Qaraqalpaqstan xudojnikleri (2011)
.pdf1966-j. – Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken mádeniyat
ǵayratkeri.
1969-j. – Ózbekstanǵa xızmet kórsetken mádeniyat ǵayratkeri. 1959-j. – Ózbekstan Súwretshiler Awqamınıń aǵzası.
1972-j. – Xojelide qaytıs boldı.
Qıdırbay Saipov óziniń minezine qaray basqarıwshı gúressheń, talapshań,
aǵla |
insan |
e di - |
ol bárqulla dóretiwge, shólkemlestiriwge, súwretshilerdiń basıp |
qosıp |
jumıs |
alıp |
barıwa tırıstı, bárháma islewdi, úyreniwdi, óziniń bilimin hám |
tájiriybesin arttırıwǵa umtılıp jasadı. Ol isker hám bilimli bolıw menen birge júdá
talantlı súwretshi edi. Onıń iskerligi nátiyjesinde QR Súwretshiler Awqamın dúziw boyınsha Shólkemlestiriw komiteti júzege keldi. Ol óziniń qısqa dóretiwshlik hám
ómir jolı dáwirinde ol kóp oy-pikirlerin hám jumısların iske asırǵan. Ol jańadan-jańa
pikirlerge iye edi, olardıń olardıń barlıǵın ámelge asırıp úlgermedi. Ol dóretken kartinalar elege shekem ózleriniń ózgeshe koloritı, lirikalıq hám kóterińki sezimlerge
eltiwshi kúshke iye kórinisleri menen kórermenlerdi quwantadı hám tań
qaldıradı. Onıń qılqáleminen jaratılǵan obrazlar tereń mánige iye hám kóterińki ruwxlandırıw, jaǵımlı sezimlerdi, jaqsı pikirlerdi payda etedi.
Stanislavskiy atındaǵı muzıkalı teatrda jumıs islegen |
jılları ol kóplegen teatr |
postanovkaların beredi. Onıń xalıqtıń tariyxın, |
kelip |
shıǵıwın, mádeniyatıń jaqsı biliwi óziniń jetiskenliklerine tiykar bola aldı. Onıń
kartinalarındaǵı tábiyat kórinisleri tınısh, jeńil, jaǵımlı, jumsaq |
koloritte |
islengnen. |
||
«Ámiwdáryadaǵı |
kesh», «Keshki payıt», |
«Jol, Keshki payıt», «Taxtakópir |
||
etyudi», «Tandırlı |
peyzaj», «Avtoportret», |
«Háwli. Etyud», |
«Záwre |
portreti», |
«Vazadaǵı |
miyweler»- |
bul |
miynetlerdiń bárinde tábiyiy reńler garmoniyası seziledi. |
||
«Záwreniń |
portreti» - |
xudojniktiń e ń |
iri hám belgili dóretpeleriniń biri. Bul |
||
jerde onıń |
peyzaj kartinalarınan ajıralıp |
turatuǵın jaǵdayda kompoziсiya jarqın, |
|||
toyǵın reńlerdiń bir-birine kontrast |
(qarama-qarsı) qatnaslarında dúzilgen. |
||||
Kartinada |
jas |
shıraylı |
hayal tamashagóyge yarım |
||
12
burılıp otırǵan halda súwretlengen. (xudojniktiń hayalı |
ataqlı teatr |
|
||||||
aktrisası Záwre Saipova). Reńlerdiń úlken-úlken kólemlerdegi |
qatnasları, |
|||||||
formalardıń |
tegisligi, súwrettegi |
hayaldıń otırǵan |
jaǵdayı |
hám kóz-qarası-bulardıń |
||||
bári |
súwrettegi |
hayaldıń |
e rkin, |
jigerli, |
yoshlı, |
dóretiwshi |
xarakterin |
|
ashıwda |
hám |
onıń ishki |
dúnyasınıń jaǵdayın, |
sezimlerin talqınlanıwın |
||||
kórsetiwshi kórinisti ózine jámlegen obraz. |
|
|
|
|
||||
Saipov Q. Záwreniń portreti. k.m.b. (I.V. Saviсkiy atındaǵı QMKM) Saipov Q. Jol. Keshki payıt. k.m.b. (I.V.Saviсkiy atındaǵı QMKM) Saipov Q. Natyurmort. Vazadaǵı miyweler k.m.b. (I.V.Saviсkiy atındaǵı
QMKM)
Saipov Q. Ámiwdáryada kesh k.m.b. (I.V.Saviсkiy atındaǵı QMKM)
13
. . . .. ( . ..)
14
QUTTÍMURATOV JOLDASBEK JANTAEVICH
Quttımuratov Joldasbek Jantaevich
Skulptura (Músinshilik)
1934-j.– QR Kegeyli rayonında tuwılǵan.
1961-j. – Benkov atındaǵı kórkem-óner uchilishesin tamamlaǵan. 1966- j.– TTXI dı tamamlaǵan.
1970-j. – Berdaq atındaǵı Respublikalıq sıylıqtı laureatı. 1982-j. –
Ózbekstanǵa xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri.
1965-j. – Qalalıq, respublikalıq, shet ellerdegi kórgizbelerdiń belsendi qatnasıwshısı.
1970-j. – ÓzSA aǵzası.
1985-j. – Mongoliyaǵa dóretiwshilik saparında bolǵan. 1997-j. – Óz BA Akademigi.
2000-j. – Óz BA Altın medalı menen sıylıqlanǵan.
15
2010-j. – Jıl xudojnigi dep tán alınǵan.
Bul sheber súwretshiniń tiykarǵı teması - hayal obrazı. Gózzallıqtıń ulıwma obrazı – hayal kórinisinde sáwlelenedi. Hayal tábiyattıń e ń sulıw jemisi «Hayal
óziniń sırtqı gózzal kórinisi menen birge iybeligi, názikligi menen ajıralıp turadı. Onıń
bul qásiyeti ózine tartadı, jáne hayalddı qopal kúshlerden |
qorǵap turadı. Áyyemgi |
|||||||||||||
dáwirlerden |
berli |
hayal-qızlar |
qımbat bahalı taǵınshaqlar |
menen |
bezengen |
hám |
||||||||
bul taǵınshaqlar |
onıń gózzallıǵın |
bayıtıwshı hám |
qorǵawshı |
kúshke |
iye |
|||||||||
e kenligine |
isengen. Hayallar |
óziniń iybeligi, nazlılıǵı menen kúshli. Hayal obrazı – |
||||||||||||
bul tek ǵana hayaldıń tábiyǵıy kórinisi |
e |
mes |
–oy-pikirler, |
sezimler, |
tábiyǵıy |
hám |
||||||||
ruxıy |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
kúshlerdiń |
|
tımsalları bulardıń bári hayal obrazında jámlenedi,- |
dep |
oy-pikirler bildiredi |
||||||||||||
Joldasbay |
aǵa. |
Bul |
pikirlerge |
mısal |
retinde |
«Ámiwdárya», |
«Názilik», |
|||||||
«Árman», |
«Tún», |
«Aral |
sıbırlısı», |
«Náwshe», |
yaki |
ulıwma |
jámlengen |
|||||||
obrazlar |
– |
«Qaraqalpaq kelini», «Alma uslaǵan qız», |
«Gózzal», |
«Tumaris», |
||||||||||
«Milliy |
bas |
kiyim kiygen |
kelin», «Qızıl |
taslı hayal» hám |
jáne kóplegen dóretpelerdi |
|||||||||
atap ótsek boladı.
Geyde sonday jaǵdaylar boladı, saylap alınǵan materialdıń ózi temanı
kórsetedi. Materialdı úyrene otırıp onıń kórinisine qaray temanı, onıń mazmunın
oylap tabaman, jáne kewlindegi ármanların, hásiretlerim,
eleslerimdi kóz aldıma keltiremen. Geydi material konkret obrazdı «Ózi shıǵarıp»
beredi. Bul jaǵday menen jumısların barısında jiyi ushırasıp turadı. Bir kúnleri men
úlken mramor tas alıp keldim hám uzaq waqıt oǵan úńilip otırdım. Bir waqıtta kútkenimdi kórdim. Mramor júzesinde jas hayaldıń bet-álpeti kórindi – ol óziniń júzine náresteni miyrimli qushaqlap basıp tur hám júdá áste, biraq júdá qáweterlep
sıbırlap turǵanın sezdim. Men bul sıbırdı «esittim». Al, nárestege anıǵıraq qaraǵanımda
onıń balıq ekenin bayqadım. Sonda |
men bul teńiz obrazı ekenligin túsindim. Biziń |
|||||
Aralımızdıń obrazı! Men jumısqa |
tez kirisip kettim hám |
e kin |
kúnde |
tolıq |
||
tamamladım, sebebi jumıs ózimdi ózine qattı |
tartqan |
e di. Al, |
jumısım tolıq |
pitken |
||
dep oylaǵanımda jáne hayran bolarlıq hádiyse |
boldı - |
tastaǵı jińishke |
jarıq |
|
||
16
hayaldıń betine tap kózine tamǵan jastıń izine uqsap ótip turǵanın kórdim. Bul jumıstı men «Aral sıbırlısı» dep atadım, - dep Joldasbek aǵa óziniń oyların bildirdi.
«Aral sıbırlısı» házirgi kúnde I.V.Saviсkiy atındaǵı kórkem óner muzeyi kórgizberin bezep tur hám kórermenlerdiń dıqqatın óziniń tereń mazmunı menen
tartıp turadı. Bálkim usı kórinis arqalı Ana tábiyat óziniń úlken qayǵısı tuwralı aytqısı
kelgen bolıwı kerek, bálkim |
tábiyattıń ózi usı tastı |
sezimtallı |
sheberdiń qolına |
tutqan shıǵar. Áyne usı |
insan Ana tábiyatımızdıń |
hásiretin |
bilgen hám esitken |
hám Ana ol - jas perzenti tábiyat, jer sıbırın, kosmos seslerin keleshek áwladqa jetkeriwi kerek bolǵan shıǵar. Biz bul sheber músinshi ustanıń jer menen tıǵız baylanısta ekenin ayta alamız ba? Biziń jerimiz sırlarǵa tolı hám geyde ol bul qupıyanıń perdelerin uqıplı insanlar aldında asha aladı.
Hár |
bir dóretpebul onıń sezimleri, pikirleri, e lesleri. Ol |
hár bir dóretken |
|
jumısları |
tuwralı aytıp bere aladı. Olar mázi islenbegen, olardı uzaq dawam |
e tken |
|
izlenisler, |
pikirlew hám álbette ilham, yosh arqalı júzege kelgen. |
Ilhamnıń |
payda |
bolıwı ol ushın hár qıylı jaǵdayda bolıp ótedi. Ilham kóbinshe teamalar itibarın
qaratadı, máselen «Tún» - bul jumıstı tún kúshlerin |
jas qız |
obrazında kórsetti. Bul |
|||||||||
qara |
tústegi |
mramordan jasalǵan |
bolıp, bunda sırlılıq, |
sheksiz |
náziklik hámde |
||||||
kúshler jámlengen. Ol hesh kimnen |
ǵárezsiz, |
e rkin |
hám |
ol |
bizge |
áyyemgi |
|||||
dáwirlerdegi |
e rkin qáwimler qızların esletedi. |
|
|
|
|
|
|
||||
|
J.Quttımuratov |
tán alınǵan |
usta, haqıyqıy súwretshi, |
sezimi kúshli gózzallıq |
|||||||
dóretiwshisi. |
Onıń |
sheberligi |
húkimettiń |
joqarı |
sıylıqlarına ılayıq |
tabıldı hám |
|||||
dóretiwshilikti súyip, bahalaytuǵınlardıń barlıǵınıń háwesin |
keltiredi. |
Ózbekstan |
|||||||||
Respublikası |
súwretlew óneri |
akademiyası akademigi |
bolǵan |
al 2010-jıldıń eń |
|||||||
jaqsı |
xudojnigi dep |
tabılǵan hám |
biziń xalqımızdıń maqtanıshı |
bolıp |
esaplanadı. |
||||||
Kuttımuratov J. Ámiwdárya. Aǵash (I.V. Saviсkiy atındaǵı QMKM) Kuttımuratov J. Názik. Aǵash. Kuttımuratov J. Náwshe. Aǵash (I.V. Saviсkiy atındaǵı QMKM).
17
Kuttımuratov J. Amudarya. derevo. (GMI RK im. I.V.Saviсkogo)
18
SHPADE ALVINA ANDREEVNA
Jivopis, grafika, tekstil (toqımashılıq)
1935-j. – Marı oblastırıń Bayram-alı rayonında (Turkmenistan) tuwılǵan. 1960-j. – TTXI dı tamamlaǵan.
1969-j. – Moskvadaǵı toqımashılıq institutın tamamlaǵan. 1969-j.–Stanislavskiy atındaǵı muzıkalı drama hám komediya teatrında
dekarator bolıp jumıs islegen.
1969-j. – Kórkem óner muzeyinde restavrator.
1981-j. – «Qaysar qız» kinofilmine kostyumlar boyınsha xudojnik. 1980-j. – QR ǵa xızmet sińgen mádeniyat ǵayratkeri.
19
1990-j. – Qaraqalpaqstanda toqımashılıq hám kesteshilikti qayta tiklew boyınsha belsendi jumıs islegen.
1973-j. – jıldan beri kórgizbe qatnasıwshısı (Nókis, Tashkent, Ufa, Kazan, Moskva). 1973-jıldan berli Ózbekstan Súwretshiler awqamınıń aǵzası.
Xudojnik |
A.Shpade |
óziniń |
dóretiwshiligin |
xalıq |
qol-óneri |
menen |
|||||||
baylanıstıradı. Onıń milliyqol |
ónerleri |
– |
quraq, kesteshilik, |
toqımashılıq, |
|||||||||
|
gilemshilik, milliy |
toqıwshılıqta hám |
gilem |
toqıwda |
|
|
|||||||
qollanılatuǵın |
bezewlerdegi naǵıslardıń dúzilisi |
hám olardıń |
reńleriniń tańlanıwı- |
||||||||||
yaǵnıy, aqbasqur, qızıl basqar, |
e sikqas, |
beljip, |
kergi, |
qarshın, dasturxan,qorjın, |
|||||||||
|
sonday-aq, |
milliy |
kesteshiliktegi |
tigislerdiń |
|
xarakterlerin |
|||||||
jaqsı biliwi |
jańadan |
kompoziсiyalar dóretiwge |
túrtki |
boldı. |
Sebebi |
ol |
milliy |
||||||
ónerlerdi úyreniwge kóp jıllardı |
baǵıshladı hám |
bul izertlewlerdiń |
nátiyjeleri onıń |
||||||||||
dóretiwshiliginiń barlıq qırlarırında kórinedi. |
|
|
|
|
|
|
|
||||||
Mámleketlik muzıkalı |
teatrda |
xudojnik-dekorator |
bolıp |
islegen jılların |
ol |
||||||||
úyreniw hám |
izleniw |
jılları dep e saplaydı. Sol waqıttaǵı qoyılǵan |
K.Yashinnıń |
||||||||||
«Jol kórsetiwshi juldız», A.Voynichtıń «Sona», K.Tulegenovtıń |
«Kim gunalı?», |
||||||||||||
J.Asadovtıń «Torǵay» hám basqa da spektakl kórinislerin |
bezewde |
hár |
|
||||||||||
|
qıylı ellerdiń |
tariyxın, |
etnografiyasın, mádeniyatın |
úyreniwge, |
|||||||||
shıǵarmanıń |
syujeti |
hámde |
qatnasıp |
atırǵan |
aktyorlardıń |
tipajların, |
hár |
bir |
|||||
obrazǵa ayrıqsha itibar berip islewine tuwrı kelgen edi. Obrazdıń xarakterin ashıp beriwde tek ǵana aktyordiń sheberligi, al sonıń menen birge onıń kostyumleriniń durıs tańlanǵanı menen de áhmiyetli hám bul wazıypa súwretshige júkletilgen bolıp, óz aldına juwapkershilikti talap etedi.
A.Shpade jivopis sheberi sıpatında da tanıldı. Onıń shıǵarmalarında insanlardıń óz-ara jıllı hám miyrimli qarım-qatnasları alǵa súrilgen. «Analar», «Atızdaǵı hayallar», «Dem alıs», hám taǵı basqa shıǵarmalarda xayal-qızlar obrazı túp tiykarınan kúshli, shıdamlı hám miynet súygish e kenligin
20
kórsetiwge tırısqan. Súwretshi A.Shpadeniń túsiniwinde hayallar kúshli,
jigerli, batır, shıdamlı boladı hám turmısta dál usılay ekenin dálilleydi. Kóbinese
mashqalalardıń |
sheshimlerinde |
hayal-qızlardıń |
qatnası |
áhmiyetli |
ekenligin |
||||
bayqaymız. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Onıń dóretiwshiliginde portret, peyzaj, |
natyurmort |
janrları |
da ayrıqsha orın |
||||||
tutadı. «Gúzdegi |
shólistan», |
«Terekler |
menen |
peyzaj», |
«Beruniy portreti», |
||||
«Kiyiz benen natyurmort», |
«Gúzgi gúller», «Nókiste |
báhár» |
hám |
basqalarda |
|||||
átiraptaǵı tábiyat |
kórinislerin |
sáwlelendirgen |
reńlerdiń toyǵın túsleri, e rkin sızıqlar |
||||||
menen shegaralanıwı, reńlerdiń kontrast qatnasları, formalar hám kólemlerdiń qandayda dárejede awıqlıǵı – bul A.Shpadeniń qıl qálemine tiyisli bolǵan dóretpelerindiń ayrıqsha usılların bildiriwshi dekorativ dúzilis bolıp, bir qaraǵanda dárhál kózge taslanıp turadı.
Shpade A. Balkonda. k.m.b. (I.V. Saviсkiy atındaǵı QMKM)
Shpade A. Suzane «Ómir daraxtı» Toqıma. Applikaсiya (I.V. Saviсkiy atındaǵı QMKM)
Shpade A. Suzane «Quslar». Toqıma. Tigiw (I.V. Saviсkiy atındaǵı
QMKM)
21