Berdaqtanıw qánigeligi páni boyınsha lekciya

- 11 -

Berdaqtıń qosıqları óz xalqınıń ruwxıy azıǵı bolıp, xalıq sanasınan bekkem orın alǵan edi.

I.Saǵıytov 1958-jılı Berdaqtıń tvorchestvosı boyınsha kandidatlıq dissertaсiyasın tabıslı qorǵap shıǵadı. Al, 1966-jılı A.Murtazaev Berdaqtıń «Aqmaq patsha» dástanı boyınsha kandidatlıq dissertaсiyasın jaqladı hám óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Usınday ilimiy izertlew jumıslar tiykarında Berdaq shayırdıń shıǵarmaların arnawlı túrde oqıtıw máseleleri kelip shıǵa basladı. Nátiyjede 1972-jıldan baslap dáslep Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutında, al keyin ala Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde Berdaqtanıw kursları shólkemlestirildi. álbette, bulardıń barlıǵı óz-ózinen bolǵan nárseler emes. Bul boyınsha bir neshe alımlar bas qatırdı. ásirese, Berdaq tanıw kursın arnawlı kurs sıpatında hám buǵan Berdaq shayırdıń tvorchestvosı tolıǵı menen juwap beretuǵının dáliyllep, úlken másele etip alıp shıqqan alım Á.Paxratdinov boldı. Alım {Berdaqtıń dástanlıq shıǵarmaları},

{Berdaq shayırdıń tvorchestvosınıń jıynalıw, basıp shıǵarılıw hám izertleniw tariyxınan} (1990) degen ilimiy izertlew jumıslarında basqa alımlar tárepinen jiberilgen mayda, kishigirim qátelerdi hám aytılmaǵan tıń pikirlerdi dáliyllep shıqtı. Alımnıń bul kitabınıń shıǵıwı Berdaq tanıw kursına qosılǵan úlken bir úles boldı. Sebebi, sol waqıtqa shekem Berdaq tanıw kursın qalay hám qanday baǵdarda ótiw kerek ekenligi haqqında bunday ilimiy jumıslar joq edi. Sondayaq Berdaqtıń dástanlıq shıǵarmaları tuwralı Saviсkiy hám basqalar «Xorezm» dástanı Berdaqtiki emes, eger Berdaqtiki bolsa ol milletler arasına sóz salatuǵın dóretpe degen qáte kóz-qarasına alım júdá isenimli faktler menen hám anıq dáliyllewler menen bul dástannıń Berdaqqa tiyisli ekenligin hám hesh qanday milletler arasına iritki salǵanday qatarlardıń joq ekenligin isenimli faktler menen dáliylledi.1

Mine, bul alımnıń xalıq ushın islegen úlken xızmeti dep tán alıwımızǵa boladı. Sonday-aq alım bul kitabında Berdaqtıń yumorsatiralıq qosıqlarına keń túrde toqtap, olardı da isenimli dáliyllewler menen beredi. Sonıń menen birge, burın ádebiyatshılar, tariyxshılar, filosoflardıń pikirleri menen qosa shayır haqqında jańa maǵlıwmatlar beredi. Berdaqtıń shıqqan toplamlarına sın kózqarasta qarap shayırdıń shıǵarmalarında tekstologiyalıq kemshiliklerdiń júz berip atırǵanlıǵın aytadı. Berdaqtıń tariyxıy shıǵarmaları boyınsha tariyxshı M.Tilewmuratov ta izertlew jumısın júrgizdi. Bunda ol Berdaq shayır shıǵarmalarınıń tariyxqa baylanıslı táreplerin talqıǵa tarttı.

1 Paxratdinov Á. «Ámiwdárya» jurnalı. 1989, Q11, 88-90-betler.

- 12 -

1974-jılı filologiya ilimleriniń doktorı, professor I.T.Saǵıytov 1958-jılǵı baspada shıqqan {Berdaqtıń tvorchestvosı} atlı kitabın kóp ǵana tolıqtırıwlar menen úlken ózgeris kirgizip,

{Sahra búlbili} degen at penen qayta shıǵardı}1. Alım bul kitabında Berdaq Ǵarǵabay ulınıń ómirine, onıń jasaǵan ádebiy ortalıǵına, shayırshılıq talantınıń kelip shıǵıw sebeplerine hám birqansha shıǵarmalarına keń túrde baha berip talqıǵa tartqan.

Ilimpazlar tárepinen Berdaqtıń tvorchestvosı boyınsha kólemli izertlewler júrgizilip barǵan sayın shayırdıń álwan túrli ájayıp sırları ashılıp bara berdi.

1950-jıllardıń basında Berdaqtıń ózi hám tvorchestvosı Saviсkiy tárepinen pútkilley qaralanıp, shayırdı sufizmniń wákili sol ushın onı úyreniw úlken zıyan dep tabadı. A.Saviсkiy. Karakalpakskiy

dnevnik. Jurnal «Zvezda Vostoka», 1953, Q2, 1954, Q1/. Bunday topılıslardan Berdaq shayırdı qorǵap qalıw ushın N.Dáwqaraev tabanlı pikir bildirgeni menen nátiyjede quwdalawǵa ushıradı. Usı dáwirlerde shayırdıń «Xorezm», «Shejire», «Qulen bolıs», «Aydos biy» dástanları shayırdıń tańlamalı shıǵarmalarınan hám ádebiyat tariyxınan alıp taslandı.

Geypara alımlar Saviсkiydiń jalǵan topılısınan keyin «Xorezm» dástanı Berdaqtiki emes, shayırdıń atına nadurıs ótip ketken degen pikirlerdi ayttı hám bul dástannıń qaydan shıqqanlıǵına maǵlıwmat jıynadı.

Sonday-aq bul dástannıń avtorı Berdaq shayır emes ekenligin I.Saǵıytov ta kórsetti.2 Mine bulardıń hámmesi jalǵanshı Saviсkiydiń bir elge salǵan ılaysańınan kelip shıǵıp otırǵan qubılıs edi. «Xorezm» poemasınıń hesh qanday xalıq ushın zıyan emes ekenligin bir qansha alımlar óz ilimiy izertlew jumıslarında dáliyllep berdi. Olardan A.Murtazaev,3 Á.Paxratdinov4 «Xorezm» dástanınıń naǵız avtorı Berdaq ekenligin pútkil jámiyetshilikke alıp shıqtı. Solay etip, sonsha waqıttan beri qaralanıp kelingen ullı shıǵarma, alımlardıń kúsh salıwı menen óz aldına avtorın taptı. Berdaq shayır boyınsha kóplegen ilimiy izertlew jumısları hám shayır haqqında talaslı-tartıslı pikirler kelip shıqtı. Biraq qáytkende de ullı Berdaq shayırdıń shıǵarmaların xalıq hesh qashan umıtpadı. Solay etip, Berdaqtı tanıwshılardıń (úyreniwshilerdiń) sanı kóbeygen sayın Berdaqtanıw kursı ilimiy jaqtan qáliplese basladı. Biraq geypara alımlardıń ilimiy izertlew jumıslarında shayır haqqında tolıq maǵlıwmatlar berilmedi. Ekinshi tárepten shayırdıń geypara

1Paxratdinov Á. Berdaq shayır tvorchestvosınıń jıynalıw, basıp shıǵarılıw hám izertleniw tariyxınan. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1990,65-bet.

2Saǵıytov I. Berdaqtıń tvorchestvosı. Nókis, QQMB, 1958,110-113-betler.

3Murtazaev A. «Xorezm» poemasın durıs bahalayıq. «Ámiwdárya» jurnalı, Q11, 1989,90-92-betler.

4Paxratdinov Á. Berdaq shayırdıń «Xorezm» dástanı hám onıń tariyxıy táǵdiri haqqında.

«Ámiwdárya» jurnalı, Q11, 1989.

- 13 -

shıǵarmaları talqılanbadı, al geyparaların basqa shayırlardıń atına ótkizip jiberip otırǵanlıǵı bayqaladı. Geypara alımlar Berdaqtıń úlken, iri shıǵarmalarına hár qıylı jaman kóz-qarastaǵı pikirlerdi bildirdi. Berdaqtıń shıǵarmalarındaǵı qarama-qarsılıqlar, ásirese, onıń «Shejire» hám «Qulen bolıs» atlı tariyxıy shıǵarmalarında anıq kórinedi. Biraq qalay degen menen «Qulen bolıs» xalıqqa qarsı reakсion dóretpe dep kórsetedi I.Saǵıytov.1

Álbette, bul alımnıń bile tura jibergen qáteligi dep emes, al sol dáwir sistemasınıń siyasatınan Berdaqtı qorǵap qalıwdaǵı tásili dep qaraǵanımız durısıraq bolar dep oylaymız. Al, professor Á.Paxratdinov «Qaraqalpaq shejiresi» (Nókis, 1984) atlı izertlew jumısında bul shıǵarmalardıń xalıqqa qarsı emes ekenligin anıq dáliyllep shıqtı. Sonday-aq burın ádebiyatshı alımlar tárepinen hár qıylı pikirler aytılıp júrgen «Qulen bolıs» shıǵarmasına alım hár tárepleme talqı jasap, burın oqıwshı hám jurtshılıqqa jumbaq bolıp júrgen táreplerin ashıp berdi.2 Alım ádebiyatshılar tárepinen júrgizilgen ilimiy miynetlerindegi bul shıǵarma boyınsha jiberilgen kemshiliklerin anıq dáliyllewler menen bere alǵan.

Solay etip, Berdaqtıń bir qansha iri dóretpeleri alımlardıń kúsh salıwı nátiyjesinde shayırdıń original dóretpesi bolıp tán alındı.

«Berdaqtıń bizge qaldırǵan miyrası oǵada kóp hám úlken, -dep jazadı alım Á.Paxratdinov biraq soǵan qaramastan usı waqıtlarǵa shekem shayır tvorchestvosınıń izertleniw, basqa tillerge awdarılıw, jáne de úyreniliw máseleleri, jıynalıw, taǵı da basıp shıǵarılıw haqıyqatlıqları jóninde tolıq gáp etken ilimiy miynet joq. ásirese, shayırdıń lirikaları, satiraları, dástanlıq shıǵarmaları haqqında pútin bir izertlewler kórinbedi. Tek barlıq gáp avtordıń saylandı dóretpeleri haqqında bolıp kiyatır»3.

Mine, alım kóplegen ádebiyatshı, tariyxshı alımlardıń aldına shayırdıń dóretpelerin hár qıylı baǵdarda izertlew zárúr ekenligin úlken másele etip qoydı. Sonıń menen birge, ózi shayırdıń shayırshılıq talantınıń ashılmay atırǵan táreplerin isenimli hám anıq faktler menen dáliyllewge eristi.

«Geypara ilimpazlar shayırdıń «Maǵan kerek», «Jaz kelerme», «Kerek», «Toyda» hám taǵı basqa qosıqların Kúnxojanıń atına ótkizip jibergen hám Kúnxojanıń tańlamalı shıǵarmalar jıynaǵınan orın alǵan»4. Bul qosıqlardıń shın original iyesi Berdaq ekenligin alım Á.Paxratdinov júdá anıq isenimli dáliyllewler menen berdi. Sonıń nátiyjesinde bolsa kerek, usı búginge deyin xalqımız hám ilimiy

1Saǵıytov I. Berdaqtıń tvorchestvosı. Nókis, QQMB, 1958, 109-111-betler.

2Paxratdinov Á. Berdaq shayır dóretpeleriniń jıynalıw, basıp shıǵarılıw hám izertleniw tariyxınan. Nókis,

«Qaraqalpaqstan», 1990, 153-158-betler.

3Paxratdinov Á. Berdaq shayır dóretpeleriniń jıynalıw, basıp shıǵarılıw hám izertleniw tariyxınan. Nókis,

«Qaraqalpaqstan», 1990, 175-bet.

4Kúnxoja. Qosıqlar. Nókis, QQMB, 1965, 28-bet Qarań: B.Ismayılovtıń kiris sózi/.

- 14 -

jámiyetshilik joqarıdaǵı qosıqlardıń Berdaqtiki ekenligin moyınlap kiyatır. Jáne de alım Berdaq shayırdıń bul qosıǵına qarap emes, onıń ulıwma tvorchestvosındaǵı jámiyetshilik ruwxıy momentlerdi ótkir súwretlewlerine qarap salıstırıp izertlep shayırdıń stiline jatatuǵın dóretpeler ekenligin dáliylledi. Dáslepki waqıtları shayır shıǵarmaların izertlewlerde, belgilewlerde úlken jańılıslar bolǵan.

Máselen, shayırdıń bir «Shejire» shıǵarması jóninde, onıń jazıp alınǵanlıǵı haqqında hár qıylı maǵlıwmatlar júrdi.

«N.Dáwqaraev, I.A.Belyaev, «Shejire»ni 1913-jılı jazıp aldı»1, - dep kórsetse, «I.Saǵıytov ta bunı sol turısında qaytalap 1916-jılı bastırıp shıǵardı dep kórsetedi»2. Bunı bulardan keyingi kóp ilimpazlar da maqullaǵan.

«I.A.Belyaev 1903-jıldan keyin qaraqalpaqlardıń arasına kelmegen. Sebebi, Sankt-Peterburg universitetiniń professorı

M.I.Melioranskiy 1905-jılı Sankt-Peterburgte qaytıs bolǵan. Onnan keyin I.A.Belyaev Orta Aziyaǵa qarap bunday ekspediсiyaǵa qaytıp shıqpaǵan. Onıń qaraqalpaqlar haqqında daǵazalap júrgen barlıq materialları sol 1903-jılǵa shekemgi jıynaǵan materialları bolǵan»3,

-depkórsetedi alım Á.Paxratdinov. Bul alımnıń alımlar arasında hám ilimiy jurtshılıqtıń ekileniwshilikte júrgen sózlerine juwap bergeni dep esaplasaq boladı. Óytkeni, kóplegen tariyxıy hújjetlerde hám sawatlı alımlardıń pikirlerine qaraǵanda I.A.Belyaev 1903-jıldan keyin biziń elimizge kelmegen.

Bunda alım, joqarıdaǵı ilimpazlardıń bile tura jibergen qátesi dep emes, al olardıń obektiv hám subektiv jaǵdaylardan kelip shıǵıp otırǵan nárse ekenligin ilimiy jaqtan ashıp bergen. Alım Á.Paxratdinov ilimge jan-táni menen berilip qatnasqanlıǵı ayqın sezilip turadı. Bulay dewimizdiń sebebi, geypara ádebiyatshılar hám oqıwshılar jámiyetshiligi arasında daw, talas-tartıs sheshilmey atırǵan máselelerge júdá anıq dáliyller menen juwap beredi. Máselen,

«Berdaqtıń «Qádirimdi xalıq biler, Xalıq bilmese balıq biler» degen qatarlarına geypara ádebiyatshılar bul qáte, suwdaǵı balıq qádirińdi qayaqtan biledi, onıń ornına «barıp biler» dep ózgerteyik dep shalawatlap keldi. Bul qosıqqa tereń túsinbegenliginiń belgisi ekenligin hám bul qatarlardıń hesh qanday ózgertiwge bolmaytuǵınlıǵın alım dáliyllep shıqtı. Mine, ilimiy jámiyetshilikke jumbaq bolıp júrgen shayır qatarınıń mánisi shıqtı.

«Eski túrkiy tilde «balıq» sózi «mádeniyatlı», «bilimli», «sawatlı» degendi ańlatqan. Al, Berdaq shayır usı sózdi óz shıǵarmasında aktiv

1Dáwqaraev N. Berdaq shayır. Nókis, QQMB, 1950, 7-8-betler. 2Saǵıytov I. Berdaqtıń tvorchestvosı. Nókis, QQMB, 1958, 8-9-betler.

3Paxratdinov Á. Berdaq shayır dóretpeleriniń jıynalıw, basıp shıǵarılıw hám izertleniw tariyxınan. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1990, 53-bet.

- 15 -

qollanǵan. Onnan keyin Balıq degen qala da bolǵan. Arab shıǵısı ellerinde «Balıq» atlı qala házir de bar»1. Ulıwma alım Á.Paxratdinov geypara alımlarda yamasa oqıwshılar jámiyetshiligine túsiniksiz bolıp júrgen nárselerge anıq faktler menen juwap beriwge erisedi.

1930-jıllarda Berdaq shayırdıń tvorchestvosı haqqında azlı-kópli miynetler payda boldı. Biraq bulardıń kópshiligi derlik, ilimiy stilde emes, al publiсistikalıq mánide jazılǵan miynetlerden ibarat edi. Bunda tek shayırdıń qolda bar shıǵarmaları hám shayırdıń ómir bayanı tuwralı jeterli maǵlıwmatlar beriw menen sheklendi. Bile tura jiberilgen qátelik emes, al ózimizden shıǵıp otırǵan jas kadrlardıń júdá azlıǵınan kelip shıǵıp otırǵan zańlılıq dep qaraǵanımız durısıraq boladı. Keyin ala pedagogikalıq instituttıń ashılıwı óz kadrlarımızdı jetistiriwge ayrıqsha keń jol ashtı. Sonıń sebebinen sol waqıttan baslap tap házirgi kúnge deyin Berdaq shayır tvorchestvosı boyınsha jas alımlar da izertlew jumısların júrgizdi. álbette, hár bir istiń qıyınshılıǵı bolǵanınday bul ilimiy jumıslardıń da óz aldına mashaqatlı qıyınshılıq jolları bar.

«Ilim - iyne menen qudıq qazǵanday» dep xalqımız biykarǵa aytpaǵan. Sol esaptan qaraǵanımızda Berdaq tvorchestvosın izertlewshiler de ózleriniń barlıq bilimin, intasın jumsaǵanlıǵın kórip otırmız. Hár kimniń dúnyaǵa kóz-qarasınıń hár qıylı bolıp kelgenindey, hár bir alımnıń da ózinshe oylaw pikiri, shayır haqqındaǵı boljawları bar.

TEMA: Berdaq dóretpeleriniń 80-90-jıllardaǵı izertleniw máseleleri

80-jıllarda Berdaq poeziyası hár tárepleme izertlew obektine aynaldı. 1980jılı Berdaq shıǵarmaları orıs tilinde «Poetı Karakalpakii», /Izd. «Sovetskiy pisatel», Leningrad./ degen kitapta basıldı. Usı jılı Qırǵızstanda Frunzeden «Qırǵızstan» baspasınan

1Paxratdinov Á. Berdaq shayırdıń «Xorezm» dástanı hám onıń tariyxıy táǵdiri haqqında. «Ámiwdárya» jurnalı. 1989, Q11, 88-89-betler.

- 16 -

«Ómir ırları» degen atamada Berdaq toplamı shıǵarıldı. Ózbek tilinde de 1983jılı Berdaqtıń «Saylangan asarlar» kitabı shıǵarıldı. /Toshkent, Wzbekston Kompartiyasi Markaziy komiteti nashrieti/.

1984-jılı A.Paxratdinovtıń «Qaraqalpaq shejiresi» atlı kitapshası Nókis mámleketlik universiteti tárepinen shıǵarıldı. Bunda Berdaqtıń «Shejire» dástanı boyınsha 80-jıllarǵa shekemgi maǵlıwmatlar boyınsha izertlewler júrgizedi. «Shejire» haqqında jazılǵan ilimiy maqalalarǵa sholıw jasap, óz kóz-qarasların bildirip Berdaqtıń xalqınıń shejiresin jazıwdaǵı ózinshelligin anıqlaydı.

«Shejire»degi urıwlar tariyxına hám Shıńǵıs xan haqqındaǵı ápsananıń qollanıwına óz pikirlerin bildiredi. 1986-jılı B.Qurbanbaevtıń «Berdaq hám ózbek ádebiyatı» degen monografiyalıq izertlewi jarıq kórdi. Bul miynet: kirisiw hám úlken úsh bapqa bólingen. Birinshi bap «Ózbek ádebiyatı hám Berdaq dep ataladı». Ekinshi bap «Ózbek ádebiyatında Berdaq tradiсiyaları» dep ataladı.

:shinshi bap «Berdaqtıń shıǵarmaları ózbek tilinde» dep atalıp, bunda Berdaq poeziyasınıń ózbek tiline awdarılıw máseleleri sóz etiledi. Kitaptıń aqırında juwmaq jasaladı. Bul miynet ózbek ádebiyattanıw iliminde X.P.Vaxidovtıń «Berdaqning ijtimoi-siesiy qarashlari». 1962-jıl shıqqan kitaptan keyingi eń áhmiyetli Berdaq dóretiwshiligin pútkil ózbek ádebiyatı, mádeniyatına keńnen tanıstıratuǵın dóretpe retinde bahalanadı.

1987-jılı Berdaqtıń 160 jıllıq merekesine arnap «Berdaq haqqında sóz» toplamı «Qaraqalpaqstan» baspasınan shıǵarıldı. Bul kitapqa Nókis qalasında 1977-jıl ótkerilgen Berdaqtıń 150 jıllıq yubileyine qatnasıwshı Sh.Aytmatov, Z.Kedrina, V.Pavolyaev, G.Sulaymanova, A.Oripov, G.Qayırbekov, Nurı Bayramov, Abbaz Abdulla, Asqar Toqmaǵanbetovlardıń jaqsı oy-pikirleri jiberilgen. Jáne de alımlardıń ádebiy kritikalıq maqalaları berilgen. Mısalı, N.Dáwqaraevtıń «Berdaq», M.Nurmaǵanbetovtıń «Berdaq qaraqalpaq xalqınıń ullı shayırı», I.Saǵıytovtıń «Shayırlardıń danası», K.Xudaybergenovtıń «Berdaq qaraqalpaq xalqınıń ullı oyshılı», A.X. Xaytmetovtıń «Berdaq poeziyasınıń demokratiyalıq xarakteri», Q.Maqsetovtıń «Berdaq tvorchestvosınıń úyreniliwi, «Shejire»siniń xalıqlıǵı», A.Karimovtıń «Berdaq shıǵarmalarınıń tekstologiyası haqqındaǵı máselege», A.Murtazaevtıń «Klassikalıq dóretpelerdiń avtorlıǵı hám «Aqmaq patshanıń janrlıq ózgesheligi haqqında», V.Yu.Zaxidov «Haqıyqatlıq jırshısı», A.Paxratdinovtıń «Shayırdıń lirikasındaǵı sheberlik sırları», B.Qurbanbaevtıń «Berdaq hám ózbek ádebiyatı baylanısınıń geypara máseleleri haqqında» atlı miynetleri shıqtı