Leksikologiya panin oqitiwda interaktiv usillardan paydalaniw
.pdf
2-qosımsha
Dialektizmniń túrleri
Leksika-fonetikalıq: qubla-qıbla, muz-mız, aldında-әldinde.
Leksika-grammatikalıq: pille-kesh, pille-kar, gúmanlı-gúmangar.
Leksikalıq: |
tiri – kózi hayat |
|
buzaw - ójek |
|
takana – siyle |
|
soqpa – diywal |
|
kól - izeykesh |
|
|
3-qosımsha
Tekstte berilgen sózlerdi tómendegi kestege jaylastırıw.Shınıǵıw teksti taxtaǵa jazıladı.
3-qosımsha ushın tekst.
Aldında - áldinde, qubla-qıbla, hal-hál, sorpa-shorpa, zálel-zárál, munshamınsha, pillekesh-pillákár, gúllán-gúlli-gúliyin, ómir-ǵumır, gúmanlı-gúmángár, sonday-shunday, seksewil-sazaq, pushayman, pushpan, qábir-láhát, muzappatokrug, gósh-et, turmıs-hayat, miynet-eńbek, qumırsqashumeley, jol-yol, jetimyetim, dastıq-yastıq, qálbir-ǵálbir, úlken-káttá, qala-sháhár, kindik-gindik, tuwıwqozılaw, quralay-kiyik, qaltıratpaqaltıratta, dútkesh-morı, lágen-lagan, kiyikshikiyikman, qusshı-qusman, er-eger, kesek-kásák.
4-qosımsha shәrti:
Talabalar 2 toparǵa bólinedi.
Hәr bir topar pikirlerin óz aldına oylasadı.
Topar ushın sorawlar 2 toparda plakatlarǵa jazıladı.
Hár bir topar óz túsiniklerin aytıp túsindirip, jazǵanlarındәlillep beredi.
32
4-qosımsha
Toparlar ushın tapsırma:
1-topar
1.Dialekt túsinigine klaster dúziń.
2.Dialektizmlerdiń, ádebiy tildiń parqına túsinik jazıń, ózgesheligin jazıń (ózgeshelikler qatar tártip boyınsha jazılıwı kerek).
2-topar
1.Sóylesim túsinigine klaster dúziń.
2.Sheklengen leksika hám sheklenbegen leksikanıń ózgesheliginjazıń
(ózgeshelikler qatar tártip penen jazılıwı kerek).
5-qosımsha
Shárti: Berilgen sózlerdiń arqa yaki qubla dialektke tiyisli ekenligin anıqlap, mánisi menen birge kestege jazıń.
Mısallar |
Arqa dialekt |
Qubla dialekt |
Shandan |
|
|
Una |
|
|
Tımpıy tım |
|
|
Tiy |
|
|
Tapa |
|
|
Súytliyan |
|
|
Suwjalaq |
|
|
Talqan |
|
|
Sáwát |
|
|
Purısh Pazá |
|
|
Óńbán |
|
|
Nashotı |
|
|
Mágas |
|
|
Qıyıq |
|
|
|
|
|
33
Ámeliy sabaqtıń texnologiyalıq kartası ( 9-sabaq )
Tema: Kásipke baylanıslı sózler
Basqıshlar |
|
|
|
Iskerlik mazmunı |
|
|
waqtı |
|
|
|
|
||
|
|
Oqıtıwshı |
Student |
|||
|
1. Atamalar. |
Terminler. Tabu hám |
|
|||
|
evfemizm. Argotizm hám jargonlar. |
|
||||
|
1.1. Temanıń |
reje |
tiykarındaǵı |
|
||
|
maqseti, |
wazıypası, |
aktuallıǵı |
1.Temanı dápterge |
||
|
aytıladı. |
|
|
|
jazıp aladı. |
|
|
1.2. Ótilgen temalar hám taza tema |
2. Okıtıwshı |
||||
1-basqısh |
boyınsha sorawlar beriledi. |
tárepinen berilgen |
||||
1. Dialektizmler degen ne? |
sorawlarǵa juwap |
|||||
Kirisiw |
||||||
2. Kartalastırıw degende neni |
beredi. |
|||||
(10 minut) |
||||||
túsineseń? |
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
||
|
3. Kásipke baylanıslı sózler qaysı |
|
||||
|
leksikaǵa tiyisli? |
|
|
|||
|
4. Atamalar hám terminlerdiń bir- |
|
||||
|
birinen parqı ne? |
|
|
|||
|
5. Argotizm hám jargonlar degenimiz |
|
||||
|
ne? |
|
|
|
|
|
|
2.1. Studentlerge 1-qosımsha slayd |
2.1. Slaydlardı |
||||
|
túrinde kórsetiledi. |
|
jazıp aladı. |
|||
|
2.2. Berdaq shayırdıń qosıǵınan |
2.2. Hár bir |
||||
|
úzindidegi kásibiy sózlerdi anıqlań, |
qosımshada |
||||
|
mánilerin jazıń, qaysı kásipke tiyisli |
berilgen |
||||
|
ekenligin kórsetiń (2- qosımsha) (barlıq |
tapsırmalardı |
||||
2-basqısh. |
student orınlaydı). |
|
orınlaydı. |
|||
Tiykarǵı |
2.3. 3-qosımsha (taxtada orınlanadı). |
2.3. Kespe qaǵazda |
||||
60 minut |
2.4. 4-qosımsha. Kesteden qatarlardı |
jazılǵan sorawlarǵa |
||||
|
toltırıń, tabu sózlerdi anıqlań. |
awızshajuwap |
||||
|
2.5. Jargonlar boyınsha berilgen |
beredi. |
||||
|
sorawlarǵa awızsha juwap beriw (5- |
|
||||
|
qosımsha). |
|
|
|
|
|
|
2.6. Evfemizmler boyınsha sorawlarǵa |
|
||||
|
juwap beriw (6-qosımsha). |
|
||||
3-basqısh. |
3.1. Sabaqtı juwmaqlaydı. Tema boyınsha |
3.1. Tapsırmanı |
||||
ulıwma juwmaqlardı aytadı.Studentlerdı |
jazıp aladı. |
|||||
Juwmaqlaw. |
||||||
bahalaydı. |
|
|
|
|
||
10 minut |
|
|
|
|
||
3.2. Úy tapsırma beriledi. |
|
|||||
|
|
|||||
34
1-qosımsha
Kásiplik sózler – xalıq xojalıǵınıń belgili bir tarawına baylanıslı bolıp, sol tarawda isleytuǵın adamlardıń óz-ara pikir alısıwında jiyi qollanılatuǵın, al basqa tarawda isleytuǵın adamlardıń leksikasında siyrek qollanılatuǵın sózler toparı.
Terminler – ilim, texnika, jәmiyetlik-siyasiy turmıs, mәdeniyat, awıl xojalıǵındaǵı arnawlı atamanı bildiriw ushın tańlanǵan, qәnigeler tәrepinen qabıllanǵan sóz, sóz dizbegi. Mısalı: lingvistikalıq terminler: atlıq, feyil, morf, matematika terminleri: qosıw, alıw, tangens.
Argotizmler – ulıwma әdebiy tilde sәykes atamalardıń qosımsha sıńarı sıpatında ayırım soсiallıq ortalıqta payda bolǵan birlikler.
Argotizmler – ulıwma xalıq tilindegi anaw ya mınaw zat hәm qubılıs atamalarınıń sóylew tilindegi ózgeshe emoсionallıq-ekspressivlik boyawına iye sıńarları. &uladı – imtixanın tapsıra almadı, iship aldı – yadladı, jaqsı ózlestirdi.
Jargonlar - belgili soсiallıq topardıń tilindegi sózler. Ol әdebiy tildi bayıtpaydı. Jargonlardı orınsız paydalanbaw kerek. Mısalı: qulaǵına laǵman ildi - ótirik aytıp aldaw, uyıqlatıp ketiw – pәnt berip ketiw, sınıp qalıw – tań qalıw.
Tabu - sózlerdi sıpayılap aytıw.
Mısalı : á mledar – ayaǵı awır, сara сaǵaz keldi - óldi.
2-qosımsha
Qarızdarǵa qawın ektim, Móldek salım dım bolıq dep, Maqtansam jurt kúler bizge On qap shıqsa móldek salım.
Mardanlasam, bir tam tolsa,
Sóytip jańalıq qılayıq, Geshkirt alıp jetip bardım,Terip atırman sawıǵın,
Shóp-shar menen sılawıǵın,
Jas bolsa keter mawıǵıp, &ırmanshıǵa salım saldı Suw kelmedi atızlarǵa
6spek boldı kúshi barǵa (Berdaq).
35
3-qosımsha
3-qosımshanıń shәrti:
Taxtaǵa 2 talabadan 6 talaba izbe-iz shıǵadı:
1)Ximiya hәm fizika,
2)Til bilimi hәm әdebiyat,
3) Mediсina |
hәm pedagogika |
ilimi |
boyınsha |
terminlerdi |
|||
jazadı, mәnisin túsindirip beredi. |
|
|
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
4-qosımsha |
|
|
Tabu sózler boyınsha shınıǵıw |
|
||||
|
|
|
|
|
|
|
|
Biykesh |
|
Qáyin |
|
Qaynaǵa |
|
|
Abısın |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Mısalı: Alpısbay qaynaǵa - eki otız qaynaǵa.
Júzimgúl abısın – solqım sheshey.
5-qosımsha
Jargonlar boyınsha sorawlar
1.Ushtı sózi – argotizm be jargon ba?
2.Keypiyatı 100 – mánisin anıqlań.
3.Ol - 99 – mánisi ne?
4.Jıllı suw – qanday adamǵa baylanıslı aytıladı?
5.Juwılmaǵan qasıq – qanday minezdegi adamǵa baylanıslı qollanıladı?
6.Qulaǵına laǵman iliw – mánisi ne?
7.Gáptiń vandamı – mánisi qanday?
8.Sınıp qalıw – qaysı topardıń jargonı?
9.Shashıp taslaw – mánisi ne?
10.Shashılıp qalıw – mánisin aytıń.
36
6- qosımsha
Evfemizm boyınsha sorawlar
1.Jası úlken adamǵa baylanıslı óldi sózin qalay awmastırıpaytıwǵa boladı?
2.Jası kishi adamǵa, nárestege baylanıslı óldi degen mánisti ańlatıwda qaysı sózlerden paydalanamız?
3.Awır nawsas adamdı qanday sózler menen sıpayılastırıpaytıw múmkin?
4.Ayaǵı assas adamǵa baylanıslı evfemizm.
5.Oǵada semiz adamǵa baylanıslı aytılatuǵın evfemizm.
6.Oǵada arıs adamǵa baylanıslı aytılatuǵın evfemizm.
7.Esitiwinde nussanı bar adamǵa baylanıslı evfemizm.
8.Kóriwinde nussanı bar adamǵa baylanıslı evfemizm.
9.Kózinde kesellik bar adamǵa baylanıslı evfemizm.
10.Tilinde nussanı bar adamǵa baylanıslı evfemizm.
Úyge tapsırma:
1.Tómendegi kásibiy sózlerdiń mánilerin anıqlań: iynelik, garbol, jer qaraw, qıyratpa, úsir-kewsen, sıralǵı, saliy, qaraqus, shaytan, sharqırawıq.
2.Geografiyalıq terminlerden 10 termin jazıp, mánisin aytıpberiń.
37
Ámeliy sabaqtıń texnologiyalıq kartası (10-sabaq) Tema: Passiv leksika
Basqıshlar |
Iskerlik mazmunı |
|
|
waqtı |
|
|
|
Oqıtıwshı |
Student |
||
|
1.Tema: Passiv leksika. Gónergen |
|
|
|
sózler. Neologizmler. |
|
|
|
1.1. Temanıń oqıw rejesi tiykarında |
|
|
|
aldına qoyǵan talapları, mazmunı, obekti, |
1. Temanı dápterge |
|
|
aktuallıǵı sıyaqlı máseleleri aytıladı. |
jazıp aladı. |
|
|
1.2. Ótilgen temalar hám taza tema |
2. Oqıtıwshı |
|
|
boyınsha soraw beredi. |
túsinbegen |
|
1-basqısh |
1. Jargonlar hám argotizmler degenne? |
sorawların beredi. |
|
Kirisiw |
2. Kásibiy leksika boyınsha kimler |
3. Óz pikirin |
|
(10 minut) |
ilimiy jumıslardı orınladı? |
bildiredi. |
|
|
3. Passiv leksika degenimiz ne? |
|
|
|
4. Gónergen sózler hám onıń túrleri |
|
|
|
qanday? |
|
|
|
5. Neologizmler, onıń payda bolıw |
|
|
|
sebepleri qanday? |
|
|
|
|
|
|
|
2.1. Studentlerge oqıtıwshı tárepinen |
2.1. Slaydlardı |
|
|
kórsetilgen slaydlar jazıp alıw tapsırıladı. |
jazıp aladı. |
|
|
(1-qosımsha) |
2.2. Qosımshada |
|
|
2.2. Studentler «búgin-erteń» usılı |
usınılǵan |
|
2-basqısh. |
arqalı 2 toparǵa bólinedi (2- qosımsha). |
tapsırmalardı |
|
2.3. «Miywe aǵashın miyweletiw» (3- |
orınlaydı. |
||
Tiykarǵı |
|||
qosımsha). |
2.3. Kesteni |
||
60 minut |
|||
2.4. Studentler ushın sorawlar kespe |
toltıradı. |
||
|
|||
|
qaǵazlarda beriledi. (4-qosımsha). |
|
|
|
2.5. Toparlardıń iskerligine ulıwma |
|
|
|
ball beriledi. |
|
|
|
|
|
|
|
3.1. Sabaqtı juwmaqlaydı hám |
3.1. Úy |
|
3-basqısh. |
bahalaydı. |
tapsırmasın |
|
Juwmaqlaw. |
3.2. Passiv leksika, onıń túrleri |
jazıp aladı. |
|
10 minut |
boyınsha konspekt jazıw tapsırıladı. |
|
|
|
|
|
38
1-qosımsha
1.1.
Qollanılıw jiyiligine qaray qaraqalpaq tilileksikası
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Aktiv leksika |
|
|
|
|
|
|
Passiv leksika |
|
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Gónergen sózler |
|
|
Neologizmler |
||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Arxaizmler |
|
Istorizmler (tariyxıy |
|
|
|
|||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
sózler) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1.2. Gónergen sózler – ayırım gónergen zatlar qollanıwdan shıǵıp qaladı, onıń atamaları da qollanıwdan qaladı, al tildiń leksikasında saqlanıp qaladı. Bunday sózler gónergen sózler dep ataladı.
Arxaizmler - xalıqtıń turmıs saltına, kún-kóris ómirine, jәmiyet aǵzalarınıń óz dәwirindegi hәr qıylı túsiniklerine sәykes sózler dәwirdiń aǵımına baylanıslı ózgerip otıradı yamasa pútkilley qollanılıwdan qalıp, sózlik quramnıń passiv tarawına ótip ketedi. Gónergen atamanıń ornına jańa sóz payda boladı.
1.Kiyimkenshek atamaları: jegde, túrme, halqa, hәykel.
2.Diniy túsinikler: úsir, pitir, mәkiriw hәm t.b.
Istorizmler (tariyxıy sózler) - ótken dáwirlerden xalıqtıń jәmiyetlik ómirine, eldi basqarıw orınları menen lawazımlarına baylanıslı zat yamasa túsinik penen birge qollanılıwdan shıqqan sózler istorizmler dep ataladı.
1.Hákimshilik, basqarıwǵa baylanıslı: bolıs, shabarman, biy, atalıq,jәllad hám t.b.
2. |
Klasslıq |
ayırmashılıqlardı |
bildiretuǵın |
sózler: qul, |
toqal, |
|
báybishe, sәwgilik. |
|
|
|
|
3. |
Hár qıylı |
jәmiyetlik |
dúzimge baylanıslı: |
qızıllar, |
aqlar, |
|
badıraq. |
|
|
|
|
39
1.3.
Neologizmler – xalıq xojalıǵı menen siyasatta, ekonomika, ilim-texnika, mәdeniyat tarawlarındaǵı jańadan payda bolǵan jańalıqlardıń atamalarısıpatında xalıqtıń jiyi qollanatuǵın sózlik quramına kirip úlgermegen, jańalıǵı sezilip turatuǵın sózler.
1.Óz sózlerimizdiń jańa mәnige kóshiwi arqalı (oqıw baǵdarlaması,joba, keste hám t.b.).
2.Basqa tillerden tikkeley ózlestiriliwi menen (avtomatika, elektronpochta).
3.Sózlerge qosımtalardıń qosılıwı (kórset-pe, hәpte-lik hәm t.b.) hәmsózlerdiń dizbeklesiwi, qısqarıw jolları menen de payda boladı.
2- |
qosımsha |
«Búgin-erteń» shınıǵıw usılınıń shәrti
Oqıwshılar izbe-iz túrde «búgin, erteń», onnan soń jәne usılaydawam etip, awızsha aytadı.
«Búgin» dep aytqanları bir tәrepke, «erteń» dep aytqanları ekinshitәrepke jıynaladı hәm eki toparǵa bólinedi.
3- |
qosımsha |
«Miywe aǵashın miyweletiw» usılınıń ótkeriliw shәrtiTaxtaǵa eki miywe aǵashınıń súwretleri qıstırıladı.
Miywe aǵashlarınıń birinshisine alma súwretleri, ekinshisine almurt suwretleri qıstırılıp qoyıladı.
Stol ústindegi kespe qaǵazlarǵa alma aǵashı ushın óz aldına, almurtaǵashı ushın bólek sorawlar jazıladı.
«Búgin» toparı aǵzaları alma aǵashındaǵı, al «Erteń»toparı aǵzaları almurt aǵashındaǵı sorawlarǵa juwap beriwi kerek.
Hәr toparda neshe oqıwshı bolsa, sorawlar da sonsha muǵdarda boladı.
Muǵallim berilgen juwaplarǵa qaray bahalaydı.
4- |
qosımsha |
«Búgin» toparı ushın sorawlar
Shárti: Passiv leksikanıń túrlerine tallań hám mánisin aytıp beriń.
1.Bul qosıqtı ayttım men doyız jılı Jazıp basladım tıshsan jılı
Jazılǵan e ken aqıbet (Berdaq). (gónergen sózlerdi tawıp mánisin túsindiriń).
40
2.Bunı sarakiyik jılı Hikayat jazdım bilgeysiz Jası ellide
sıyır jılı
Bul bir aytqan hikayatı (Berdaq) (gónergen sózlerdi anıqlap, mánisin túsindiriń).
3.Aǵalar bul is ábesti
Bunda otırman ábesti (Berdaq) (gónergen sózlerdi anıqlap, mánisin túsindiriń).
4.Kóp láshkerdi basıldırǵan Ázbergen,
Qońsı qobasın tabalap |
(Berdaq) (gónergen sózlerdi |
anıqlap, |
mánisin túsindiriń). |
|
|
5.«Dárhal NKVDǵa xabarlas, ayıbıńdı moynıńa al, ashıw menen aytıp saldım» - dep ayt, - dep durıs aqıl bergende bále joq ǵoy (K.A.). (passiv leksikanıń túrlerin tabıń).
6.Qurban baspashı dep, baspashı da emes edi-aw (K.A.).
7.Sońǵı jıllarda innovasiyalıs texnologiyalar járdeminde bilimlendiriwdiń nátiyjeliligin asırıw boyınsha kóp ilajlarislenbekte.
8.1997-jılı «Kadrlar tayarlawdıń milliy dástúri» qabıl etildi.
9.Házirgi waqıtta elektron pochtanıy da xızmeti úlken.
10.Telefonogramma- qıstawlı xabarlardı bayanlaytuǵın is qaǵaz túri.
|
«Erteń» toparı ushın sorawlar |
|
|
1. |
Kún boyına bayır etip turaqlı |
|
Men ketermen árman menen jıraqlı (Kúnxoja). |
2. |
Jılap kim? Ol suwıq ter kórer kózge |
|
Jat -jamaydıń qasında jılan da sóz be? (I.Yu.). |
3. |
Qońsı-qobasın tabalap, |
|
Kóknar ishken qońsı keldi (Berdaq.). |
4. |
Kómir basına bir tobar |
|
Óli qoyǵan obań seniń (Berdaq). |
5. |
Xan háziretke sálem qıldı |
|
Neshe wázir, neshe máhrem (Berdaq). |
|
|
6. |
Qoydı qusbegi, meterdi |
|
Shıńǵıs xandı xan kóterdi (Berdaq). |
7. |
Biyler kelip másláhát etti |
|
Begler begi inaq boldı (Berdaq). |
|
|
8. |
Atalıq hám nayıp eldi |
|
Máhremlerge qılma jábir (Berdaq). |
9. |
Estoniyada iytler trassada gazdı qadaǵalawshı bolıp isleydi. |
10. |
Gá jerde eleńlep, gá jerde buǵıp |
|
Fotokorrespondent – tınımsız qoyan (I.Yu.). |
41