Kórkem ádebiyat hám ilim dárbentiniń úlken darǵası

artta qalǵan adamlardıń nadurıs is júrgiziwiniń aqıbeti eken (Azamattıń bul haqıyqatlıqtı túsinip jetiwinde, álbette, Ádilbekov, Japbarov, Nurniyaz aǵa sıyaqlı ar-hújdanlı basshı xızmetkerlerdiń de tásiri bar). Azamat, mine, usınnan baslap Joldasovtıń háreketlerine qarsı gúresiwdi, solay etip, kursantlarǵa durıs tárbiya beriwdi bas maqset etip qoyadı.

Joldasov onıń haqıyqatshıl ekenin sezgennen soń, anıǵıraq aytqanda, degenine júrgize almaǵannan soń, jumısınan kemshilik tabıwdı názerde tutadı, aqır-ayaǵında bul «jazbay ketkirdiń balası bir kúni ózimdi jalpaǵına salıp júrer», men jasırıp júrgen «óli jan»lardıń sırın ashıp qoyar, degen gúman menen onı birotala uchilisheden shıǵarıp jiberiw isine kirisedi. Lekin, Azamat óziniń shıdamlı háreketleri, izleniwshiligi, ójetligi, prinсipiallıǵı, tuwrılıǵı menen Joldasovtıń bul sırların pash etedi. Avtor Azamattıń Joldasovqa qarsı gúresi arqalı jeńil-jelpi jollar menen kún kóriwdi oylap, ustaz degen ullı atqa daq túsiretuǵın Joldasov sıyaqlı geypara keritartpa adamlar menen mawasasız gúresiw zárúrligin dáliylleydi.

Eń baslısı-jazıwshı bul romanda Azamat, Ádilbekov, Turǵangúl, Japbarov sıyaqlı adamlardıń jámiyetlik hám jeke turmısın súwretlew arqalı kásip-texnikalıq tálimniń texnikalıq ásirdiń jańa adamın tárbiyalawda tutqan ornın anıq kórsete alǵan. Solay etip, kásiptexnikalıq oqıw orınları hesh qanday «ubıjıq» emes ekenligin, jaslarǵa kásip-óner kónlikpelerin beretuǵın ájayıp oqıw ornı-ilim menen praktikanıń túyisken dárbenti ekenligin usınday isenimli materiallar menen dáliyllegen.

Jazıwshınıń roman janrına bolǵan batıl qádemin dáliylleytuǵın jáne bir mısal-onıń 1987-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasınan shıqqan

«Ómir máwritleri» romanı bolıp tabıladı. Roman liriko-psixologiyalıq planda jazılǵan. Sebebi, ol shıǵarma óz materialınıń jańalıǵı menen, ózine tán súwretlew usılı menen, búgingi zamanlaslarımızdıń qaramaqarsılıqlı turmısın qızıǵarlı súwretlep beriwi menen ádebiy jámiyetshilikke hár qıylı pikirlerdi keltirip shıǵarmaqta, hátteki, ayırım ádebiyatshılar (qarańız: K.Sultanovtıń «Ámiwdárya» jurnalınıń 1988-jıl №1 sanında járiyalanǵan maqalası) roman haqqında bir jaqlama pikirler bildirdi, onıń bul háreketi tırnaq astınan kir izlewge usap ketkendey boladı.

Romannıń birinshi bólimi «Sezimler saǵımı» dep ataladı. Bul bólimde jas ilimpaz Sultan Saparovtıń aspirantlıq jılları sóz etiledi. Bas qaharmannıń xarakteri de bul dáwir janlı baqlaw payıtı ekenligin, yaǵnıy, hár qanday iste, meyli, ol ilim tarawı ma, meyli, sanaat

pa, eń dáslep túsinikler ǵana qáliplesetuǵının, biraq, ol túsiniklerdiń aq-qara ekenligin bul dáwirde adam jeterli túsinbeytuǵının, adam, ayrıqsha jaslar, dáslepki túsiniktiń qurbanı, qulı bolıp qalatuǵınlıǵın avtor shıǵarmada simvolikalıq obrazLira arqalı ashıp beredi.

Bul bólimde ideal qaharman Liranıń sırtqı portreti menen jas ilimpaz Sultannıń ishki keshirmelerine ayrıqsha itibar berilgen. Jazıwshı bul bólimde de ideyanıń ele turmıs shınlıǵına aylanbaǵan tek qıyalda ǵana jasap atırǵan dáwirin tastıyıqlap kórsetken.

Romannıń ekinshi bólimi «Dıǵırıq» dep atalınǵan. Bul, birinshiden, qaharman xarakteriniń evolyuсiyasındaǵı, jas ilimpaz jazıwshınıń jeke ómirinde dıǵırıq bolsa, ekinshiden, jámiyetlik ómirdegi dıǵırıq. Bul dıǵırıq eki táreplemede Sultan obrazı arqalı ashıp berilgen. Sebebi, ómir-gózzallıq, onda óz oyıńdı eminerkin iske asıra beriw múmkin, dep oylap júrgen Sultan bul bólimde úlken qarsılıqlarǵa ushıraydı, ideyanıń turmısqa eniwi ol oylaǵanday ańsat is bolmaydı, qıyalında onıń aq degen nárseleri turmısta qara bolıp shıǵadı. Sol ushın tek kóriw, seziw ǵana jetkiliksiz. Al, kórgen-bilgenleriń haqqında keń oylanıp, tereń tolǵanıw kerek, degen juwmaq shıǵaradı, bul bólimnen avtor.

Tilekke qarsı, barlıq adamlar onday emes... hátteki, óziniń idealı dep bilip júrgen Lirası da onıń kútkenindey bolmay shıǵadı, ol tek óziniń qıyalın ǵana jaqsı kórip júrgen eken. Lira jaman qız bolmaǵanı menen, pútkilley basqa adam qusaydı, Sultan haqqında qıyalına da keltirmeydi eken... Lira ǵoy Lira, onıń dos bilip júrgen eń jaqın adamları da basqasha qusaydı, qarasa, olar rawajlanıwdıń ayaǵına tusaw bolıp júrgen eken. Mısalı, kafedra baslıǵı Qurbanbay, onıń sadıq dostı Xojan, sovxoz direktorı Qoylıbay, óziniń jigit aǵası Hákimbay, Aymalaq hám t.b. adamlar. Usılar sebepli ilim de, xalıq xojalıǵı da dıǵırıqqa tayalıp qalǵan. Olardıń usınday háreketleri ayırım hújdanlı adamlardıń dıǵırıqqa tayalıwına da sebepshi bolıp atır. Sultan bul nárseni bası tasqa tiygen sheshiwshi payıtta anıq sezedi. Anıq seziniw onıń xarakterine úlken burılıs jasap jiberedi.

Avtor qaharman xarakterindegi usı burılıs payıttı, yaǵnıy, aqqaranıń ne ekenligin anıq túsingennen keyingi haqıyqatlıqtıń turmısqa real eniw payıtın romannıń «Burılıs» dep atalatuǵın úshinshi bóliminde keń túrde súwretlep beredi. Jas ilimpaz haqıyqatlıq degenniń ne ekenligin túsinip jetkeni menen, onı ámelge asırıw ushın ádewir qıyınshılıqlardı bastan keshiredi, biraq, onda qáliplesken aktiv

Ózbekstan qaharmanı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı I. Yusupov penen NMPIde ótkerilgen ádebiy keshede ushırasıw payıtında.

Ózbekstanǵa belgili ilimpaz, filologiya ilimleriniń doktorı, professor Tóre Mirzaev penen ushırasıw

Ózbekstan qaharmanı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı T. Qayıpbergenov penen NMPI qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakulteti studentleri menen ushırasıw.

Qazaqstan Respublikası Turkstan qalasındaǵı Turkolog-ilimpazlardıń xalıqaralıq konferenсiyasındaǵı belgili turkolog Ergebek Qulbek ulı (ortada) menen ushırasıw.

Germaniyalı ilimpaz Karl Rayxeldiń Ájiniyaz atındaǵı NMPIda filologlar hám folklortanıwshılar menen ushırasıwı.

Ózbekstan qaharmanı, shayır Abdulla Aripov professor K. Allambergenovtıń «Keń dunyaǵa qushaq ashqan jazıwshı» kitabınıń prezentaсiyası waqtında.

Qazaqstan Respublikası Turkstan qalasındaǵı Turkolog-ilimpazlardıń xalıqaralıq konferenсiyasınan kórinis.

Ózbekstan qaharmanı T. Qayıpbergenov, shayır Sh. Ayapov hám jazıwshı K. Allambergenov

Ózbekstanǵa belgili kompozitor N. Muhammetdinov, NMPI rektorı B.Prenov hám

K.Allambergenov ushırasıw paytında

NMPI rektorı B.Prenov professor K. Allambergnovtı 60 jıllıq mubárek jası menen qutlıqlaw waqtında

ILIMIY-METODIKALÍQ HÁM PUBLICISTIKALÍQ MIYNETLERINIŃ

BIBLIOGRAFIYASÍ

DISSETACIYA HÁM AVTOREFERATLARÍ:

1.Allambergenov K. Aytıs v karakalpakskoy literature (Speсifika janra. Puti formirovaniya i razvitiya): Diss kand. filol. nauk / Institut yazıka i

literaturı ANRUz.-Tashkent: 1985. 157 s.;

2.Allambergenov K. Aytıs v karakalpakskoy literature (Speсifika janra. Puti formirovaniya i razvitiya): Avtoref. diss. kand. filol. nauk / Institut yazıka i literaturı ANRUz.-Tashkent: 1985. 22 s.;

3.Allambergenov K. Karakalpakskiy narodnıy epos «Edige» (Janrovıe priznaki.Tipologiya naсionalnoy versii.Poetika.): Diss d-ra filol. nauk

/ Nukusskiy pedagogicheskiy institut im. Ajiniyaza.- Nukus: 1995. 288 s.;

4.Allambergenov K. Karakalpakskiy narodnıy epos «Edige» (Janrovıe priznaki. Tipologiya naсionalnoy versii. Poetika.): Avtoref. diss. d-ra

filol. nauk / Nukusskiy pedagogicheskiy institut im. Ajiniyaza.- Nukus: 1995. 55 s.;

ILIMIY BASSHÍLÍǴÍNDAǴÍ QORǴALǴAN KANDIDATLÍQ

DISSERTACIYALAR:

1.«Qaraqalpaq salt-dástúr jırları».- S.Qazaqbaev-2000-jıl.;

2.«Qaraqalpaq xalıq dástanı «Yusup-Axmet».-H.Jaqsımova. 2009.; 3.«Berdaqtıń «Shejire» dástanında folklorlıq hám realistlik súwretlew usıllarınıń qollanıw ózgesheligi».-A.Utambetova 2011.;

1.Qaraqalpaq ádebiyatında aytıs (janrlıq ózgesheligi, payda bolıwı, qáliplesiwi hám rawajlanıw jolları)./Monografiya. Nókis:« Qaraqalpaqstan». 1989.;

2.Qaraqalpaq balalar ádebiyatı./ NMPI studentleri ushın úlgi oqıw baǵdarlaması.

Nókis: «Bilim». 1993.;