Tekst lingvistikası túsinigi

menen súwretlew sheberligin kórsetedi: qanlı toy. Olar antitezanıń bir kórinisi sıpatında túsiniledi. Qalegen eki sózdi biriktirip oksimoron jasawǵa bolmaydı, olar jazıwshınıń kórkem oylawınıń ónimi bolıp esaplanadı. Sonıń ushın olardı logikasılıq penen shatastırıwǵa bolmaydı. Olarǵa estetikalıq qubılıs sıpatında qatnas jasaw zárúr, óz-ara baylanıspaytuǵın sózlerdi baylanıstıratuǵın kúsh nede? Olardıń birigip, kórkem effekt beriw ushın qayday súwretlew imkaniyatı bar? Jazıwshınıń bunday birikpelerdi jaratıwına ne májbúr qıldı? degen sorawlar menen usı qubılıstıń kórkem teksttegi tábiyatın túsindiriwge boladı.

Ajıratıw dep eki nárse, buyım, waqıya, hádiyse yamasa halatlardaǵı differentsial` belgilerdi anıqlawǵa aytıladı. Ajıratıw da salıstırıw hám teńewge tiykarlanadı. Súwretlew usılına bola antitezaǵa jaqın, biraq, «antitezaǵa logikalıq jaqtan qarama-qarsı bolǵan eki jaǵıs esaplanadı. Bunda biri ekinshisin biykarlaydı».

Kórkem shıǵarmadaǵı bunday jaǵdaylardı tallaw arqalı jazıwshınıń quramalı konstruktsiyalı ajıratıw sillogizmin, salıstırıw, uqsatıw logikasın túsiniwge boladı.

Teńew Teńew kórkem ádebiyattıń barlıq janrlarında erte waqıtlardan beri ónimli qollanılıp kiyatırǵan kórkemlew qurallarınıń biri bolıp, ol poeziyalıq shıǵarmanıń tilinde de jiyi paydalanıladı. Súwretlep atırǵan qanday da bir zattı, waqıya, háreketti ayırshalap kórsetiw arqalı oqıwshınıń kóz aldına ayqın elesletiw, onı tásirli etip kórsetiw ushın oǵan uqsas bolǵan ekinshi bir zat penen salıstıra otırıp, shayır yamasa jazıshı teńewlderdi dóretedi.

Qaarqalpaq tilindegi teńewlerdi izertlep P.Najimov olardıń qurılısı jaǵınan tómendegi belgilerden turatuǵınlıǵın kórsetedi:

1. Teńewshi predmet - Teńew xızmeti. 2. Teńewshi predmet-Teńew obrazı. 3. Usı salıstırılıp otırǵan eki predmetke de ortaq bolǵan, yaǵnıy teńew ushın ortaq bolıp otırǵan qásiyet-teńew tiykarı. 4. Grammatikalıq kórsetkish -Teńew kórsetkishi.

Demek, teńewler tildegi basqa súwretlew qurallarınan ózine tán ózgeshe qurılısı menen ajıralıp turadı.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Sintaksislik parallelizm dep nege aytıladı?

2.Emotsional` gáp dep nege aytıladı?

3.Ritorikalıq soraw gápler degen ne?

4.Inversiya dep nege aytıladı?

5.Ellipsis degen ne?

6.Aposiopeza dep nege aytıladı?

7.Gradatsiya dep nege aytıladı?

8.Antiteza degen ne?

9.Ajıratıw dep nege aytıladı?

10.Teńew dep nege aytıladı?

Ádebiyatlar

1.Galperin I.R.Tekst kak obekt lingvisticheskogo issledovaniya. M.: «Nauka», 1981.

2.Moskalskaya O.I. Grammatika teksta. – Moskva. «Vısshaya shkola», 1981. 3.Kamenskaya O.L. Tekst i kommunikatsiya. – Moskva. «Vısshaya shkola», 1990. 4.Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. – Toshkent, 1989.

5.Qilichev E.Matnning lingvistik tahlili. – Buxoro.2004.

6.Turniyazov N., Yo‘ldoshev B.Matn tilshunosligi. – Samarqand, 2006.

7. Yóldoshev M., Isoqov Z., Haydarov Sh. Badiiy matnning lisoniy tahlili.– Toshkent:A.Navoiy nomidagi Ózbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.

8.Yóldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Toshkent: Fan, 2008.

9..Qurbonova M., Yo‘ldoshev M. Matn tilshunosligi. Toshkent, «Universitet», 2014. 10.Bekbergenov A.Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis, 1990.

11.Yusupova B.I.Yusupov shıǵarmaları tilinde kelbetliktiń stillik xızmetleri.

Tashkent, 2014.