Informaciyalıq texnologiyaları
.pdf
dáslepki quralların beriw yamasa ápiwayı tekstte stillerdi qollaw ushın tezletilgen erkin paydalanıw klavishlerine iye.
WYSÍWYG avtorlıq quralı. Sońǵı jıllar avtorlıq quralları bazarınıń keskin ósiwi menen harakterlenedi. WYSÍWYG (What You See Ís What You Get – neni kórseń, sonı alasıń) klasındaǵı HTML-jaratıwshıları HTMLdi jazıwdı kóbirek tekstlerdi redaktorlaw programmaǵa uqsas bolǵan grafikalıq interfeysine iye. Bul programmalardıń birlemshi maqseti betlerdi markerlew programmaları islep shıǵıwshını PostScript tiliniń buyrıqların teriwden qorǵaǵanı sıyaqlı, paydalanıwshılardı HTML teglerinen azat etiw bolǵan. Búgingi kúnde olardıń áhmiyeti astı, sebebi olar bir waqıttıń ózinde HTML dıń baslanǵısh tekstine erkin paydalanıwdı táminlegen jaǵdayda, hújjetler tayarlawdıń nátiyjeligin hám avtomatlastırıw dárejesin asıradı.
Házirgi kúnde eń belgili WYSÍWYG-redaktorları: Macromedia Dreamweaver, Golive CyberStudio (tek qana Macintosh kompyuterleri ushın), Microsoft FrontPage, FileMaker Claris, Home Page, Adobe PageMill esaplanadı.
HTML tegleri. HTML hujjeti teksti (bettiń ishindegi nárse) hám ishine ornatılǵan tegler – ishindegi nárseniń dúzilisi, sırtqı kórinisi hám funkciyaları haqqındaǵı jol-jobalardan ibarat. HTML hújjeti eki tiykarǵı bólimge bólinedi: bas bet – head hám dene – body. Bas bet ishindegi nárseni súwretlewshi hújjet haqqındaǵı onıń atalıwı hám ulıwma informaciyası sıyaqlı maǵlıwmatlardan ibarat. Denede bolsa hújjettiń ishindegi nárseniń ózi (brauzer aynasına shıǵarılatuǵın nárse) jaylasadı.
<HTML>
<HEAD>
<TÍTLE>
Bul bettiń bası. </TÍTLE>
</HEAD>
</BODY>
Bizin betimizge xosh kelipsiz ! </BODY>
</HTML>
Bizin betimizge xosh kelpsiz !
Hár bir teg izinen májburiy bolmaǵan atributlar dizimi keliwi múmkin bolǵan
131
atamadan ibarat, olardıń hámmesi múyeshli qawıslar – < > dıń ishinde jaylasadı. Qawıslardıń ishindegi nárse hesh qashan brauzer aynasına shıǵarılmaydı. Tegtiń atı, ádette, onı funkciyasınıń qısqartpasınan ibarat, bul onı eslep qalıwdı ańsatlastıradı. Atributlar tegtiń funkciyasın keńeytetuǵın yamasa anıqlastıratuǵın qásiyetler esaplanadı. Ádette, tegtiń ishinde atlar hám atributlar registrǵa tásirsheń emes. <BODY BGCOLOR=white> tegi sonday <body bgcolor=white> sıyaqlı islewdi. Biraq bazı bir atributlardıń mánisi registrge tásirsheń bolıwı múmkin. Bul, tiykarınan, fayllar atı hám URL ǵa baylanıslı.
Konteynerler. Kópshilik tegler konteyner esaplanadı. Bul olarda baslanǵısh (ashıwshı yamasa baslawshı) hám sońǵı (jabıwshı) tegler barlıǵın ańlatadı. Tegler ortasındaǵı tekst onda bar jol-jobalardı orınlaydı. Máselen:
<HTML>
<BODY>
<P> Bul mısal <EM> qıyalatıp jazılǵan jazıwlardı</EM>,<STRONG> qara shrifttegi tekstti </STRONG> hám <U> jazıwdıń astına sızıwdı </U> kórsetedi.</P>
</BODY>
</HTML>
Sońǵı teg baslanǵısh teg sıyaqlı atqa iye, tek qana onıń aldında slesh (/) turadı. Oǵan tegti «óshiriwshi» sıpatında qaraw múmkin. Sońǵı teg hesh qashan atributlardan ibarat bolmaydı.
Bazı bir jaǵdaylarda sońǵı teg májbúriy emes hám brauzer tegtiń aqırın kontekstten anıqlap aladı. Kóbinshe, <r> (xat bası) sońǵı tegi qaldırıp ketiledi. Brauzerler dáslep bul tegti hesh qanday tamamlawsız qollap-quwatlanǵan, sonıń ushın kópshilik Web avtorları qısqa kórinisti isletiwge kónikken. Barlıq teglerde buǵan ruxsat berilmegen hám barlıq brauzerler de olardıń joqlıǵın keshirmeydi. Sonıń ushın, eger gumanlar bolsa, tekstke jabıwshı tegti kiritiń. Bul, kóbinese, siz hujjette kaskadlı stiller kestelerinen paydalanǵanıńızda áhmiyetli.
Avtonom (erkin) tegler. Bazı bir tegler jumaqlawshı teglerge iye emes, sonıń
132
ushın olardan ayrıqsha (avtonom) elementlerdi bette jaylastırıwda paydalanıladı. Olardan biri <img> kórinis tegi esaplanadı, ol tek ǵana grafikanı bet aǵımına jaylastıradı. Basqa avtonom tegler – bul qatardıń úziliwi (<br>), gorizontal sızıq (<hr>) hámde <meta> hám <base> sıyaqlı hújjet haqqında informaciyanı óz ishine alatuǵın hám ekranǵa shıǵarılatuǵın ishindegi nársege tásir etpeytuǵın tegler.
Atributlar. Atributlar tegti keńeytiriw yamasa ózgertiw ushın oǵan qosıladı. Bir ǵana tegke bir neshe atributlardı qosıw múmkin. Eger tegtiń atributları tegtiń atınan keyin kelse, olar bir yamasa bir neshe probel menen ajratıladı. Izbe-iz keliw tártibi áhmiyetli emes. Kópshilik atributlar onıń atınan keyin jaylasqan teńlik belgisi (=) nen keyin keletuǵın mániske iye. Mánisler uzınlıǵı 1024 dana belgi menen sheklengen. Mánisler registrǵa tásirsheń bolıwı múmkin. Bazıda mánisler (ekewlik yamasa birewlik) qostırnaq ishinde bolıwı kerek. Mánisti jazıw qaǵıydaları tómendegishe:
•eger mánis bir ǵana sóz yamasa sannan ibarat bolsa hám tek ǵana hárip (a- z), nomer (0-9) hám arnawlı belgiler (noqat <.> yamasa defis <->) ten dúzilgen bolsa, onı qostırnaqsız teńlik belgisinen keyin qoyıw múmkin;
•eger mánis verguller yamasa probeller menen ajıratılǵan bir neshe sózden ibarat bolsa yamasa noqat yamasa defisten basqa arnawlı belgilerdi óz ishine alsa, onı qostırnaq ishine qoyıw kerek. Máselen, URL qostırnaqtı talap etedi, sebebi ol ―://‖ belgilerdi óz ishine aladı. Bunnan tısqarı, reń mánislerin ―#rrggbb‖ formatınan paydalanıp beriwde qostırnaq zárúr.
<HTML>
<BODY>
<P> Bul mısalda siz link jaylastırıwın kóresiz.</P>
<a href=‖http://www.link.uz‖>www.link.uz</a> </BODY>
</HTML>
Eger siz qostırnaqtı isletiw kerekligi yamasa kerek emesligine isenimińiz kámil bolmasa, olardı hár dayım barlıq mánisler ushın isletiń.
HTML teglerine bir neshe tegtiń bir ǵana elementke tásir qılıwı ushın basqa
133
HTML-tegler jaylastırılıwı múmkin. Bul ishine qoyıw delinedi hám onı tuwrı ámelge asırıw ushın ishine qoyılǵan tegtiń baslanǵısh hám sońǵı tegleri álbette sırtqı tegtiń baslanǵısh hám sońǵı tegleri ortasında jaylasıwı kerek, Máselen:
<HTML>
<BODY>
<EM><STRONG>qara shrifttegi tekst</STRONG> </EM>
</BODY>
</HTML>
Brauzerler biykar etetuǵın informaciya. Tómende HTML hujjetinde bar bolǵan informaciya, solardan brauzerler menen qurıwda biykar etiletuǵın málim tegler keltiriledi. Onıń quramına tómendegiler kiredi:
•qatarlar úziliwi. Qatar aqırınıń belgileri HTML hújjetinde biykar etiledi.
Tekst hám elementler hújjet tekstiniń aǵımında <r> yamasa <br> tegi ushıraspaǵanısha keyingi qatarǵa kóshirile beredi. Eger tekst (<rre>) berilgen formatlı tekst sıpatında belgilengen bolsa, qatar úzgishleri shıǵarıladı;
•tabulyaciya belgileri hám kóplik probelleri. Brauzer HTML hujjetinde tabulyaciya belgisi yamasa bir neshe izbe-iz kelgen probel belgilerin ushratsa, ol tek qana bir probeldi shıǵaradı. Sonday qılıp, hujjette ―far, far away‖ bolsa, brauzer ―far, far away‖ dep shıǵaradı. Qosımsha probellerdi tekst aǵımına úzliksiz probel belgisi (Snbsp) nen paydalanıp qoyıw múmkin. Bunnan tısqarı, eger tekst formatlanǵan (<rre> teglerinde jaylasqan) bolsa, barlıq probeller shıǵarıladı;
•kóplik <r>-tegler. Tekst penen bólinbeytuǵın <r> tegleriniń izbe-izligi barlıq brauzerler tárepinen artıqsha dep bayan qılınadı. Ishindegi nárse tek ǵana bir <r> tegi bolǵanınday shıǵarıladı. Kópshilik brauzerler bir qansha <Br> teglerin bir neshe jańa qatarǵa ótiwler sıpatında shıǵaradı;
•anıqlap alınbaytuǵın tegler. Eger brauzer tegti túsinbese yamasa ol nadurıs berilgen bolsa, brauzer onı biykar etedi. Teg hám brauzerge qarap, bul hár qıylı nátijelerge alıp keliwi múmkin. Brauzer yamasa hesh nárseni shıǵarmaydı, yamasa ol tegtiń ishindegi nárseni ápiwayı tekst sıpatında sáwlelendiriwi múmkin;
134
• esletpedegi tekst. Brauzerler esletpelerdi bildiriw ushın isletiletuǵın <! hám
-> arnawlı elementleri ortasındaǵı tekstti shıǵarmaydı. Esletpelerdi baslaw belgilerinen keyin hám tamamlaw belgilerinen aldın álbette probel turıwı kerek. Esletpeniń ózine derlik hámme nárseni jaylastırıw múmkin. Esletpelerdi ornatıw múmkin emes. Microsoft Ínternet Explorer de kommentariyalardı bildiretuǵın
<comment>...</comment> firma tegi bar. Biraq onı basqa brauzerler qollapquwatlamaydı.
<!—- Bul jerde suwretti jaylastıramız --> <HTML>
<BODY>
<P> Bul súwret jaylastırıw mısalı</P>.
<img
src=‖bluehills.jpg‖ width=‖100‖ height=‖80‖ border=‖1‖>
</BODY>
</HTML>
4.3. Web-betten paydalanıwdı támiyinlew
Kórsetilgen ólshemli Web-betti islep shıǵıwda onıń ushın ekran ólshemin tańlawǵa tuwrı keledi. Bunda betti eń kóp paydalanıwshılar erkin paydalanatuǵın (hám tuwrı sáwlelendirilgen) qılıp jaratıw kerek. Onıń sheshimi bolsa ápiwayı: eń kóp isletiletuǵın displeydiń ajırata alıwın anıqlaw lazım hám betti oǵan sáykeslep, pútkúl jumıs betin toltıratuǵın etip islep shıǵıw kerek.
Betlerdi kóriw processinde gorizontal aylandırıw (prokrutka)dı isletiwge duwshar bolmaslıq ushın kópshilik dizaynerler betlerdi 640x480 formatında islep shıǵıwdı usınıs etedi. Gorizontal prokrutka hámme waqıt ózlestiriwdi qıyınlastıradı, sonıń ushın dizaynerler dástúrge kóre onnan waz keshedi.
Házirgi kúnge kelip kópshilik islep shıǵarıwshılar 800x600 di standart ajırata
135
alıw dep esaplap atır. Bunnan da joqarıraq ajırata alıwlarǵa mólsherlengen betlerdi bolsa júdá kem islep shıǵadı. Álbette, siziń qararıńız birinshi náwbette auditoriyaǵa baylanıslı boladı. Máselen, eger sayttıń resursları grafika dizaynerleri ushın mólsherlengen bolsa, olar eń keminde 800x600 ajırata alıwlı displeylerge iye dep esaplaymız hám soǵan muwapıq bet islep shıǵıladı. Eger sayt WebTV yamasa qandayda basqa sáwlelendiriw qurılması ushın arnawlı atalǵan bolsa, mólsherdi bul belgili qurılmaǵa alıw kerek.
Itibarǵa layıq Web-dizayn sheklengen imkaniyatlı, tiykarınan, kóriw hám esitiwde qıynalatuǵın paydalanıwshılar erkin paydalanıwı múmkin bolǵan betlerdi islep shıǵıwdı óz ishine aladı. World Wide Web konsorciumı Web ti barlıq paydalanıwshılar ushın jánede erkin paydalanıwdı maqset qılıp qoyǵan Web Accessibility Ínitiative (WAÍ) iniciativasın jariyaladı. Biraq bul iniciativanıń jetiskenligi onda qoyılǵan wazıypalarǵa muwapıq Web-saytlardı jarata alatuǵın (yamasa jarata almaytuǵın) ápiwayı islep shıǵıwshılardıń qatnasıwına baylanıslı.
Kóriw qábileti sheklengen paydalanıwshılar ekranda jaylasqan kórinisti úlkeytiw ushın arnawlı qurılmalardan paydalanıwı múmkin. Bunday jaǵdayda dizaynǵa hesh qanday arnawlı talaplar qoyılmaydı. Kóriwinde mashqalaları bar kópshilik adamlar bettiń ishindegi nárseni qattı dawısta oqıytuǵın programmalıq támiynat penen birgelikte (Lynx sıyaqlı) tekst brauzerlerinen paydalanadı. Qálegen jaǵdayda tiykarǵı itibar hújjettiń dúzilisi hám onıń tekstine qaratıladı.
HTML 4.0 quralları. HTML 4.0 specifikaciyası Web-hújjetlerdi júdá keń topardaǵı paydalanıwshılar erkin paydalanatuǵın etiw ushın arnawlı jaratılǵan bir qatar jańa atributlar hám teglerdi óz ishine aladı. HTML 4.0 tiń bazı bir jańa imkaniyatların qısqasha sanap ótemiz.
(http://www.w3.org/WAÍ/References/HTML4-access saytında imkaniyatlardıń keńeytirilgen dizimi, http://www.w3.org/TR/REC-html40 saytında bolsa bul versiyanıń tolıq specifikaciyaları jaylasqan.) HTML 4.0 erkin paydalanıwdı támiyinleytuǵın tómendegi jańa imkaniyatlardı usınıs etedi:
•keyinshelik hújjet dúzilisi hám onıń sırtqı kórinisiniń jánede bóliw. HTML
4.0stili haqqındaǵı informaciyanı kaskadlı stiller kestelerinde jaylastırıwdı usınıs etedi;
•navigaciya járdemi, máselen, erkin paydalanıw klavishleri hám tek ǵana klaviaturanı isletiw menen bet elementlerinen erkin paydalanıw ushın tabulyaciya tártibin indeksaciya qılıw;
•grafikalıq hám tekstli múrájáátlerdi birlestiretuǵın jańa klient kartakórinisine tiyisli usınıslar;
•bayanat hám basqa qurılmalarǵa qısqartılǵan hám akronimlerdi bayan qılıwǵa járdem beretuǵın <abbr> hám <acronym> jańa tegleri;
•kestelerdiń qatarları hám baǵanaların logikalıq jaqtan toparǵa bóliwdiń imkaniyatı, kestelerdi bayan qılıwdı ańsatlastırıp, olardı baslamalar, rezyume hám ishindegi nárseniń uzın xarakteristikaları menen támiyinlew;
•formalardı basqarıw elementlerin toparlaw hám ózlestiriw ushın júdá anıq bolǵan uzın tańlaw dizimlerin jaratıw imkaniyatı. Formalar elementlerinen, bunnan tısqarı tabulyaciya hám tezletilgen erkin paydalanıw klavishleri arqalı erkin paydalanıladı;
136
• alternativ tekstti jaratıwdıń jetilisken mexanizmi. Endi alt atributı <img> tegi ushın májbúriy esaplanadı. Kórsetilgen júdá uzın tekstli túsinikler menen baylanıstı támiyinlew ushın longdesc atributı kiritilgen.
Qálegen element haqqında informaciya qosıw ushın title atributın isletiw múmkin.
CSS quralları. Kaskadlı stiller kesteleri yamasa CSS (inglizshe Cascading Style Sheets den alınǵan) HTML di jánede rawajlanıwınıń aqıbeti esaplanadı hám bizge informaciya usınıs etiwdiń keyingi basqıshına ótiwge imkaniyat beredi. Stiller kesteleri bettiń mazmunı ishindegi nárseni hám onıń bezetiliwine imkaniyat beredi.
HTML standartınıń birinshi versiyalarında informaciyanıń sırtqı kórinisin basqarıw ushın hesh qanday qurallar kózde tutılmaǵan edi. Giperteksttiń ulıwma koncepciyası tekstti sáwlelendiriwge qádir qálegen qurılmaǵa informaciyadan erkin paydalana alıwına qaratılǵan edi. Markerlew ushın tek qana logikalıq tegler, anıqlawshı baslamalar, kishi baslamalar, dizimler, xat basları, citatalar hám t. b. – yaǵnıi hújjet dúzilisinen ibarat elementlerdiń ózinen paydalanıw usınıs etilgen edi. Sırtqı kórinistiń bayan qılınıwı bolsa tolıq aqırǵı terminalǵa júklener edi.
Biraq usı dáwirden beri júdá kóp nárse ózgerdi hám HTML standartı birlemshi formasın joǵalttı. Dáslep Netscape usınıs etilip atırǵan informaciyanıń sırtqı kórinisin biraz keńirek basqarıwǵa imkaniyat beretuǵın «jaqsılanǵan teglerdi» qostı. Jańalıq ornalıp qaldı hám Netscape niń barlıq keńeytpeleri de facto standart boldı. Keyin Microsoft tap sonday qıldı. Kóp nárse oylap qaralǵanda, HTML logikalıq hám bezetiw tegleri, bir-birine sáykes túspeytuǵın keńeytpelerdiń aralaspasınan ibarat edi hám birlemshi koncepciya–informaciyanı onıń shıǵarıw boyınsha harakteristikalarınan qattı názer qálegen qurılmada usınıs etiwge tolıq juwap bermeytuǵın bolǵan edi.
Sol waqıtları keń kólemdegi standartlastırıw qollanılǵan edi. Bunıń nátiyjesinde HTML 3.2 standartı dunyaǵa keldi. Ol revolyuciya bolmadı, tek ǵana barlıq jańalıqlardı óz jolına qoydı hám brauzerlerdi islep shıǵarıwshılar ushın ulıwma usınıslar islep shıqtı. Revolyuciyalıq ózgerisler jańa standart – HTML 4.0 yamasa, onı basqasha atawlarınsha, Dynamic HTML de kiritildi. Qatlamlar, stiller kesteleri hám brauzerdiń universal obekt modeli qatnasqa kiritildi.
Jańa standartta HTML koncepciyasınıń deregine qaytıwǵa háreket qılıp kórildi. Tórtinshi versiya birinshi versiya sıyaqlı betlerdi sonday qılıp jaratıwdı usınıs etip, olar qálegen qurılmada sáwlelensin – meyli 21‖ displey yamasa uyalı telefonnıń kishkene aq-qara ekranında sáwlelensin.
Informaciyanıń sırtqı kórinisin usınıs etiw mashqalası qanday tárizde sheshildi? Jantasıwdıń revolyuciyalıǵı da tap sonda. Barlıq bezetiwdi sırtqı stil faylına shıǵarıw usınıs etiledi. Tiykarǵı bet bolsa tek qana informaciyadan hám zárúr stillerge múrájáátlerden ibarat boladı.
Betti kórsetiwde belgili qurılmada jaǵdayǵa sáykes stiller kestesi isletiliwi kerek. Uyalı telefon hám kompyuter displeyi ushın olar, hár qıylı bolıwı kerek. Birinshi jaǵdayda biz informaciyanı eń qolay hám ıqsham qılıp usınıs etiwge imkaniyat beretuǵın minimal bezetiwden paydalanamız. Ekinshi jaǵdayda bolsa shriftli
137
hám reńli bezetiwdiń barlıq baylıqları bizlerdiń erkimizde boladı.
Sayttı jaratıwda informaciyanı shıǵarıw mólsherlenip atırǵan qurılmalardıń hár biri ushın stiller kestesi tek ǵana bir márte jazıw kerek. Bunnan tısqarı, stiller kestesi pútkil sayt ushın birden-bir bolıwı múmkin. Sonlıqtan, betlerdiń hár biri ushın stillerdiń bir qıylı belgilengenligin qaytarıw shárt emes.
Barlıq stil informaciyanıń bir ǵana sırtqı faylda jaylasıwı biz ushın basqa paydalı imkaniyatlardı da ashıp beredi – tek ǵana bir (!) stil faylınıń ishindegilerin ózgertip, biz sanawlı sekundlarda pútkúl sayt dizaynın almastırıwımız múmkin. Bunda hesh qanday qosımsha ózgertiwler kerek bolmaydı. Aytayıq, bulardıń barlıǵı sayt birlemshi tuwrı proektlestirilgen jaǵdayda ǵana tuwrı esaplanadı.
CSS2 (Cascading Style Sheets, Level 2) – kaskadlı stiller kesteleri boyınsha eń sońǵı usınıs, betlerdi grafikalıq bolmaǵan hám vizual bolmaǵan qurılmalar tárepinen jaqsıraq bayan qılınıwı ushın mexanizmlerdi usınıs etedi. Jetilistiriwler tómendegishe:
•paydalanıwshı jaratqan stiller kestesi-kaskadtaǵı júdá joqarı basqısh barlıq stiller kestelerin almastırıwı múmkin bolǵan mexanizmler. Bul sońǵı paydalanıwshıǵa sáwlelendiriwdi tolıq basqarıwǵa imkaniyat beredi. Paydalanıwshı arnawlı talaplarǵa muwapıq betlerdi shıǵarıw ushın sazlanatuǵın stiller kestelerin jaratıw imkaniyatın aladı;
•juklenip atırǵan shriftler ushın arnalǵan qollap-quwatlaw – usı sıyaqlı bettiń sırtqı kórinisin jaqsılaw ushın tekstti grafikaǵa jaylastırıw tendenciyası kemeyedi;
•ishindegi nárseni sırtqı kórinisten ajıratatuǵın awhaldı belgilew hám tegislew mexanizmleri. Bul stiller kesteleri HTML teglerinen sáwlelendiriwdiń ayrıqsha effektlerin jaratıw ushın nadurıs paydalanıwdı joq etiw kerek. HTML teglerinen hújjetti logikalıq jaqtan dúzilisin belgilewde paydalanıw múmkin hám bul menen onı vizual bolmaǵan dáldálshılardıń bayan qılıwı ushın júdá ápiwayıraq qılınadı.
•Web boyınsha jetkizilgen informaciyanı dawıs penen shıǵarıw ushın basqarıw quralları;
•Mólsherdi tuwrı alıw maqsetinde hujjetke qosıw múmkin bolǵan cifrlı markerler sıyaqlı jaqsılanǵan navigaciya quralları.
<HTML>
<HEAD>
<TÍTLE>Style Sheets</TÍTLE>
<STYLE TYPE = "text/css">
EM { background-color: #8000FF; color: white }
H1 { font-family: Arial, sans-serif }
P { font-size: 18pt }
.blue { color: blue } </STYLE> </HEAD>
138
<BODY>
<H1 CLASS = "blue">Kaskadlı stiller kestesine mısal</H1>
<P>Bul jerde bazıbir bir tekst. Bul jerde bazıbir bir tekst. Bul jerde bazıbir bir tekst. Bul jerde bazıbir bir tekst. Bul jerde bazıbir bir tekst.
</P>
<H1>Basqa baslama</H1>
<P CLASS = "blue">Bul jerde bazıbir bir basqa tekst. Bul jerde bazıbir bir basqa tekst. Bul jerde bazıbir bir
<EM>basqa </EM>tekst. </P>
</BODY>
</HTML>
XML quralları. HTML tegleri hújjetti ekrandaǵı kórinisin suwretleydi. XML tegleri hújjettegi maǵlıwmatlardı suwretlew ushın isletiledi. Onnan tısqarı XML járdeminde jańa teglerdi jaratıw múmkin. Máselen eger bizde kitaplar haqqındaǵı maǵlıwmatlar bazası bolsa biz kitaplar atı, avtorı, ÍSBN nomeri maǵlıwmatlardı jańa tegler menen usınıs etiwimiz múmkin. XML da maǵlıwmatlar strukturalıq halda saqlanadı. XML tiykarınan maǵlıwmatlar almasıwında júdá kóp isletiledi, sebebi XML platformadan erkin bolıp HTTP arqalı islewi júdá qolay.
<?xml version = ―1.0‖?>
<kitob>
<nomi> Ápiwayı XML </nomi>
139
<sana> 7 May, 2006 </sana>
<muallif>
<familiyasi> Bakirov </familiyasi> <ismi> Olimjon </ismi> </muallif>
<malumot> XML juda hám ańsat </malumot> </kitob>
4.4. Web-betlerde tekst hám grafikanı kórsetiw.
Web ushın professional grafikanı jaratıwda shetleri tegislengen tekstten paydalanıladı. Tegislew tegis emes shetlerdegi jeńil ǵana jayılǵan bolıp, reńler ortasındaǵı ótiwlerdi tegisleydi. Júdá kishi ólshemdegi (10 punkt yamasa onnan kem) tekst bul ulıwma qaǵıydadan tısqarı esaplanadı, sebebi tegislewdi qollaw onı derlik parıqlap bolmaytuǵın etedi.
Eki komplektdegi shriftler. Web-betti bazalıq HTML quralları menen islep shıǵıwda eki komplekttegi shriftler bar: tiyisli hám belgilengen keńliktegi shrift.
Mashqala sonnan ibarat, olardıń qaysı biri hám qaysı ólshemi isletiliwi belgisiz . Tiyisli shrift – basqasha qılıp aytqanda «ózgeriwsheń keńliktegi shrift» hár bir
belgi ushın onıń sızılıwına qarap hár qıylı muǵdardaǵı orındı ajıratadı. Máselen, tiyisli shriftta bas «W» háribi gorizontal boyınsha úlken «Í» háribine qaraǵanda kóp orın iyeleydi. Times, Helvetica hám Arial sıyaqlı garnituralar proporcional shriftlerdiń úlgisi esaplanadı.
Web-brauzerler Web-bettegi kópshilik tekstler ushın, solardan, tiykarǵı tekst, baslamalar, dizimler, citatalar hám basqalar ushın tiyisli shriftlardı isletedi. Ádette, tiykarǵı tekisttiń úlken bóleklerin olar tiyisli shriftlarda baspadan shıǵarılǵan bolsa oqıw qolaylıraq esaplanadı. Kópshilik paydalanıwshılar avtomatikalıq ornatılǵan shriftlardı almastırıwǵa waqıtları bolmaǵanlıǵı sebepli, siziń betińizdegi tekst 10 yamasa 12 ólshemdegi Times (Netscape) yamasa Helvetica (Microsoft Ínternet Explorer) shrifti menen sáwleleniwin júdá úlken itimal menen kútiw múmkin. Bul tek ǵana ulıwma qaǵıyda esaplanadı.
Belgilengen keńliktegi shrift shrifttiń barlıq belgileri ushın bir qıylı orın usınıs etedi. Úlken bas «W» háribi «Í» háribinen kóp orın iyelemeydi. Courier hám Monaco sıyaqlı garnituraları belgilengen keńliktegi shriftler esaplanadı. Webbrauzerlerde belgilengen keńliktegi shriflerden tómendegi HTML-tegler: <roer>, <tt>, <code>, <kbd>, <samp>, <xtr> ishindegi qálegen tekstti sáwlelendiriw ushın paydalanıladı.
Kópshilik avtomatikalıq ornatılǵan shriftlardı sazlawdı ózgertpegenligi sebepli, kórsetilgen teglerde jaylasqan tekst Courier tipindegi shriftlardıń birinde shıǵarıladı.
Kórinislerdegi tekst. Dizaynerler shriftler ústinen absolyut tekseriwdi or-
140