Tekst lingvistikası túsinigi

Sonday-aq, kórkem shıǵarmada wıslılardı birden artıq jazıw usılınan qaharmannıń bir nárseden hayran bolıwı, táájjúbleniwi sıyaqlı halatların bildiriwde paydalanıladı. Mısalı: O-O, sonday dedińiz be?

Bul fonografiyalıq usıldan kórkem tekstte shaqırıw, tıńlawshınıń itibarın qaratıw maqsetlerinde de paydalanıladı. Mısalı: shaqırıw: Ha-a bala, berman qara.

2. Dawıssızlardı birden artıq jazıw. Orfoepiyalıq norma boyınsha bir dawıssız aytılıwı kerek bolǵan sózler ayırım jaǵdaylarda ekspressiya hám estetikalıq maqsettiń talabı menen arnayı qabatlap jumsaladı. Sóylewshiniń ishki ruwxıyatı (qıynalıw, quwanıw, ekileniw, ashıwlanıw, qanday da bir waqıyahádiyseden qattı tásirleniw sıyaqlılar) hám maqsetin kitap oqıwshıǵa anıq jetkeriw ushın jazıwshılar kórkem tekstte bul halatı dawıslılardı birden artıq etip jazıw arqalı beriwge háreket qıladı. Bunda belginiń normadan artıqlıǵı, hárekettiń dawamlılıǵı yamasa oniylıǵı (bir onda júz beretuǵın) tákirarlanıwshılıǵı, dawıs kúshiniń joqarılıǵı yamasa tómenligi sıqlı mániler bildirilgen boladı. Mısalı, belginiń artıqlıǵı: Hárekettiń dawamlılıǵı: Hárekettiń anıqlıǵı: Dawıs kúshiniń bálentligi: «Bummm» degen ses esitildi. Qaharman ruwxıyatındaǵı anıq, keskin ózgerisler hám dawıssızlardı birden artıq etip jazıw arqalı beriledi: N-ne dediń?

Rus hám Evropa filologiyalıq dástúrlerine geminatsiya ataması menen júritiletuǵın qubılıs bar. «Til bilimi terminleriniń túsindirme sózliginde» bul qubılıs «qos dawıslı – eki dál bir qıylı dawıslılı halattıń júzege keliwi» sıpatında túsindiriledi.

Dawıssız seslerdi qabatlap qollanıw arqalı kórkem shıǵarmada qaharman ruwxıyatındaǵı quwanıw yamasa qapalanıw halatları tolıq sáwlelenedi. Haqqıńız joq. Bunda q dawıssız sesi qabatlanıp qollanılǵan. Qaharmannnıń tábiyatındaǵı sub`ektiv halattı súwretlep beredi. Qaharmannıń ǵázebi, qáhárleri q geminatası menen kórsetilgen. Atap ótkenimizdey dawıssızlerdı qabatlaw stilistikalıq qural bolıp esaplanadı.

3. Qáte aytıwdı sáwlelendiriw. Awızeki sóylewde hár qıylı sebeplerge baylanıslı ayırım sózler, tiykarınan, ózlestirilgen sózler buzıp aytıw hádiysesi ushırasadı. Bunday qáte ózlestirilgen sózler imlasın durıs bilmew, basqa milletke tán bolıw, paronimlerdi ajıratpaw, ayırım sózlerdiń imlasın kóz aldına keltire almaw, eslemew sıyaqlılardıń nátiyjesinde júzege keledi. Grafon dep atalatuǵın bul

usıldan kórkem shıǵarmada qaharman sóylewin individuallastırıw maqsetinde paydalanıladı. Ayırım orınlarda kúlki payda etiw maqsetinde de sózler bile tura buzıp aytıladı hám solayınsha jazıladı. Mısalı: Qudaybergen Shundıyıp. (Sh.

Seyitov)

Alliteratsiya – qosıq qatarları hám ondaǵı sózlerdiń basında bir qıylı únsiz dawıssız seslerdiń tákirarlanıp aytılıwı. Mısalı: qara jerdi qayra-qayra basıw. Assonans – birdey yamasa uqsas dawıslı seslerdiń tákiralarlanıp aytılıwı. Mısalı: awzın aranday ashıw, arın arlaw, asıǵı alshı.

Soraw hám tapsırmalar:

1. Fono-grafiyalıq qurallar hám olardıń kórkem tekstte qollanılıwı haqqında ne bilesiz?

2.Dawıslı yamasa dawıssız seslerdi birden artıq jazıw arqalı qanday maqsetke erisiw názerde tutıladı?

3.Grafon dep nege aytamız hám olar kórkem tekstte qanday maqsetlerde qollanıladı?

4.Alliteratsiya hám assonans dep nege aytıladı?

5. Geminatsiya hám onıń lingvopoetikalıq múmkinshilikleriı haqqında ne bilesiz?

Ádebiyatlar

1.Galperin I.R.Tekst kak obekt lingvisticheskogo issledovaniya. M.: «Nauka», 1981.

2.Moskalskaya O.I. Grammatika teksta. – Moskva. «Vısshaya shkola», 1981. 3.Kamenskaya O.L. Tekst i kommunikatsiya. – Moskva. «Vısshaya shkola», 1990. 4.Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. – Toshkent, 1989.

5.Qilichev E.Matnning lingvistik tahlili. – Buxoro.2004.

6.Turniyazov N., Yo‘ldoshev B.Matn tilshunosligi. – Samarqand, 2006.

7. Yóldoshev M., Isoqov Z., Haydarov Sh. Badiiy matnning lisoniy tahlili.– Toshkent:A.Navoiy nomidagi Ózbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.

8.Yóldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Toshkent: Fan, 2008.

9.Yóldoshev M., Yadgarov Q. Badiiy matnning lisoniy tahlili fanidan amaliy mashǵulotlarni tashkil etish.–Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2007.

10.Qurbonova M., Yo‘ldoshev M. Matn tilshunosligi. Toshkent, «Universitet», 2014.

3-lekciya

Kórkem tekstti leksikalıq tallaw (4 saat)

Joba:

1.Mánisi hám forması birdey (jaqın) sózler

2.Paronim hám qarama-qarsı mánili sózler

3.Kóp mánili sózler

4.Gónergen hám jańa sózler

5.Dialektizmler, shet til sózleri hám sógis sózleri

6.Turaqlı birlikler, agnonimler

Tayanısh túsinikler: Mánilik jaqınlıq, formalıq jaqınlıq, kóp mánililik, qarama-qarsı mánililik, antiteza, paronim, paronomaziya, neologizm, istorizm, arxaizm, dialektizm, vulgarizm, varvarizm, paremalar, agnonimler, agnomaziya.

Kórkem tekstti lingvistikalıq tallaw barısında jazıwshınıń tilden paydalanıw sheberligin kórsetetuǵın, emotsional`-ekspressivlik ifoda semaları halda real`lasqan leksikalıq birliklerdi anıqlaw hám olar sóz sheberiniń kórkemestetikalıq maqsetine qay dárejede xızmet qılǵanı haqqında pikir júritiw talap

qılınadı. Bunıń ushın kórkem shıǵarma tilindegi mánisi hám forması birdey (jaqın) sózler, paronim hám qarama-qarsı mánili sózler, kóp mánili sózler, gónergen hám jańa sózler, dialektizmler, shet til sózleri hám sógis sózleri, turaqlı birlikler, agnonimler ajıratıp alınadı hám qanday maqset penen alıp kirilgenligi anıqlanadı.

Mániles sózler. Mániles sózler tildiń sózlik baylıǵı dárejesin kórsetip beretuǵınózine tán qural. Bunday sózlerdiń tilde kóp bolıwı onıń estetikalıq wazıypasın jáne de tolıq dáreje alıwın ańsatlastıradı. Bul júdá eski zamanlardan beri ańlanǵan, túsinilgen hám úyrenilgen qubılıs.

Qaraqalpaq tili mániles sózlerge júdá bay. Jazıwshılar tilimizdegi mániles sózlerdiń ishinen eń múnásibin tawıp, olar arqalı qaharmanlar ruwxıyatı hám súwretlew ob`ektiiniń eń kishi, eń názik qırlarına shekem sáwlelendiriwge háreket qıladı. Kórkem teksttegi mániles sózler analizinde, tiykarınan, eki tárepke itibar beriledi. Olardıń biri avtordıń eki yamasa onnan artıq mániles sózden berilip

atırǵan mazmun ushın eń eń ılayıq bitrewin tańlawı bolsa, ekinshisi bir tekst quramında eki yamasa onnan artıq mániles birliklerdi kórkem tasvir maqsetine say qollanıwı máselesi.

Til biliminde mánilesliktiń, tiykarınan, úsh túri parqlanadı. 1. leksikalıq mánileslik; 2. frazeologiyalıq mánileslik; 3. leksika-frazeologiyalıq mánileslik.

Leksikalıq mánileslikten bir neshe maqsetlerde paydalanıladı. Til birlikleriniń ákirarı nátiyjesinde júzege keletuǵın súwretlewdiń jarlılıǵı, reńsizliginen qashıw

ústemlikleriniń biri sonda, olar tek tilde bar bolǵan, tayar mániles sózlerdi ǵana paydalanıp qalmastan, kórkem súwretlew ıqtıyarına bola mániles bolmaǵan sózlerdi de sonday qollanadı, bul sózler de tekstte tap mániles sózler sıyaqlı túsiniledi. Mısalı: Keshe ǵana ǵarǵap, sógip, «óltirsem» dep júrgen kúndesin súyip, qushaqlap, sılap-sıypap bir demde ekewi «qalıń dos» bolǵan emishler. (Sholpan)

Frazeologiyalıq mánileslik. Obrazlı súwretlewde, onı oqıwshınıń kóz aldında anıq hám tolıq etip kórsetiwde frazeologiyalıq birliklerdiń mánilesliginen keń paydalanıladı. Taqatı taq bolıw sabır kesası tolıw sıyaqlı frazeologiyalıq mánileslikke mısal boladı.Gáp quramında kelgen mániles frazeologizmler

qaharman menen baylanıslı bolǵan bir sıpattı, ózgeshelikti detal`lastırıp, maydashúydesine shekem kórsetip súwretlewge xızmet etedi. Ol jeńgen, utqan asıǵı alshı bolǵan, aytqanın qıldırǵan kúndes emes pe?

Leksika-frazeologiyalıq mánileslik. “ Luǵabiy birlik sıpatında frazeologizmler sózler menen de sinonimlik qatnasıqta bola aladı».36 Masalan: quwanıshlı – awzı qulaǵına jetiw, biyǵam, arqayın – dúńyanı suw alsa da úyrekke bir pul sıyaklılar leksika-frazeologiyalıq mánileslik boladı. Kórkem tekstte mánilesliktiń bunday

túrleri halattı bórttirip, hár tárepleme súwretlewde paydalanıladı: indemes, ne bilgeni ishinde adam.

Formalas sózler. Tilimizde seslik (jazıwda grafikalıq) tárepi bir qıylı bolıp, hár qıylı mánilerdi bildiretuǵın sózler bar. Olar omonimler dep ataladı. Til biliminde omonimlerdiń úsh kórinisi bar ekeni aytıladı: omoleksema, omograf hám omofonlar. «Omoleksemalardı belgilewde aytıw jaǵınan bolatuǵın bir qıylılıq ta, háriplik (grafikalıq) jaqtan bolatuǵın bir qıylılıq ta esapqa alınadı»37 qabaq 1. adam múshesi 2. ósimlik ataması. Omograflar jazılıwı birdey, aytılıwı hár qıylı sózler atlas 1. jiprekten tayarlanǵan material, 2. karta.

Omofonlar dep aytılǵanda teń keliw qubılısına aytıladı: yot(<yod) - yot, Formalaslıq frazeologizmlerde de bar: basına kóteriwqádirlew, basına kóteriw – shawqım salıw, qol kóteriw – dawıs beriw, qol kóteriw - urıw. Formalas sózler tiykarında júzege keletuǵın ohanglaslıqtan shıǵarmada ayrıqsha stil`lik qural sıpatında paydalanıladı. Mısalı::

Paronim sózler. Paronimler dep fonetikalıq quramı hár qıylı, aytılıwında ǵana uqsas, jaqın bolıp qalǵan sózlerge aytıladı.

-Baǵ (miywe aǵashlarınıń ulıwma ataması) –baq (baxıt mánisinde), shad (quwanıw halatı) – shat (terek ataması). «Paronimlerge tiykarlanǵan stilistikalıq figura paronomaziya dep júritiledi. Kórkem ádebiyatta paronomaziyadan obrazlılıq, ohangdoshlıqqa erisiw, komik effekt payda etiw, sóz oyının payda etiw sıyaqlı maqsetlerde paydalanıladı» Kórkem ádebiyatta uqsas sóz(paronimler)ler qaharman sóylewin individual`lastırıw, olardıń mánilik hám lisinoiy dárejesin kórsetiw ushın da qollanadı. Komik effekt jaratıw maqsetinde paydalanılǵan. paronim sózleriniń mánisin bilmegeni ushın kúlkili jaǵdayǵa túsedi:

Said Axmad óziniń «Sınawshı ushıwshı» dep atalǵan shıǵarmasında da uqsas aytılatuǵın sózler arqalı paronomaziyanı júzege keltirgen:

Birinshi gáptegi paronomaziyada eki uqsas sózdiń qaharman tárepinen parqlanbaslıǵı, yaǵnıy eki bólek sozi mánileriniń karıstırılıwı nátiyjesinde kúlkili halat júzege kelgen. Ekinshi gáptegi paronomaziyada qaharman kúlkili jaǵdaydı júzeke keltiriw ushın arnayı uqsas aytılatuǵın jańa konstruktsiyanı payda etken.

Qarama-qarsı mánili sózler. Tilde qarsı mánidegi sózler kórkem sóylewdiń tásirliligi, ekspressivligin támiynlewde qolay usıllardıń biri. Shıǵıs ádebiyatında erte zamanalardan beri tildegi bul imkaniyalardan sheber paydalanılıp kelingen. «Shayır ushın júdá zárúr bolǵan

Evropa filologiyalıq dástúrinde bul óner antiteza dep ataladı. Kórkem shıǵarma tilinde arnalǵan jumıslarda qarsılandırıw atamaları qollanıladı. Qarama-qarsı mánili sózlerdi qatar qollanıw arqalı túsinikler, belgiler, halalar, obrazlar qarsılastırılıadı. Ádette, lisoniy hám kontekstual yamasa sóylewde qarama-qarsı sózler parqlanadı.

Bir kishkene eldiń shayırı bolsam da,

Men ullı islerdiń parqın bilgenmen. (I.Yu.)

Ayırım jaǵdaylarda jazıwshılar qaharman ruwxıyatındaǵı kontrastlıqtı bórttirip súwretlew maqsetinde anıq bir kontekstual sinonimlik qatardaǵı bir neshe sózge birden qarsılandırıw. Xadisha ezildi, kúydi, órtendi, xorlanıpxorlanıp, qattı-qattı jıladı.

Kontekstual antonimlerden kórkem shıǵarmalarda tásirsheńlikti asırıw maqsetinde paydalanıladı: Mushtay meńi máshtey boldı.

Bunday máni frazeologizmlerde bar: jerge urıw – kókke kóteriw.

Kóp mánili sózler. Jazıwshılardıń tilden paydalanıw sheberligin belgilewde kórkem sóylew tásirsheńligin qay dárejede támiyinley alǵanlıǵına itibar qaratıladı. Bunı kóp mánili sózlerdi óz ornında anıq bir estetikalıq maqset penen qollanıwınan da anıqlawǵa boladı. Kóp mánili sózler sóylewdiń kórkem súwretlew imkaniyatların keńeytiwshi qural bolıp esaplanadı: Júk. Iyninen júk túskendey bolıw.

Gónergen sózler. Jámiyettiń rawajlanıp barıwı menen jámiyetlik-siyasiy, mádeniy-ruwxıy ómirindegi ayırım túsinikler birotala eskirip, ámeliyattan, qollanıwdan shıǵıp qaladı. Kórkem shıǵarmada anıq bir dáwir waqıyaların súwretlewde mine usı dáwirge tiyisli bolǵan eski túsiniklerdi paydalanbaw múmkin emes. Til biliminde bunday túsiniklerdi bildiretuǵın sózler arxaizmler hám istorizmler degen atamalar menen jumsaladı. Tildiń házirgi dáwiri ushın eskilik boyawına iye bolǵan til birligi arxaizm dep ataladı. «Arxaizm ózi ataytuǵın túsinikti ańlatıwshı leksikalıq birlik penen qatar jasaydı». Arxaizmler kórkem tekstte sóz etilip atırǵan dáwir waqıyaların real` súwretlew, shıǵarmanıń tariyxıylıq rúxın támiyinlew maqsetinde qollanıladı.

Házirgi waqıtta ushıraspaytuǵın tek ǵana tariyxıy nárse yamasa waqıyahádiyselerdiń atın bildiretuǵın sózler istorizmler (tariyxıy sózler) delinedi. Istorizmniń arxaizmnen parqı sonda, búgingi kúni sol tariyxıy waqıyanıń ózi de onı ánlatıwshı basqa leksikalıq birlik te bolmaydı, demek, istorizm ózi bildiretuǵın hádiyseniń birden-bir atı; ámir, pristav, wázir hám t.b. sózlerdi oqıǵanda oqıwshı basqarıw sistemasına qatnaslı tariyxıy waqıyalardı túsinedi.

Kórkem shıǵarma tilindegi gónergen sózlerdi tallawda shıǵarma jazılǵan dáwirdi itibardan shette qaldırmaw kerek. Sebebi, «sózler jazıwshı jasaǵan, dóretken dáwirde-aq gónergen bolıwı múmkin bolǵanınday, shıǵarma jazılǵan dáwirde ónimli qolllanılıp, keyin qollanıwdan shıqqan»44 bolıwı múmkin.

Jańa sózler. Jańalıq boryawına iye bolǵan, jańa zat, hádiyse túsiniklerdi bildiriw ushın payda etilgen leksemalar neologizm yamasa jańa soózler dep ataladı. «Neologizm tilge ulıwma tiyisli bolǵan yamasa jeke shaxs sóylewine tán bolıwı múmkin. Birinshisi ulıwma til neologizmi dep, ekinshisi individual` sóylew neologizmi dep júritiledi»45. Kórkem shıǵarmada, tiykarınan, individual` neologizmlerdi kórkem-estetikalıq jaqtan xızmet atqaradı. Sheber jazıwshılar

súwretlenetuǵın nárseni ózine tán, tákirarlanbas hám jańasha súwretlewge háreket qıladı. Sonlıqtan ele kónlikpe payda bolmaǵan yamasa ulıwma qollanılmaǵan, jańa sózlerdi paydalanadı.

Dialektizmler. Dialektizmler kórkem tekstte belgili bir aymaqta jasawshı xalıqtıń sóylew tiliniń sıpatlamasın sáwlelendiredi. Súylinqırǵawıl.

Shet til sózleri hám sógis sózleri. Kórkem ádebiyatta anıq súwretlew maqsetinde ózge tilge tán sózlerdiń qollanılatuǵın kórinedi. Tildiń sózlik quramına kirgizilmegen, tek ǵan awızeki sóylewde bar bunday shet til sózlerinen kórkem sóylewde waqıyalar bolıp ótip atrıǵan orınǵa ishara qılıw, sóylew jaǵdayı hám onda qanasıp atırǵanlardıń millliy kelip shıǵıwı, qaharmanlar xarakteri haqqında maǵlaıwmat beriw maqsetinde paydalanıladı. Tómendegi mısaldaǵı gápte Fatxullin degen ámeldardıń sóylewinde keltirilgen varvarizmler qaharmannnıń qaysı milletke tán ekenligine emes, al onıń xarakterin de tolıq ashıp beriwge xızmet etedi:

Til biliminde vulgarizmler dep atalatuǵın kemsitiw sózleri de júdá unamsız qatnas, kemsitiw, mensinbew, sógiw sıyaqlı bir qatar semaları júdá ashıq kórinip turǵan boladı. Bunday sózler kóbirek nominativ mánilerine bola emes, mine usı konnatativ mánilerine bola sóylewde jasaydı.

Turaqlı dizbekler. «Eki hám onnan artıq sózlerdiń óz-ara turaqlı qatnalarınan payda bolǵan, sóylew barısında tayar túrinde paydalanılatuǵın, til iyeleriniń yadında imkaniyat sıpatında bar bolǵan til birlikleri turaqlı birlikler delinedi. Ibaralar, naqıl-maqallar hám hikmetli sózler turaqlı birikpeler bolıp esaplanadı.

Frazelologizmler. Waqıyalardı, ob`ektiv dúńyanı obrazlı súwretlewde, onı oqıwshınıń kóz aldında anıq hám tolıq keltiriwde frazeologiyalıq ibaralardıń ornı, áhmiyeti sheksiz. Olar ómirdegi waqıya-hádiyselerdi baqlaw, ámiyettegi unamlı hám unamsız háreketlerdi, halatlardı bahalaw, turmıs tájiriybelerin ulıwmalastırıw tiykarında xalıq shıǵarǵan juwmaq larınıń ózine tán obrazlı kórinisi. Jazıwshılar, ádette, súwretlew maqsetine muwapıq ibaralardı tańlap qollanıw menen sheklenip qalmaydı. Qaharmanlardıń tábiyatı, ruwxıy halatı, turmıs tárzine sáykeslep ózgertedi hám qayta isleydi. Usı tárizde xalıq frazeologizmleri elenip, jańa máni ottenokleri menen tolısıp baradı. Xalıq frazeologizmlerin qayta islewdiń usılları, olarǵa jańasha reń hám tús, jańasha máni beriwdiń jolları kóp. Bunda «ulıwma tillik frazeologizmler negizinde jańasha talqını ashıw, frazeologizmlerdiń leksikalıq quramın ózgertiw hám onıń leksika-semantikalıq xızmetlerin keńeytiw, oǵan jańasha obrazlı máni qosıw sıyaqlı usıllardı kórsetiw múmkin. Frazeologiyalıq birliklerdi qayta islewdiń túrli usılları B.Yuldashev tárepinen keń úyrenilgen. Kórkem tekstte eń kóp ushırasatuǵın túrleri tómendegilerden ibarat: 1. Frazeologizm quramındaǵı ayırım sózlerdi ózgertiw (almastırıw): molla mingen velosipedtey 2. Frazeologizm quramın keńeytiw. Bunda frazeologizm quramına jańa sóz kirgiziledi. 3. Frazeologizm quramın qısqartıw. Frazeologizm

quramındaǵı ayırım sózlerdi túsirip qaldırıw tildegi únemlilik talabı menen ámelge asırıladı. Biraq, jazıwshılar bunnan óz kórkem maqsetine bola paydalanadı.

Kórkem shıǵarmada qollanılǵan frazeologizmlerdi úyreniwde bir shıǵarma shıǵarma kólemindegi frazemalar muǵdarın (fondın)anıqlaw hám xarakterli ózgesheliklerine qarap tallaw, olardı struktura-semantikalıq jaqtan anıqlaw hám teksttegi wazıypasın tekseriw lingvopoetikalıq tallawdıń talaplarınan esaplanadı. Mine usınday tallawda jazıwshınıń imkaniyat sıpatında bar bolǵan til birliklerinen paydalanıw sheberligi de kózge túsedi.

Naqıl-maqallar hám hikmetli sózler. Maqallar – grammatikalıq jaqtan tamamlanǵan pikirdi bildiretuǵın, kishi, ıqsham, ótkir mazmunılı, awıspalı mánide yamasa mánide qollanılatuǵın hikmetli xalıq sózleri.50

Maqallarda pikirdi qısqa hám tolıq jetkerip beriw imkaniyatınıń barlıǵı sóylewdiń tásirsheńligin támiyinlewde qolaylı bolıp keledi. Kórkem shıǵarmanıń xalıqshıllıǵın támiyinlewde de maqallardan paydalanıladı. Qaharmanlardıń sóylewin bayıtıw, emotsional`-ekspressivlikke erisiw maqsetinde de maqallardan keń paydalanıladı: Jaqsınıń sózi – qaymaq sıyaqlı obrazlı turaqlı birikpeler maqal esaplanadı. «Maqallar - tárbiyalıq, pándi-násiyat mánilerin bildiretuǵın, grammatikalıq jaqtan tolıq gáp formasında bolǵan, tek mánisinde - tuwra mánide qollanılatuǵın, qısqa, ıqsham xalıq sózleri»51 Mısalı: Sóz súyekten ótedi, tayaq etten ótedi sıyaqlılar naqıl bolıp esaplanadı. Hikmetli sózler belgili bir adamlar aytılǵan yamasa shıǵarmalarında qollanılǵan ıqsham, mánili, qollanıwǵa qolaylı pikirler bolıp esaplanadı. Sóylewde tayar halda qollanılıw imkaniyatına iye bolǵan bunday sózler aforizmler dep te ataladı.

Til biliminde naqıl-maqal hám hikmetli sózler «paremalar» dep te ataladı. Ózbek til biliminde naqıl-maqal hám aforizmlerge arnalǵan kóplegen sózlikler bar.52 Kórkem shıǵarmanı til jaǵınan tallawda bunday sózliklerden ónimli paydalanıw lazım.

Agnonimler. Agnonim ataması yunon tilien alınǵan bolıp, bilinbegen, túsiniksiz, namálim degen mánilerdi bildiredi. Anıq bir tilde sóylesiwshiler ushın sol tildegi námálim, túsiniksiz yamasa az túsinikli bolǵan sózler agnonimler degen atama menen ulıwmalastırıladı.

Agnonimler lingvosentrikalıq emes, al antroprsentrikalıq qubılıs bolıp esaplanadı. Yaǵnıy, bunı tilden paydalanıwshınıń tillik iskerligi menen baylanıslı hádiyse dep qabıl etiw múmkin. Qánigeler belgili leksika-frazeologiyalıq birlik agnonim sıpatında qabıl etiliwi ushın tómendegi talaplarǵa juwap beriwi kerek dep esaplaydı. 1. Bir tilde sóylesiwshiler pútkilley túsiniksiz bolǵan halda qollanıwda qanday da bir dárejede bar bolsa: 2. Bir tilde sóylesiwshiler tárepinen esitilgen, lekin tolıq túsinilmegen bolsa: kvalifikatsiya, bakalavr, fauna, embargo sıyaklı. 3. Til iyesi anıq sózdi qaysı bir tarawǵa tiyisli ekenliginen xabardar, «bunı tek ǵan belgili bir taraw iyeleri biledi» degen pikirde,

lekin anıq aytıp bere almaǵan bolsa: gistologiya, tsistologiya anemiya, sıyaqlı . 4. Til iyesi anıq sózdiń qanday da bir zat ekenligin bilgen halda onıń dál ne ekenligin aytıp bere almasa: sabayaq, kofein sıyaqlı. 5. Til iyesi anıq sózdiń eń ulıwma bolǵan tárepin bilgen halda onıń jeke táreplerin aytıp bere almasa: Saqura terek, lekin qanday terek, qáyerde ósedi, kórinisi qanday? Kivi – miywe, biraq qanday miywe? Sonday-aq tilden paydalanıwshı anıq sózdi sóylew barısında kóp hám orınlı qollanıp, onıń mánisin bilmese yamasa túsindiri bere almasa ol agnonim bolıp esaplanadı. mánawiyat, qádriyat, ideya, jámiyet hám t.b.

Kórkem ádebiyatta agnonimler ayrıqsha estetikalıq xızmet atqaradı. Agnonimlerdiń kórkem tekstte stil`lik maqset penen qollanılıwı qubılısı

agnomaziya dep ataladı. Agnomaziyaǵa júkletilgen wazıypalar qatarına qaharmanlar dúńya qarasın kórsetiw, olardıń sóylewin jekelestiriw hám illyustrativlik xızmet atqarıwın kirgiziw múmkin. Tómendegi gápte berilgen agnonimlik birlikler, tiykarınan, farmatsevtika boyınsha qánige sóylewinde (oqıtıwshınıń bayanatında) qollanılǵan bolıp, illyustrativlik xarakterge iye. Oqıwshı ushın bul sózlerdiń túsiniliwi onshelli áhmiyetli emes. Tek ǵana qaharmannıń xızmet ornı haqqında maǵlıwmatqa iye boladı:

Sorawlar hám tapsırmalar:

1.Mániles, formalas hám qarama-qarsı mánili sózler kórkem tekstte qanday maqsetlerde qollanıladı?

2.Neologizm, istorizm hám arxaizmler kórkem tekstte qanday maqsetlerde qollanıladı?

3.Dialektizm, vul`garizm hám varvarizmler kórkem tekstte qanday maqsetlerde qollanıladı?

4.Paremalar degen ne?

6.Agnonim hám agnomaziya dep nege aytıladı?

Ádebiyatlar

1.Galperin I.R.Tekst kak obekt lingvisticheskogo issledovaniya. M.:

«Nauka», 1981.

2.Moskalskaya O.I. Grammatika teksta. – Moskva. «Vısshaya shkola», 1981.

3.Kamenskaya O.L. Tekst i kommunikatsiya. – Moskva. «Vısshaya shkola», 1990.

4.Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. – Toshkent, 1989. 5.Qilichev E.Matnning lingvistik tahlili. – Buxoro.2004.

6.Turniyazov N., Yo‘ldoshev B.Matn tilshunosligi. – Samarqand, 2006. 7. Yóldoshev M., Isoqov Z., Haydarov Sh. Badiiy matnning lisoniy tahlili.–Toshkent:A.Navoiy nomidagi Ózbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.

8.Yóldoshev M. Badiiy matn lingvopoetikasi. – Toshkent: Fan, 2008.

9.Yóldoshev M., Yadgarov Q. Badiiy matnning lisoniy tahlili fanidan amaliy mashǵulotlarni tashkil etish.–Toshkent: Nizomiy nomidagi TDPU, 2007.

10.Qurbonova M., Yo‘ldoshev M. Matn tilshunosligi. Toshkent, «Universitet», 2014.

11. Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası. Nókis,

1994.

4-lekciya

Kórkem tekstte awıspalı mánili sózler (4 saat) Jobası:

1.Metafora

2.Metonimiya hám sinekdoxa

3.Epitet

4.Giperbola hám litota

5. Ironiya, antifraza, sarkazm

Tayanısh túsinikler: sóz, máni, awıspalı máni, troplar, metafora, metonimiya, sinekdoxa, epitet, giperbola, litota, ironiya, antifraza, sarkazm.

Kórkem shıǵarma tilinde sózler kóbinese awıspalı mánili bolıp keledi. Ádebiy dóretpede obrazlılıqtı, kórkemlikti támiyinlew maqsetinde sóz sheberleri zattıń atın, belgisin, háreketti hám t.b. ekinshisine kóshiriw arqalı sózlerdi awıspalı mánide qollanıp, troplardıń barlıq túrlerinen stil talabına say keń paydalanadı. Sóz shaqaplarınan kelbetlik poeziyada trop xızmetinde ónimli jumsalıp, obrazlılıq múmkinshilikler, kórkem súwretlilik imkaniyatları menen ajıraladı. Túrleri – metafora, metonimiya hám sinekdoxa, epitet, giperbola hám litota, ironiya, antifraza, sarkazm hám t.b.

Metafora. Metafora – «bir zattaǵı belgini basqasına kóshiriw tiykarında payda bolatuǵın metafora». Kórkem shıǵarma tilinde awıspalı mánilerde jumsalǵanda belgini ekinshi bir uqsas belgi menen qayta ataw tiykarında metaforalıq mánini payda etedi.

Mafiya hám sawdagerdiń mańqası,

Qashshan bul bazarǵa kirdi, jigitler. («Bazar jolında»)

Tábiyattaǵı, obektiv dúnyadaǵı zat, waqıyalardaǵı qásiyet, reń, sapa, kórinis hám t.b. belgilerdi salıstırıp, olar ortasındaǵı eń názik uqsaslıqlardı serli ańlap jeke-avtorlıq metaforalar dóretiwi I.Yusupov poeziyası tiline kórkemlik qostı. Álbette, qálegen eki zattı, halattı, waqıyanı, olardıń belgilerin salıstırıwdan metaforalar dóretile bermeydi. Sóz sheberine obekt penen subektti, olardıń ishki, eń názik ózgeshelik, qásiyetlerin, belgilerin asa sezimtal talǵam menen obrazlı salıstırıwda «ótkir kóz», «saq qulaq», «sezgir kewil» zárúr.

Altın japıraq, aq baltırlı qayıńlar, Sharpıdı ma qońır gúzdiń ızǵarı?..

(«Sulıw eken Alma-Atanıń qızları») Gúwlep qol shappatlap qısır sózlerge,

Dáryanı teńizden shólge burıppız. («Jılqı jılına»).

Bunda kelbetlik metaforalıq usılda awısıp bos sóz, qurǵaq wáde, nátiyjesiz, qurı iske aspaytuǵın degen mánilerdi ańlatadı.

Ash tolqınlar urmas jaǵısqa gúrlep,

Sonalı kóllerden ushtı tırnalar. («Aral elegiyaları») Jem kórgen qırǵıyday jigit jutınıp,

Ash názerin tikti suǵı ótkenshe.

(«Sallana-dolana barar bir janan») Dúziw edi arbakeshtiń júregi,

«Quday bar» kóp jıl baxıt tiledi. («Joldas muǵallim»)

Ayman, toqtat endi bos áńgimeni. («Aktrisanıń ıǵbalı»)

Mısallardaǵı ash (tolqın, názer), dúziw (júrek), kerbaz (Volga), bos (áńgime) kelbetlikleri metaforalıq, jańa mánilerde paydalanılıp, shıǵarmanıń emotsionallıqekspressivlik kúshin arttırıw ushın xızmet etedi. Shayır bir obekttiń belgisin ekinshisine kóshiriwde olardıń eń sıpatlı, zárúrli, dara qásiyetlerin tolıq ańlap, obrazlı qabıl etip hám oqıwshıǵa kórkemlep jetkerip beredi.

Metonimiya hám sinekdoxa. Awıspalı mániler kórkem shıǵarma tilinde metonimiya hám sinekdoxa arqalı da bildiriledi. Metonimiyada zat, qubılıstıń hám t.b. sırtqı yamasa ishki tárepleri arasındaǵı hár qıylı baylanıslarǵa tiykarlanıp birewiniń ataması ekinshisine kóshiriledi. Onda «sırtqı kórinisi yaki ishki qásiyetleri menen bir-birine baylanısı bolsa da, lekin bir-birine usamaǵan nárselerdiń belgileri salıstırıladı». Mısalı:

Qolǵa túsken ańday jawız kóz benen

Qaraysań temir tor aynadan sırtqa. («Bir baxıtlı adam baratır»)