızeki sóylew processi názerde tutıladı hám sonlıqtan onıń tıńlawshı tárepinen qabıl etiliwindegi ruwxıy jaǵdaydı da esapqa alıw shárt. Sóylewshi tıńlawshılardı esapqa alıw, olardıń bilim dárejesinen baslap hátte, jasına shekem esapqa alıwı, óz sózin qalay qabıl etip atırǵanın qadaǵalap turıwı zárúr. Tereń qánigelik bilimge iye bolǵan adamlar aldında ápiwayı, sada tilde sóylew qanday dárejede maqsetke muwapıq kelmese, ápiwayı, jeterli dárejedegi maǵlıwmatqa iye bolmaǵan tıńlawshılar aldında da ilimiy hám rásmiy tilde sóylemew kerek. Solay etip, bunda sóylewshiden jaǵdayǵa qarap is tutıw talap etiledi hám aytılmaqshı bolǵan oy-pikirdi tıńlawshıǵa tolıq jetkerip beriwge háreket etiw wazıypa etip qoyıladı.

Keń xalıq massası túsine alatuǵın tilde sóylew, olardı isendire alıw sóylewshi /yamasa sheshenler/ aldına qoyılatuǵın shártlerdiń biri. Bunıń ushın temanı jaqsı biliwge qosımsha pikirdi bayan etiwdiń anıq belgilengen rejesi bolıwı kerek. Pikirlerdi birinshi hám ekinshi dárejeli etip, olardı óz-ara baylanıstırıp, tıńlawshıǵa dáslep sóylew rejesin tanıstırıp gápti baslaw lazım. waqıttı esapqa alıw, sheshenlik qásiyetlerden esaplanadı. Sebebi, sóylew múddetin aldın aytılǵan bolıp soǵan ámel qılınsa hám ilajı barınsha sál burınıraq tamamlansa tıńlawshı zerikpeydi.

Tayanısh túsinikler.

Sóylewdiń durıslıǵı onıń ádebiy til normalarına tolıq sáykes kelgen halda qurılıwı.

Sóylewdiń durıslıǵı hám ádebiy til normaları. Sóylewdiń durıslıǵı hám kórkem ádebiyat.

Sóylewdiń anıqlıǵı -sóylewde ádebiy tildiń leksika-semantikalıq normaların tolıq saqlaw. Sinonimler sózdiń kóp mánililigi, paronim hám terminlerdiń qollanılıwınıń sóylewdegi anıqlıǵı menen baylanısı.

Sóylewdiń logikaǵa sáykesligi - sóz birlikleri, semantikalıq hám gápler arasındaǵı baylanıslardıń pikirdiń logikalıq rawajlanıwınıń hám haqıyqatlıqtı durıs qabıl etiwge sáykesligi.

sózler, jargon hám argotizmler, parazit sózler hám t.b. sóylewdiń tazalıǵın buzatuǵın faktorlar sıpatında. Sóylewdiń tazalıǵı ushın gúres - mádeniyat ushın gúres.

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1.Sóylewdiń tiykarǵı belgileri nelerden ibarat?

2.Ádebiy til normaları hám sóylewdiń tiykarǵı belgileriniń baylanısı qanday?