Leksikologiya panin oqitiwda interaktiv usillardan paydalaniw

VIII.

IX.

Sabo (fr.) 1.Gey bir Batıs Evropadaǵı ellerde aǵash ultanlı yamasa aǵashtan oyılǵan is ayaq kiyimi. Aldı jabıq, ókshesiz, aǵashtan yamasa plastikadan jasalǵan qalıń ultanlı ayaq kiyimniń házirgi modeli. Modnıe sabo – modadaǵı sabo.

Sabotaj (fr. Ayaq kiyim menen taqıldatıw)

Sabotaj – 1. isti islep júrgendey bolıp, haqıyqatında is bilqastan úziliske túsiriw. 2. Bir nársege birew tárepinen jasırın túrde qarsılıq kórsetiw.

Sabotajnik – sabotaj jasawshı. Sabotirovat – sabotaj islew.

Saga (áy.skand.) 1. Áyyemgi Skandinav hám áyyemgi Irland prozasınıń janrı. 2. Dástan

Sadizm (fr. Menshik. At.) Birewdi azaplawǵa, zorlawǵa as qumarlıq, reyimsizlik. Sadizm fashistov –fashistlerdiń reyimsizligi. Sadist.Sadizmge berilgen adam. Sakvoyaj (fr. Qalta+sayaxat) Qalıń gezleme yamasa teriden islengen portfelge usaǵan ilinetuǵın úlken jol qorjını.

Salamandra (gr.) 1. Kesirtkege usaǵan hám jerde, hám suwda jasawshı kesirtke. 2.Orta ásir ırımlarında – ot perishtesi. Ognennaya salamandra – ot perishtesi.

Sandvich (angl.) – Anglichanlardıń kúndelikli turmıstaǵı may, gósh yamasa qaqlanǵan som etten tayarlanǵan buterbrod.

Sanksiya (lat. Júdá qattı qarar)- 1. Jokarı instansiya tárepinen neni bolsa da tastıyıqlaw, ruxsat beriw. Sanksiya prokurora na arest – qamawǵaalıw tuwralı prokurordıń ruxsatı.

53

Sarkazm (gr. Gósh julaman) Sırtqı mánisi menen astırtın aytılıwqaramaqarsılıǵında quralǵan záhárli, ayawsız kúlki. Govorit s sarkazmommısqıllap sóylew.

XI.

Abonement – a. sush. m. II. Abonement (belgili bir waqıt ishinde bir ńarseden tólep paydalanıwǵa huqıq beretuǵın hújjet hám sol huqıqtıńózi). ~ na konsert – konserttiń abonementi

Abonent – a. sush. m. II. Abonent (abonementten paydalanıwshı adam) ~ biblioteki – kitapxana abonenti

Aborigenı – ov, sush. mn. (ed. aborigen) aborigenler (eldiń burınǵı, jergilikli hám otırıqshı xalıqları)

Abrikos - a. sush. m. II. Erik (aǵash hám miywesi)

Akkuratno – narech. 1. Óz waqtında, keshikpey, sarras. ~ prixodit na rabotu – jumısqa óz waqtında keliw, 2. Taza, azada, puxta. Napisat ~ tazaetip jazıw.

6-qosımsha

Úy tapsırması.

1.Karaqalpaq tili hám basqa tillik sózliklerden paydalanıp, 10 sózgeomonimler sózligin dúzip úyreniw.

2.Sosiologiyalıq sózlikke mısal 6 sóz.

3.Semantikalıq sózlikten mısallar jazıw.

4.Enciklopediyalıq sózlikten ilimiy ataq, dáreje atamaların tawıpjazıw.

(kandidat, dosent, akademik, magistr, professor).

54

Juwmaq

Bilimlendiriw sistemasında tiykarǵı orındı oqıtıw usılları iyeleydi. Oqıtıw usılı - bul oqıtıwshınıń iskerlik usılı bolıp, studentlerdıń oylaw hám pikirlew iskerligin shólkemlestiriwshi oqıtıw maqsetlerine jetisiwge qaratılǵan.

Oqıw materialın ózlestiriw prosesinde oqıtıwshı áhmiyetli orındı iyelewi menen ol oqıtıwdıń barlıq shólkemlestiriw túrlerinde (leksiya hám ámeliy sabaq) oqıtıwdıń zamanagóy usılların meńgeriwi tiyis. Sonlıqtan da ol qısqa waqıt ishinde úlken kólemdegi materialdı jetkerip beriwi ushın texnikalıq prosesstiń sońǵı jetiskenliklerin paydalanıwı tiyis.

Interaktiv oqıtıwdın maqseti - tek ǵana bilim hám kónlikpelerdi beriw emes, al oqıtıw juwmaqlanǵannan soń mashqalalardı sheshiw boyınsha jumıs islew ushın baza tayarlawdan ibarat.

Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetinde ótiletuǵın tiykarǵı pánlerdiń biri Házirgi qarakalpaq ádebiy tili bolıp, onıń tiykarǵı bóliminiń biri – leksikologiya bolıp esaplanadı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili pániniń maqseti – studentlerdi til norması máselelerine, ádebiy til hám milliy til, ádebiy til hám dialektler, ádebiy til hám jargon-argolar, ádebiy til hám funksional stillerdiń bir-birine baylanıslı bolǵan teoriyalıq bilimler menen qurallandırıw, sol bilimlerge tayanǵan jaǵdayda házirgi qaraqalpaq tiliniń strukturalıq, mazmunlıq hám wazıypalıq ózgeshelikleri, awızeki hám jazba formaları haqqında maǵlıwmat beriw;

- tarawǵa tiyisli ádebiyatlar menen islesiw, tiykarǵı túsinikler, terminler hám teoriyalıq ulıwmalastırıwshı jaǵdaylar menen tanıstırıwbolıp tabıladı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń tariyxıy shıǵısı hám dialektlik tiykarları, ádebiy tildiń rawajlanıwın belgilewshi ishki hám sırtqı jaǵdaylar haqqında studentlerge maǵlıwmatlar beriw, olarǵa házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń sistemalıq hám strukturalıq ózgesheliklerin óz betinshe analiz ete alıw kónlikpelerin payda etiw bolıp tabıladı. Usı maqsette biz usı miynetimizde Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili (leksikologiya) páninen ámeliy sabaqlardı oqıtıwda qollanıw múmkin bolǵan interaktiv usıllardı paydalanıw boyınsha sabaq islenbelerin berdik.

Bularǵa ámel qılǵan bilim beriwshiler álbette jaqsı nátiyjelerge erisedi degen

úmittemiz. Jumıstıń sońında Leksikologiya tarawında qollanılatuǵın atamalar hám olardıń túsinigin sózlik túrindeberdik.

Bul metodikalıq qollanba bilimlendiriw sistemasındaǵı barlıq basqıshtaǵılar ushın zárúrli derek bolıp xızmet etedi dep isenemiz.

55

Leksema – til birligi, tayar hám hár qıylı imkaniyatlar jıynaǵı. Leksikografiya –til

bildiretuǵın sózler

Omonimler – bir qıylı aytılıp, hár túrli mánilerge yaki jazılıwǵa iyebolǵan sózler

Máselen, ot – maysa, ot – jalın t.b.

Omofonlar – aytılıwda bir qıylı, lekin jazılıwda hár qıylı bolǵansózler. Omograflar – jazılıwı bir qıylı, lekin aytılıwda hár qıylı mánige iye bolǵan sózler. Máselen, Toqta – adamnıń atı (pát aqırǵı buwında), toqta – feyildiń buyrıq meyil forması (pát birinshi buwında).

Omoformalar –belgili bir grammatikalıq formaǵa tuwrı keletuǵın sózler. Ózlestirme sózler – Basqa tillerden ózlestirilgen sózler; ekinshi bir tilden awısıw nátiyjesinde payda bolǵan sóz

Passiv sózlik (leksika)- sóylewde kem qollanılıwshı sózler jıynaǵı. Paronimler – aytılıwı bir qıylı bolıp, jazılıwı (forması) hámmánisi hár qıylı bolǵan sózler : diplomant, diplomat t.b.

Polisemiya – kóp mánilik, yaǵnıy tildegi bir sózdiń bir neshe mánige iye bolıwı: bálent- 1) biyik, joqarı, shıń, dóń; 2) abıroylı, baxıtlı, mártebeli, joqarı t.b. Semasiologiya – sóz mánilerin, olardıń ózgeriw jolların úyrenetuǵın leksikologiyanın tarawı.

Sinonimler – bir qıylı mánilerge iye bolǵan sózler.Máselen, sulıw, shıraylı, gózzal, kelbetli t.b.

Sózlik – sózler, sóz dizbekleri hám atamalar jıyındısı

Sóz mánisi - sózdiń ol táriypleytuǵın predmet hám hádiyse menen baylanısı.

Cóz mánisiniń keńeyiwi – tariyxıy rawajlanıw barısında yaki sóylewde sóz mánisiniń kólemi kóbeyedi.

Cóz mánisiniń tarayıwı – tariyxıy rawajlanıw barısında yaki sóylewde sóz mánisiniń kólemi kemeyedi.

Stilistika – Til biliminiń tildegi funksional stiller jáne birliklerdiń ekspressivlilik penen baylanıslı táreplerin úyreniwshibólimi

Tabu – qollanılıwı shegaralanǵan (qadaǵan etilgen) sózler.

57

Termin – túrlishe ilimiy-texnikalıq h.t.b. túsinikler, zatlardı atap kórsetiw ushın qollanılatuǵın arnawlı sóz yamasa sóz dizbegi

Túsindirme sózlik - 1.Belgili bir tarawǵa tiyisli sóz hám atamalardı túsindirip beriwshi sózlik. Mısalı, Til bilimi terminleriniń túsindirme sózligi, 2. Belgili bir tilge tiyisli sózlerdi túsindirip beriwshi sózlik: Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi.

Frazeologiya – Til biliminiń frazeologiyalıq sóz dizbeklerin úyrenetuǵın bólimi Evfemizm – Ádepli sóylew, tuwra aytılatuǵın sózdi jumsartıp, sıpayılap aytıw: ashıwlanbań ornına qızbań t.b.

Enciklopediya – túrli tarawlarǵa tiyisli túsinikler, hádiyseler hám basqalardı túsindirip beriwshi sózlik

Etimologiya – sózdiń shıǵıw tiykarın úyrenetuǵın leksikologiyanın tarawı.

58

59