Ilimiy doretiwshilik metodologiyasi (2009)

ulıwmadan jekege qaray logikalıq juwmaqlarǵa tiykarlanadı. Bul usıl matematika hám mexanikada ulıwma nızamlar yamasa aksiomalarda jeke baylanıslıqlar shıǵarılıp atırǵanda keń qollanıladı. Indukсiya dedukсiyaǵa qarama-qarsı bolıp esaplanadı. Bul logikalıq juwmaq shıǵarıw jekeden ulıwmalıqqa qaray ámelge asadı. Bul eki usılda tallaw hám sintez usılları sıyaqlı ilimiy izertlewde bir-biri menenbaylanıslı jáne bir-birin tolıqtıradı.

Empirik hám teoriyalıq izertlewlerde joqarıda kórip ótilgen usıllardan basqa abstraktlastırıw usılıda keń qollanıladı. Bul usıldıń mazmun-mánisi izertlenip atırǵan obektti áhmiyetsiz táreplerinen, bóleklerinen ajıratıp alıwdan ibarat, bul onıń mazmunın ashıp beretuǵın qásiyetlerin ajıratıw maqsetinde islenedi.

Abstrakсiyalaw járdeminde basqa qubılıs konteksinen oy-pikir boyınsha ajıratılǵan pikirlewdiń ulıwmalastırılǵan nátiyjeleri qáliplesedi, bul olardıń óz-ara baylanıslıǵın baqlawǵa múmkinshilik beredi. Abstrakt pikirlew dóretiwshilik qatnastıń zárúrli shártlerinen bolıp tabıladı.

Matematikalıq abstraktlaw ilimiy-izertlew-formallastırıw usılınıń tiykarı esaplanadı. Bul jaǵdayda obekttiń itibarlı tárepleri (elementi, belgisi, baylanıslılıǵı) matematikalıq termin hám teńlemelerde kórsetiledi, bular menen sońǵılıǵında belgili bir qaǵıyda boyınsha ámeller orınlanadı.

Ilimiy biliwde kóbinese modellestiriw usılı qollanıladı. Bunıń mazmun-mánisi izertlew obektin (túp nusqası) onıń tiykarǵı elementlerin sáwlelendiretuǵın jasalma sistema (model) menenalmastırıwdan ibarat boladı.

Teoriyalıq izertlew kóbinese abstraktlikten konkretke barıw usılına tiykarlanadı. Bul jaǵdayda biliw proсessi eki salıstırma biyǵárez basqıshqa ajıraladı.

Birinshi basqıshta konkretten onıń abstrakt sáwlelengen haqıyqıyına ótiledi. Izertlew obekti bóleklerge ajıratıladı hám kóplegen túsinikler jáne dodalawlar járdeminde sıpatlanadı yaǵnıy ol pikirde belgilengen abstraktlardıń jıynaǵına (kompleksine) aylanadı. Bul abstrakсiya dárejesinde izertlew obektiniń talqısı boladı.

Sońǵılıǵında, biliwdiń ekinshi basqıshında abstrakttan konkretke barıw ámelge asırıladı. Bunda izertlew obektiniń bir tutas pútinligi tiklenedi (sintez), biraq bul oy-pikirde boladı.

Joqarıda kórip ótilgen ilimiy biliw usılları qaǵıydaǵa bola birgelikte, bir-birin tolıqtırǵan halda qollanılatuǵının atap kórsetiw orınlı.

Biliw logikalıq áhmiyetli bolǵan, turaqlı tákrarlanıwshı hám ayrımlıqtı anıqlaw proсessi sıpatında kóz aldıǵa keltiriledi, bul úyrenilip atırǵan obektti basqalardan ayırıp turadı.

Biliw proсessinde janlı baqlawdan abstrakt pikirlewge hám onnan ámeliyatqa ótiwdiń ulıwma texnologiyasın saqlaw áhmiyetli boladı.

Ilimiy biliwdiń tiykarǵı túrlerine (formalarına) ilimiy ideya, dálil (fakt), mashqala, gipoteza, teoriya, ilimiy kóregenlik, aldınnan kóre biliwshilik kiredi.

Ideya sózi grekshe bolıp, «kórinip turǵan nárse», obraz degen mánisti ańlatadı. Ideya ilimiy izertlew alıp barıwshı adamnıń ámeliy hám teoriyalıq jumısı proсessinde onıń miyinde payda bolatuǵın pikir. Ol qandayda bir qubılıstı, proсessti yamasa ondaǵı múnásibetti, baylanıs mazmunın anıqlawǵa, ashıwǵa qaratılǵan boladı. Ilimiy biliwde ilimiy ideyanıń áhmiyeti úlken. Belgili bir anıq ilimiy ideya tuwılmaǵansha, qandayda bir salada izertlew alıp barıwǵa bolmaydı. Ilimiy ideya izertlewdiń maqsetin, baǵdarın mazmun-mánisin sáwlelendiredi. Hár bir ideya belgili bir tayarlıq, belgili bir baqlaw tiykarında, belgili salada pikir júritiw nátiyjesinde payda boladı. Onda izertlewshiniń teoriyalıq hám ámeliy tájriybeleri ulıwmalasqan boladı. Ideyalar ilimiy ideyalarǵa hám kórkem ideyalarǵa bólinedi. Ilimiy ideyalar ilim, texnika, texnologiya salalarına tiyisli boladı. Kórkem ideyalar kórkem dóretiwshilik salasına tiyisli bolıp, olar jazıwshı, shayır, ádebiyatshı, súwretshi, kompozitor, rejisserdıń «niyeti» dep ataladı. Ideyalar barlıq nárseni durıs, real sáwlelendiretuǵın hám olardı qáte yamasa fantastikalıq sáwlelendiriwden ibarat ideyalarǵa da bólinedi. Ideyalar progressiv hám reakсiyalıq ideyalarǵa da bólinedi. Progressiv ideyalar ilimiy biliwdi rawajlandırıwǵa xızmet etedi. Reakсiyalıq ideyalar ilim hám texnika, texnologiyanıń rawajlanıwına tosqınlıq etedi.

Ideyalar sistemasında milliy ideya oǵada áhmiyetli rol atqaradı. Ol milliy ózligimizdi tereń ańlap seziwimizge, bazar ekonomikasına tiykarlanǵan erkin demokratiyalıq mámleket qurıw, puxaralıq jámiyettiń bekkem tiykarın salıw, rawajlanǵan mámleketlerge tán joqarı turmıs dárejesine erisiw, hár bir insannıń barlıq huqıqları menen erkinliklerine kepillik beriletuǵın jáne abadan turmıs qálpi támiyinlenetuǵın demokratiyalıq rawajlanıw jolın izbe-iz dawam ettiriw maqsetlerine xızmet etedi. 2000-jıl aprel ayında ilimpazlar, jurnalistler, jámiyetshiliktiń wákilleri menen bolǵan wshırasıwda Prezidentimiz I.Á.Kárimov aldımızda turǵan eń áhmiyetli másele, bul milliy ideya konсepсiyasın islep shıǵıw hám milliy ideyanı adamlarımızdıń sanasına sińdiriw e kenin atap ótti. Prezidentimiz

I.Á.Kárimovtıń pikirinshe milliy ideya xalqımızdıń burınnan kiyatırǵan dástúrlerine, úrp-ádetlerine, tiline, ruwxıyatına tiykarlanıp keleshekke isenim mehir-muhabbat, insap, sabır-taqat, ádillik, aǵartıwshılıq sezimlerin sanamızǵa sińiriwi tiyis.

Usınıń menen birge bul milliy ideya xalqımızda, óziniń qúdireti hám erkıqrarına súyengen halda, ulıwma insanıylıq qádriyatlarǵa tiykarlanıp, dúnya júzi sherikligindegi rawajlanǵan mámleketler arasında teń huqıqlı hám múnásip orın iyelewge bárháma umtılıw sezimin tárbiyalawı kerek.

Milliy ideya xalqımızdıń, watanımızdıń milliy máplerine xızmet etiwi zárúr. Ol barlıq adamlarımızdı, hárqıylı qatlamlar, soсiallıq toparlar, xalıqlar, milletlerdi birlestiriwshi ideya, bayraq bolıwı kerek. Ol ǵárezsizligimizdi bekkemlewge tınısh, turaqlı, tatıw turmısımızdı saqlawǵa xızmet etiwi ekonomikalıq, siyasiy, ruwxıyreformalardı tereńlestiriwge, olardıń nátiyjeliligin arttırıwǵa,

«Azat hám abat Watan, erkin jáne abadan turmıstı támiyinlewden ibarat bolǵan aqır juwmaǵındaǵı maqsetimizdi ámelge asırıwǵa xızmet etiwi zárúr».

Jámiyetlik pikirler ilimiy dálillerge súyenedi, ilimiy dáliller menen tiykarlanıp barıladı. Dálil sózi latınshadan alınǵan sóz bolıp

«islengen», «ámelge asırılǵan» degen mánisti ańlatadı. Dáliller obektiv hám ilimiy dálillerge bólinedi. Obektiv dálil degende insan xızmeti jáne biliw proсessiniń obekti bolǵan ayırım nárseler, qubılıslar, waqıyalar, shınlıqtıń qanday da bir tárepi túsiniledi. Ilimiy dálil dep obektiv dálildiń insan miyindegi sáwleleniwi, yaǵnıy onıń jasalma yaki tábiyǵıy til arqalı táripleniwi, sıpatlanıwı aytıladı.

Dálildiń ilimdegi roli oǵada úlken. Dálil hárqanday ilimniń tiykarın quraydı, sebebi hár qanday ilim dálildi úyreniw, sıpatlaw túsindiriw, tallaw menen shuǵıllanadı. Dálil ilimpaz ushın hawaday zárúr dewge boladı. Dálilge nadurıs múnásibette bolıw shınlıqtı burmalap,buzıp, nadurıs súwretlewge alıp keledi. Eger dálillerden basqa maqsetlerde paydalanılsa turmıs tájriybelerine súyenbese, dáliller buzılsa aqıl oy jumısı hám onıń nátiyjeleri ilimge pútkilley qaramaqarsı bolıp qaladı. A.Eynshteyn ilim dálillerden baslanadı hám dáliller menen juwmaqlanıwı zárúr dep kórsetken. Biraq dálildiń ózi ilimdi quramaydı. Dáliller tańlap alınǵanda, toparlarǵa bólingende, ulıwmalastırılǵanda hám sıpatlanǵanda, túsindirilgende ǵana ilimniń tkanına (toqımalarına) aylanadı. Dálil kútilmegen jaǵdaydı da sáwlelendiredi. Ilimdi bolsa ulıwmalılıqtı, nızamlılıqtı

kórsetetuǵın dáliller qızıqtıradı. Sonıń ushında ilimiy tallawdıń tiykarın óz aldına bir dálil emes, al negizgi tendenсiyanı sáwlelendiretuǵın kóp dáliller quraydı. Sonlıqtan da, mashqalanıń mazmun-mánisin túsinip alıw ushın kútá kóp dálillerden ayrımları aqılǵa uǵras tańlap alınıwı hám tallanıwı zárúr. Usınıń menen birge bir, óz aldına dálilde ayrım istiń mazmun-mánisin kórsetetuǵınında esten shıǵarmaw kerek.

Dáliller bir-biri menen tıǵız baylanısta, bir tutas, bir pútin jaǵdayda alınǵanda ǵana teoriyalıq ulıwmalastırıwdıń tiykarın qurawı múmkin. Bir-biri menen baylanıssız, tosattan alınǵan, turmıstan ajralıp qalǵan dáliller birde-bir qubılıstı, múnásibetti, mazmunmánisti nızamlılıqtı tiykarlap bere almaydı. Diniy ekstremizmniń mánisin, onıń oǵada zıyanlı ekenin, xalqımız, Watanımız, ǵárezsizligimiz, ekonomikalıq, siyasiy, ruwxıy rawajlanıwımız ushın kútá úlken qáwip ekenligin haqıyqıy ilimiy turmıslıq, isenimlidáliller arqalı ǵana ashıp beriw, tiykarlaw múmkin, adamlarımızdıń aqıl-sanasına sińiriw múmkin, adamlarımızdı qıraǵı bolıwǵa shaqırıw hám onıń aldın alıwǵa baǵdarlaw múmkin.

Mashqala sózi grekshe bolıp, «tosqınlıq», «qıyınshılıq», «wazıypa» degen mánisti bildiredi. Mashqala biliwdiń rawajlanıw proсessinde payda bolatuǵın hám sheshiliwi áhmiyetli ámeliy yamasa teoriyalıq áhmiyetke iye bolǵan másele yamasa máseleler jıynaǵı. Mashqala jańa dáliller toplanǵan hám olardı bar bilimler menen táriplew, sıpatlaw, múmkin bolmaǵan jáne dáliller bar bilimler sheńberine sıymay, olardı jańasha, joqarıraq dárejede túsindiriw zárúr bolıp qalǵanda payda boladı. Mashqalanıń payda bolıwı, qoyılıwı, sheshiliwi ilimiy biliw hám onıń rawajlanıwında áhmiyetli rol atqaradı. Mashqalanı kúndelikli turmıstaǵı soraw hám másele menen aralastırmaw kerek. Soraw hám másele bar bilimler kóleminde sheshiliwi múmkin. Mashqalanı sheshiw ushın bolsa jańa dálillerdi, maǵlıwmatlardı toplaw, olardı jańasha túsindiriw, bar bilimler sheńberinen shıǵıw hám ilimiy biliwdiń joqarıraq dárejesine kóteriliw zárúr. Bunnan tısqarı mashqalalardıń ózleride hár qıylı boladı. Olardıń bir túrleri ilimiy dáliller, ilimlerdiń nızamlarınan kelip shıqqan bolıp, olar haqıyqıy ilimiy mashqalalar esaplanadı. Mashqalalardıń ekinshi bir túrleri ilimiy dálillerge, ilimniń nızamlarına qarama-qarsı, jalǵan mashqalalar boladı.

Ilimiy biliw proсessinde bir mashqala, bir neshesiniń kelip shıǵıwına sebep bolıwı múmkin. Máselen, bazar ekonomikasına ótiw mashqalası ekonomikalıq, siyasiy, ruwxıy turmısımızda islep

shıǵarılǵan tovarlardı erkin bahada satıwǵa ótiw, kem támiyinlengen shańaraqlardı, napaqa alıwshı adamlardı, studentlerdi hám jaslardı soсiallıq qorǵaw mashqalaların keltirip shıǵardı.

Gipoteza grekshe sózden alınǵan bolıp, «tiykar», «tallaw» degen mánisti ańlatadı. Gipoteza zatlar, qubılıslar, baylanıslardıń sebepleri, aqıbetleri haqqında bildirilgen ilimiy dálillerge, maǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan, biraq haqıyqatlıǵı ele dálillenbegen aqıl-oy juwmaǵı. Gipoteza ilimiy biliw proсessinde jańadan tabılǵan dáliller, maǵlıwmatlar bar teoriya menen túsindiriwge bolmay qalǵan jaǵdayda bildiriledi.

Gipoteza tómendegi elementlerden ibarat boladı. 1.Gipotezaǵa tiykar bolǵan baslanǵısh empirik materiallar;

2.Baslanǵısh materiallardı logikalıq jaqtan islep shıǵıw (salıstırıw), tallaw hám sintez, abstraktlaw jáne ulıwmalastırıw usaǵan logikalıq usıllar járdeminde túsinik sheshim, juwmaq shıǵarıwǵa ótiw hám tikkeley biliwge ótiw;

3.Zatlardıń sebepli baylanısı hám nızamlılıǵın ashıp beretuǵın boljawǵa ótiw. Bunda boljaw burınǵı bilimlerdiń juwmaǵı sıpatında júzege keledi. Jańa dálillerden burınǵı bilimler tiykarında jańa ilimiy boljaw payda boladı;

4.Boljawlardı tekseriw. Bunda boljaw dálillenedi yamasa tiykarlanadı. Bul elementler hám olar arasındaǵı baylanıs, baylanısıw gepotezasınıń strukturasın quraydı.

Gipoteza ulıwma hám jeke gipotezalarǵa bólinedi. Ulıwma gipoteza bir topar zatlar, qubılıslardıń ózgeshelikleri sebepli baylanısları, nızamlılıqları haqqındaǵı boljaw bolıp tabıladı.

Jeke gipotezalar ayırım nárse hám qubılıslardıń ózgeshelikleriniń payda bolıw, bar bolıw sebepleri, rawajlanıw nızamlılıqları haqqındaǵı boljaw. Fizika, ximiya, biologiya, informatika, avtomatika, telemexanika hám basqa da ilimlerdegi konkret qubılıslar haqqındaǵı boljawlar jeke gipotezaǵa mısal bola aladı.

Gipotezalar jumısshı hám ilimiy gipotezalarǵa da bólinedi. Jumısshı gipoteza bul dáslepki dálillerge súyenip islengen boljaw. Bul gipoteza nárseler, qubılıslardıń sebepli baylanısların, nızamlı baylanısıwların tikkeley tiykarlap, túsindirip bermeydi. Ol baqlanǵan qubılıslardı, proсesslerdi toparlarǵa bóliwge xızmet etedi, olardı tekserip kóriwge shaqıradı. Jumısshı gipoteza gipotezanıń baslanǵıshdáwiri. Ilimiy gipoteza tábiyat, jámiyet, oy-pikir nızamların ashıwda bildiriletuǵın boljaw. Ilimiy gipotezalar barlıq ilimlerde olar

úyrenetuǵın qubılıslardıń áhmiyetli ishki ulıwma ózgesheliklerin, baylanısların, múnásibetlerin, nızamlıqların ashıwda qollanıladı.

Gipoteza payda bolıp, rawajlanıp, ilimiy teoriyaǵa kóterilgenge deyintómendegi basqıshlardı óz ishine aladı.

1.Belgili bir dáliller tiykarında gipotezanıń payda bolıwı; 2.Dálillerdi sáwlelendiriw hám tiykar boyınsha tiyisli juwmaqqa

keliw;

3.Gipotezanıń durıslıǵın tekseriw, nadurıs boljawlardı biykarlaw, boljawlardan itimallılıq juwmaqlarına keliw, gipotezanıń tiykarlılıǵın qosımsha dáliller menen anıqlaw, nızamlardıń, teoriyalardıń ashalıwına alıp keliw.

Gipotezanı tekseriw tiyis. Onı tekseriw arqalı haqıyqatlıǵı itimallıǵı artadı yamasa kemeyedi, onıń haqıyqatlıǵı dálillenedi yamasa biykarlanadı.

Gipotezanı tekseriwde hár qıylı usıllardan paydalanıladı. Gipoteza bárinen burın tikkeley dáliller arqalı tastıyıqlanıp baradı. Eger bildirilgen boljawlar dálillerge, tájriybelerge sáykes kelse gipotezanıń haqıyqatlıǵı tastıyıqlanadı, eger sáykes kelmese ol biykarlanadı. Gipotezanıń durıslıǵı onı shınlıq penen salıstırıw arqalı tekseriledi. Eger ol shınlıqqa sáykes kelse, ilimiy teoriyalarǵa tiykar boladı. Gipotezada burın jol qoyılǵan qátelerde esapqa alınadı, yaǵnıy qashan, qay jerde hám qanday qátelerge jol qoyılǵan bolsa usı qáteler esapqa alınıp, juwmaqlar shıǵarıladı.

Gipotezalar izertlewshini bárháma izleniwlerge baǵdarlaydı, itibarın nege qaratıw, neni izlew kerekligin anıqlap beredi, oǵan óz salasında qandayda bir jańalıq islew yamasa jaratıwǵa járdem beredi.

Teoriya, sózdiń keń mánisinde alıp qaraǵanda qandayda bir qubılıstı túsindirip beretuǵın túsinikler, ideyalar hám prinсipler sisteması, sózdiń tar mánisinde alıp qaraǵanda, teoriya shınlıqtıń belgili bir salasınıń áhmiyetli ózgeshelikleri, nızamlıqları, sebepli baylanısları, bar bolıw hám rawajlanıw sıpatın belgileytuǵın tiykarları haqqında bir tutas, tolıq kóz qarastı kórsetiwshi ilimiy bilimlerdiń joqarı, tiykarlap berilgen, logikalıq jaqtan qarama-qarsı bolmaǵan sisteması. Sheshimler, uyǵarıwlar teoriyanıń prinсiplerin hám dodalawların quraydı, túsinikler teoriyanıń terminleri, hár qıylı juwmaqlar shıǵarıw, teoriyada juwmaq járdeminde bilimler payda etiwusılı bolıp tabıladı. Teoriyanıń dúzilisine tómendegiler kiredi.

1.Teoriyanıń empirik tiykarları (tájriybeler arqalı anıqlanǵan, teoriya túsindiriliwi zárúr bolǵan dáliller).

2.Hár qıylı boljawlar, aksiomalar (dálillewsiz qabıl etiletuǵın hám basqa da tastıyıqlawlardıń dálili ushın tiykar etip alınatuǵın shınlıq) pastulatlar (dálilsiz de qabıl etile beretuǵın dáslepki qaǵıydalar);

3.Teoriyanıń logikası teoriya kóleminde paydalanılatuǵın logikalıq juwmaqlar hám dálillerdiń qaǵıydaları;

4.Teoriyalıq bilimlerdiń negizin quraytuǵın kóz-qaraslardıń, ideyalardıń, ilimlerdiń nızamları, ilimiy aldınan kóre biliwshilik.

Házirgi zaman teoriyalıq bilimleri hár qıylı bolǵanı ushın teoriyanıń da hár qıylı túrleri bar.

1.Táriplewshi teoriyalar. Olar kóp hám hár qıylı materiallardı tártiplestiriwge xızmet etedi.

2.Matematikalastırılǵan teoriyalar. Olar matematikalıq dúzilis hám modellerden paydalanadı.

3.Túsindiriwshi teoriyalar. Olar empirik materiallardı túsindiriwge qaratılǵan.

4.Deduktiv teoriyalıq sistemalar. Bularda baslanǵısh tiykar da, sistemanı islep shıǵıw jáne rawajlandırıwdıń logikalıq qaǵıydaları da qatań belgilengen boladı. Bunday teoriyalıq sistemalardıń bir qatar kórinisleri bar.

Ilimiy aldınan kóre biliw insan turmısında ele júz bermegen, ilim ushın házirshe námálim esaplanǵan, imkaniyat túrinde ǵana bar bolǵan qanday da bir qubılıstıń keleshekte qalayınsha júz beretuǵının, onıń jaǵdayın, rawajlanıw nızamların hám aqıbetlerin belgili bir ilimiy dáliller, ilimiy juwmaqlar hám maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp aytıp beriw.

Ilimiy aldınnan kóre biliw eki túrli bolıwı múmkin:

1.Salıstırma námálim, tájriybeden ótpegen, biraq bar bolǵan qubılıslardı ilimiy

aldınnan kóre biliw.

2.Keleshekte belgili bir sharayatlar payda bolǵanda júzege keletuǵınqubılıslardı aldınnan kóre biliw. Ilimiy aldınnan kóre biliw hár qashan tábiyat hám jámiyet nızamların námálim yamasa payda bolmaǵan qubılıslarǵa qollanıwǵa, engiziwge tiykarlanadı.

Ilimiy aldınnan kóre biliwde itimallıq elementleride bar. Bul ásirese keleshekte kerek bolatuǵın konkret qubılıslarǵa hám olardıń júzege keliw múddetlerine tiyisli boladı. Bul rawajlanıw proсessinde burın bar bolmaǵan hám sapa jaǵınan pútkilley jańa sebepli baylanıslar,imkaniyatlardıń payda bolıwı menen baylanısqan.

Ilimiy aldınnan kóre biliw ilimiy bilimlerdi islep shıǵıwda, ilimniń rawajlanıwında áhmiyetli rol atqaradı. Ilimiy aldınnan kóre biliw házirgi Ózbekstan bazar ekonomikasına ótip atırǵan sharayatta

mámleket hám xalıqtıń turmısında júz beriwi múmkin bolǵan jaǵdaylar hám waqıyalardı aldınnan biliw, bul jaǵdaylardıń unamlı nátiyjelerin kóbeytiw, unamsız aqıbetleriniń aldın alıw, olardı kemeytiw imkaniyatın beredi.

Tayanısh sózler:

1.Talant-qandayda bir sala boyınsha salıstırma bolǵan tábiyǵıy ziyreklik joqarı dóretiwshilik qábilet.

2.Baqlaw-biliw usılı. Bunda obektti úyreniw oǵan aralasıwsız ámelgeasırıladı. Bul jaǵdayda tek obekttiń qásiyeti, onıń ózgerissiz sıpatlaması anıqlanadı hám ólshenedi.

3.Gipoteza-bul ele haqıyqıy emes, al boljanılǵan, itimal tutılǵan, real múmkin bolǵan hám kútilgen ilimiy bilim.

4.Intuiсiya-aqıl-oy menen seziniw, baqlaw arqalı dálillerge súyenbeytuǵın jańa bilim alıw.

5.Ilimiy teoriya-bul obektiv shınlıqtıń belgili bir salasındaǵı qubılıslardıń mánisin hám nızamlıqların muwapıq túrde, haqıyqıy sáwlelendiriwshi ámeliy qollanba bolıp xızmet etetuǵın,rawajlandırıwshı bilim sisteması.

6.Metodologiya (ilimde)-ilimiy izertlewde paydalanılatuǵın metodlar jıynaǵı, ilimpazlardıń teoriyalıq hám ámeliy jumısın shólkemlestiriw hám dúziw haqqındaǵı táliymat.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1.Dóretiwshilik degenimiz ne?

2.Ilimiy izertlewdiń quram bólek (komponent)leri nelerden ibarat?3.Ilimiy dóretiwshiliktiń qanday basqıshları bar?

4.Ilimiy biliwdiń ulıwma usılları..?

5.Mashqala degenimiz ne? Onıń qanday túrleri bar? 6.Ilimiy aldınnan kóre biliw degende neni túsinemiz?

Ádebiyatlar dizimi

1.O’zbekiston Respublikasining Konstituсiyası. –T. O’zbekiston, 2003. 2.Karimov I.A. Wz kelajagimizni wz qwlimiz bilan quramiz. T.7,-T.

O’zbekiston, 1999. 413 b.

3.Karimov I.A. Milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1.-T. 1996. 364 b.

Ilim-dúnya haqqındaǵı bilimler sisteması, jámiyetlik aqıl-oy, formalarınan biri. Ol jańa bilimlerdi iyelew menen baylanıslıjumıstı da, bul jumıstıń jemisi - álemniń ilimiy kórinisiniń tiykarın quraytuǵın bilimlerdi de óz ishine aladı: insan bilimleriniń ayrım salaların sáwlelendiredi. Ilimniń tikkeley maqseti óziniń úyreniw predmeti esaplanǵan shınlıqtıń nızamların ashıw tiykarında usı shınlıq proсessi menen qubılısların táriyplew, túsindiriw aldınala aytıp beriw bolıp tabıladı.

Ilim – bul rawajlanıp, ósip barıwshı bilim sisteması, jámiyetlik oy-pikirdiń hám insaniyat сivilizaсiyası dóretiwshilik ámeliyatınıń insannıń ózin qorshaǵan álemdi uzaq múddetli jáne tereń ózlestiriwge, tábiyǵıy hám jámiyetlik shınlıqtıń barlıq nızamlıqları haqqında anıq, tereń, haqıyqıy maǵlıwmat alıw, bunday maǵlıwmattı ózlestiriw saqlaw, qayta islew jáne onnan paydalanıwǵa baǵdarlanǵan ayrıqsha óz aldına forma. Búgingi kúnde ilim házirgi zaman postindustrial, málimleme jámiyetiniń arxetipinen bekkem orın alǵan. Bunda álemniń dúzilisin dóretiwshilik biliw institutı sıpatında ilimniń epistemologiyalıq, kreativlik – evristlik funkсiyası ayrıqsha rol atqaradı. Házirgi zaman klassik emes (kvant realitivistlik) iliminiń kreativlik-evristlik roli óz aldına dóretiwshi alımnıń ilimiy islerinde de, ilimiy jámáátler, lobaratoriyalar, institutlar, sınaq poligonları hám basqalardıń ilimiy islerinde de óz sáwleleniwintabadı. Epistemalogiya bilim, onıń dúzilisi, strukturası hám rawajlanıwın úyrenetuǵın filosofiyalıq – metodologiyalıq táliymat.

«Filosofiya ilimleri enciklopediya»sında Gegel ilim sistemalılıq sıpatqa iye ekenin kórsetip, «Ilim mánisiniń tásiri menen sistema, sebebi haqıyqatlıq, konkretlik usaǵan óz ishinde háwij alıwshı birlik, yaǵnıy bir pútinlik bolıp tabıladı» dep kórsetken edi.

Jámiyettiń ruwxıy mádeniyatınıń elementi sıpatında ilimniń epistemologiyalıq funkсiyası jámiyettiń ilimiy bilim menen baylanıslı bolǵan qadriyatların, maqsetlerin, máplerin jámlep barıwdı názerde tutadı. Ilim adamlarǵa óz kúshine, insan aqıl-oyınıń biliw qúdiretine isenim sezimin beredi. Sebebi, Prezidentimiz Islam Kárimov tastıyıqlaǵanınday, «Ilim jámiyettiń rawajlanıwın alǵa jıljıtatuǵın kúsh».

Ilim jámiyetlik institut sıpatında házirgi zaman jámiyetiniń turmısında áhmiyetli rol iyeleydi hám kóplegen funkсiyalardı orınlaydı. Bul funkсiyalar arasınan tómendegilerdi atap kórsetiw múmkin: