Leksikologiya panin oqitiwda interaktiv usillardan paydalaniw

Shınıǵıw. Berilgen tekstten passiv leksikanı tawıp, mánilerine itibarberiń, túsindiriń.

Arıslan der bolıs bar, aqsaqal jáne,Qay

Xalıqaralıq ekonomikalıq baylanıstaǵı quramalasqan máselellerdi iske asırıwda Ózbekstannnıń tutqan roli de artpaqta. Elimizde intellektual-innovasiyalıq iskerlikti rawajlandırıw jolı menen kadrlar tayarlaw baǵdarlaması tabısqa eristi hám ekonomikalıq potensialdı kúsheytiw arqalı sırtqı ekonomikalıq baylanıs hám sawdasatıq jumıslarda joqarı kórsetkishler qolǵa kirgizilmekte.

Ózbekstan húkimeti Prezident kórsetpelerin basshılıqqa ala otırıp, milliy ekonomikanı rawajlandırıw hám onı tezirek iske asırıwdıń baslı tiregi retinde elimizdiń erteńgi jasların bilimli tárbiyalaw máselelerine ayrıqsha dıqqat awdarmaqta.

Elimizde ilimge tiykarlanǵan innovasiyalıq texnologiya talaplarına sáykes xalıq xojalıǵı tarawların modernizasiyalaw, materiallıq óndiris tarawlarında sıpatlı ózgerislerge erisiwge hám kúshli ekonomikalıq potensialdı dúziwge jol ashtı. Ilim hám texnikadaǵı progress innovasiyalıq texnologiya arqalı jáhánniń ekonomikalıq fundamentin bekkemlew menen bir qatarda, onı sıpatlı ózgerisler menen de bayıtpaqta.

(E.Umarov «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınan)

Úyge tapsırma:

42

Ámeliy sabaqtıń texnologiyalıq kartası (11-sabaq) Tema: Frazeologiya

43

1-qosımsha

Shınıǵıw.

Teksttegi frazeologizmlerdiń mánilerin anıqlań, olardan qısqasha sózlik dúziń. Ala jipti kesisti; aqıl-huwshın alıw; qara jerge kiriw; kózdi ashıp jumǵansha; tayda tayaq qalmaw; otırsa opaq, tursa sopaq; bası awırıp, baltırı sızlaw; qoy deytuǵın xoja, áy deytuǵın áje joq; pıshaq keskendey qoyıw; óziniń jaqqan otına ózi jılınıw; iyt ólgen jer; telegey teńiz; dút toǵay; kirerge tesik tappaw; qulaq túriw; murnın balta shappaw; pıshaq keskendey bolıw; tulıpqa móńirew; tútin

tútetiw.

2-qosımsha

Tapsırma.

Professor E.Berdimuratov tárepinen berilgen frazeologizmlerdiń belgilerin izbe-iz aytıp beriń.

Berilgen tapsırmanıń juwabı:

Belgili ilimpaz E.Berdimuratov qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń eń tiykarǵı bir neshe belgilerin ajıratıp kórsetedi. Bul pikirler durısın alǵanda ulıwma til biliminde, sondayaq tyurkologiya iliminde frazeologizmlerdi anıqlawdıń házirge shekemgi baǵdarlarına hám nátiyjelerine qurılǵan. Olar tómendegishe:

1.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde jeke leksikalıq birlikler sıpatında tayar túrinde qáliplesip ketken sóz dizbeklerinen esaplanadı.

2.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı sıpatqa iye bolıp

keledi.

3.Frazeologiyalıq sóz dizbegin quraytuǵın jeke komponentler ózleriniń qáliplesken turaqlı ornına iye bolıp keledi.

4.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin bóleklerge bóliwge bolmaydı.

5.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin quraytuǵın jeke komponentler jıynalıp barıp, bir sintaksislik xızmet atqaradı.

6.Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa

bolmaydı.

3-qosımsha

«Pochtashı» oyınında topar menen birge islew qaǵıydaları

Muǵallim studentlerdi 4 toparǵa bóledi.

1.Hár toparǵa 1 xat beredi.

2.Hár xatta 1 tapsırmadan jazılǵan.

3.Studentler tapsırmanı mazmunına qaray taxtada yamasa stoldıńústinde turǵan qutıshalarǵa saladı.

44

4.Hár bir student ózine tiyisli tapsırmanı dápterine jazıp hámtallap qoyıwı kerek.

5.Muǵallim qutıshaǵa kelip túsken tapsırmalardı studentler menenbirge tekserip, durıs yaki nadurıslıǵın anıqlaydı.

6.Qutıshanıń sırtına jazılǵan temaǵa tapsırma mazmunı sáykeskelse oqıwshılar óz ózinen 4 toparǵa bólinedi.

7.1- qutısha – Til – tirek sózi bar frazeologizmler 2-

qutısha – Awız - tirek sózi bar frazeologizmler 3- qutısha – Qulaq - tirek sózi bar frazeologizmler4qutısha – Tis - tirek sózi bar frazeologizmler

8. Kespe qaǵazda frazeologizmlerdiń mánileri de túsindiriliwi kerek.

Hár bir toparǵa mólsherlengen kespe qaǵazlar mazmunı

1-toparǵa tapsırma

Til – tirek sózi bar frazeologizmlerdi keltiriń, mánilerin túsindiriń. Mısalı: tilge alınıw: birewge tańlanıw, sonı sóz etiw t.b.

2-toparǵa tapsırma

Awız – tirek sózi bar frazeologizmlerdi keltiriń, mánilerin túsindiriń. Mısalı: awzı ashıq: ańqaw, gódek, aqılsızlıq, ladanlıq t.b.

3-toparǵa tapsırma

Tis – tirek sózi bar frazeologizmlerdi keltiriń, mánilerin túsindiriń. Mısalı: tis jarıw: sóylew, bir nárseni aytıw, qanday da sırdı aytıw t.b.

4-toparǵa tapsırma

Kulaq – tirek sózi bar frazeologizmlerdi keltiriń, mánilerintúsindiriń. Mısalı: qulaq aspaw: tıńlamaw, aytqan sózdi tıńlamaw t.b.

Úyge tapsırma:

1.Kórkem shıǵarmalardan paydalanıp frazeologizmlerge mısallar jazıp keliń.

2.Tabılǵan frazeologizmlerge sózlik dúzip keliw.

45

Ámeliy sabaqtıń texnologiyalıq kartası (12-sabaq) Tema: Leksikografiya

46

1-qosımsha

«Minara jasa» usılı

1.3 toparǵa úsh reńdegi qaǵaz bólekleri gerbish formasında kesilip, tarqatıladı.

1-toparǵa-sarı, 2-toparǵa – qızıl, 3-toparǵa – jasıl.

2.Studentlerge dıqqatlı bolıw hám oqıtıwshı tárepinen usınılatuǵın sorawlarǵa tezlik penen juwap qaytarıw tapsırıladı.

3.Qaysı komanda sorawǵa anıq juwap tapsa, solar qolın kóteriwi kerek.

4.Eger eki toparda da dál sonday juwap bolsa qaysısı birinshi qol kóterse, sol aldındaǵı bir bet qaǵazǵa minaranıń bir (gerbishin) qaǵazdı qoyadı.

5.Gerbish formasındaǵı qaǵazlar berilgen juwapqa qaray izbe-iz qoyıla beredi.

6.Sorawlar ekranda monitor arqalı korsetilip barıladı.

7.Student ózine qolaylı bolıwı ushın juwaplardı da óz aldına slayd formasında jazıwı múmkin.

8.Bul usıl juwmaǵında kimniń minarası biyik hám (gerbishleri) qaǵazları kóp bolsa, sol topar jeńimpaz bolıp esaplanadı.

2-qosımsha

«Minara jasa» usılı ushın sorawlar

1. «Qaraqalpaq dástanlarındaǵı ózlestirme sózlerdiń túsinigi» (Nókis,1992) kitabınıń avtorları kimler?

2.J.Eshbaev leksikologiyanıń qaysı tarawı boyınsha sózlik dúzgen?

5.Mektep oqıwshılarına arnalǵan «Shet tili sózleriniń russhaqaraqalpaqsha sózligi»niń avtorı kim?

6.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń I tomı neshinshi jılıbaspadan shıqtı?

47

10.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń III tomın dúziwshilerkimler?

11.Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfoepiyalıq sózligi qashan, kimlertárepinen shıǵarıldı?

12.Belgili sóz sheberleriniń sóz qollanılıwda leksikasınıń baylıǵıkórinetuǵın sózliktiń atı qanday?

14.Tezaurus sózlik degende neni túsinesiz?

15.Filologiyalıq sózlikler qanday tiplerge bólinedi?

3-qosımsha

«Minara jasa» usılındaǵı sorawlardıń juwapları:1.Bekbawlov O.,

Mámbetnazarov Q.

2.J.Eshbaev qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sózlerdiń qısqasha sózligin dúzdi.

3.«Qaraqalpaq tili antonimleriniń sózligi»niń avtorları M.Qudaybergenov hám T.Bashirov.

4.Qaraqalpaq tili omonimleriniń sózligi ele baspadan shıqpadı.

5.Mektep oqıwshılarına arnalǵan «Shet tili sózleriniń russhaqaraqalpaqsha sózligi»niń avtorı – M.A.Maksyutova.

6.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń I tomı 1982-jılı jılı baspadan shıqtı.

7.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń I tomında A,Á,B,V háriplerinen baslanǵan sózlerge túsindirme berilgen.

8.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń III tomı 1988-jılı baspada járiyalandı.

9.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń III tomı K-N háriplerinen baslanǵan sózlerdi óz ishine aladı.

10.Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń III tomın dúziwshiler

M.Qálenderov, A.Qıdırbaev, D.Saytov, U.Embergenov, R.Esemuratova, A.Turabaev, B.Beketov.

11.Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfoepiyalıq sózligi 1992-jılı O.Dospanov, M.Qálenderov, R.Esemuratova, QDáwletbaevlar tárepinenbaspadan shıǵarıldı.

12.Belgili sóz sheberleriniń sóz qollanılıwın kórsetetuǵın sózlik:alfavitlikjiyilik sózlik.

13.1958-jılı baspadan shıǵarılǵan qaraqalpaqsha-russha sózliktiń

dúziwshileri – K.Ubaydullaev, D.S.Nasırov.

14. Tezaurus sózlik – bul keri sózlik.

48

15. Filologiyalıq sózlikler: bir tillik, eki tillik hám kóp tillikbolıp úshke bólinedi.

«Minara jasa» usılı kórinisi

4-qosımsha № 1 slayd

№ 2 slayd Ámeliy leksikografiya - bul tildi úyreniw, sıpatlaw hám normallasıwın támiyn etedi, tiller aralıq sóylesiw, tildi ilimiytárepten úyteniwdi alǵa maqset etedi.

№ 3 slayd Teoriyalıq leksikografiya – makrostruktura yaǵnıy, leksikanı tańlaw, sóz dizbegi, kólemi hám sıpatı, materiallardıń ornalasıw prinsipleri hám sózliktiń mikrostrukturası (sózlik maqalanıń qurılısı, sózlik maqalalardıń tipleri, sóz tuwralı hár túrli málimlemelerdiń óz-ara qatnası, tildegi kórgizbeliliktiń tipleri) sózliklerdiń tipologiyası, leksikografiya tariyxı menen baylanıslı.

49

№ 4 slayd

Akademiyalıq sózlik

5-qosımsha Shınıǵıw shárti: Tómende berilgen mısallar arqalı sózlik túrlerin anıqlań. Mısalı:

Akademiyalıq sózlik pe? Enciklopediyalıq? Tezaurus,ápiwayı sózlik pe, ideologiyalıq sózlik, awdarma sózlik, tariyxıy sózlik,tariyxıy emes sózlik, lingvistikalıq, psixologiyalıq, semantikalıq,

sosiologiyalıq hám t.b. qaysı túrine kiredi?

I. Attestat Attestasiyalaw Atterie Attraksion

Attraksionlıq

Attraksiya

Atı-zatı Atısshabıs

Audiensiya

Auditoriya Auksion

II. Abatjarmıs (kanal)

Aybúyir (taw)

Aydosjol (jol)

Aydosqala (qorǵan)

Aymurzaózek (ózek)

Ayırsha (ataw)

Aqay (ózek)

Aqbóget (jer atı)

50

Aqmańǵıt (elatlıq) Aqdárya (jer atı)

Ayaq háwli (tariyxıy estelik) Bayniyazkópir (kópir) Baqalıkól (kól)

Besjap (kanal) Besquyı (jer atı) Bórshi (taw) Gelleasqan (jer atı) Gewmiskól (jer atı)

Ernazar qala (estelik)

Jalańashqum (qumlıq)

(K.Sultanov) Jay menen islegende de seni quwıp jibere almaydı. Biraq bulardı uyqı qısıp júriwleri júdá tosań bola basladı.(T.Qayıpbergenov). Ayrıqsha bir jerden aqırın ǵana otırıp japqa sholpı saldı. (J.Aymurzave).

Bala, perzent. Qazan-tabaq betke barıp bir jilikti ákelip balasınıń aldına qoydı. Anası perzentindegi ózgeristi sezbedi.(T.Qayıpbergenov).

Barmaq, sawsaq. Zergerge buyırdıń firuza júzik,

Qaysı barmaǵına salǵan usaysań. (S.Nurımbetov).

Yadına salıp qoyıp otırǵanın ǵoy, bes sawsaǵıń birdey me, Adam inanıp bola ma? (A.Begimov)

IV.

Aspandı qarıs ákeliw. Qapıldırıw, asıra sóylew, bir nárseni qapıldırıwshılıq… Aspandı qarıs alıp kelip, qılma júrer jolıńdı tar…(«Máspatsha» dástanı).

Arǵısında (joq) bolmaw. Arsız,uyatsız, namıssız bolıw, aytqandı tutpaytuǵın. Bulardıń xanınan aqıret kórsek te arǵımızda joq. (T.Qayıpbergenov).

At ústi qaraw. Bir iske ústirtin, nemquraydı, kewilsiz, dıqqatsızlıq penen qaraw.

Atı-jolına burısh-piyaz. Júdá jek kóriw, júzin kórgisi kelmew, beziw, túńiliw. Kelmese atı-jolına burısh-piyaz. (T.Qayıpbergenov).

Awzına bek bolıw. Orınsız, pátiwasız sóyley bermew, saldamlı bolıw, sırın ayta bermew, sóylemew. Awzıńa bekkem bolagór, Jumagúl, óytpese jaman bolıwı múmkin. (T.Qayıpbergenov)

Awzı tarıday qaynaw. Sóylemshek, kóp sóyleytuǵın, sóylemese otıra almaytugın adam.

51