Leksikologiya panin oqitiwda interaktiv usillardan paydalaniw

Esletpe:

1.Túlki – hiyleker – awıspalı mánisi.

2.Jolbarıs – qáhárli – awıspalı mánisi.

4-qosımsha

1-kespe qaǵaz

Grekshe «awısıw» degen mánide (metafora).

№3

Predmettiń belgileriniń uqsaslıǵına qaray sóz mánisinin awısıwı … dep ataladı (metafora).

№4

Zat yamasa qubılıs atamaların ekinshi bir atamalar menen qollanıw. (Metonimiya).

№5

Qanday bolmasın pútin nárseniń bir bólegin yamasa kerisinshe aytıw arqalı sol pútin nárseni, zattı, qubılıstı túsindiretuǵın awısqan mánini payda etetuǵın sóz … dep ataladı. (Sinekdoxa).

qollanılıwı. (Sinekdoxa).

№7

Grekshe «birinen-birin túsiniw» degen mánini bildiretuǵın sózmánisiniń awısıw usılı. (Sinekdoxa).

№8

Qarayǵan qara kózler siltidey tındı. (Sinekdoxa).

№9

Bir gúl kórindi de ketti (qız) metafora.

№10

… usılı arqalı sóz mánisi awısqanda predmet yaki qubılıstıń ataması arqalı óz-ara túri, forması, háreketi hám t.b. belgileriniń uqsaslıqlarına qaray ekinshi predmet yaki qubılıs ataladı (metafora).

12

№11

Záńgige órmelep, tamnıń basına shıqtı. (Metafora).

№12

Qaptalımnan ótken qızıl kóylekten,

Jelpigen lep jeliktirdi jas jandı. (Metonimiya).

№13

O, siz jaslıǵımnıń sırlası tallar,

Ah, sol jaǵımlı qol, júzikli qollar (Sinekdoxa).

№14

Olar bir tırnaqqa zar adamlar (Sinekdoxa).

№15

Maqtumqulını oqıǵanda

Aytar edim hár zamanda (Metonimiya).

№16

Áke sheshemnen qalǵan bir tuyaq ediń (Sinekdoxa).

5-qosımsha Tekst boyınsha shınıǵıw (Berilgen tekstten sóz mánisiniń qalay

awısqanlıǵın anıqlań)

Sol, sol eken, biziń kolxozdıń baslıǵı meni kórgen jerde irkilip sálemlesetuǵın boldı, burınǵı qırshıwbay gáplerin kesgellem toqtattı.

- Adamlar! Sizlerdiń bárińiz meniń balalarım edińizler. Hár qaysısıńız óz aldıńızǵa shańaraq kótergeli bir adamnıń áwladları ekenińizdi umıttıńız (T.Qayıpbergenov «Qaraqalpaqnama»)

Burın diyqan ómiri quyashtıń otlı dóńgelegi menen aylanıp máńgi

tákirarlanıwshı, uzaq hám bel sızlatıwshı awır miynet kúnlerinen ibarat edi. Jigit

kewlindegi muhabbat dáryasına taslanǵan bul kishkene kesek tınısh ǵana aǵıp

turǵan dáryanıń tek bir minutlıq tınıshlıǵın buzıp qoymadı.

- Bayaǵı Tolıbay taqıldaqtıń iytayaǵına qoyǵan basıń bunsha qádirlendiaw, bále. (I.Yusupov «Seydan ǵarrınıń gewishi»)

13

Ámeliy sabaqtıń texnologiyalıq kartası (4-sabaq) Tema: Leksikalıq omonimler

14

terme : feyil.

15

3-qosımsha

«Elektronlar» usılınıń qaǵıydası

1.Oqıtıwshı «Elektronlar háreketi» degeninde oqıwshılar ersiliqarsılı tınbay júre beredi. «Ekileniń» degeninde ekiden,

«tórtewden» degeninde 4 talaba bir biri menen uslasıp, sheńber bolıp turadı. Oqıwshılar usı tártipte 2 topar yaki 3 toparǵa bólinedi.

2.Oqıwshılar toparı menen oylasıqlı juwap beredi, birgelikte ball toplaydı.

4-qosımsha

«Alma pisti» oyınınıń shárti:

1.Terektegi hár bir almaǵa omonim, paronim boyınsha sorawlar qıstırıladı. Hár topardan 1 student shıǵıp sorawǵa juwap beredi.

2.Sorawǵa durıs juwap berse, sol almanı toparına aparıp beredi, juwap bere almasa alma ildirilip tura beredi.

3.Qaysı topardıń toplaǵan alması qansha ekenligine qaray ballar qoyıladı.

5-qosımsha

1.Omonimiya degenimiz ne?

2.Omonimlerdiń kóp mánili sózlerden parqı qanday?

3.Omonimler haqqında qaysı ilimpazlardıń, qanday pikirlerinbilesiz?

4. Sózlerdiń ózi morfologiyalıq ózgeriske túsiwi arqalı (jaz, jazıw, jazıp keliw) omonim bola ala ma?

5.Grammatikalıq omonim degenimiz ne? Mısallar keltiriń.

6.Leksikalıq omonimiya degenimiz ne? Mısallar keltiriń.

7.Mısalı: 1. Qulaqtı buraw - oyın emes.

6. Oqıwshı buraw menen islewdi úyrendi. Qanday sózler itibarǵa alınǵan?

8.JYzi qıp-qızıl boldı.

Paxtanı jYz prosentke orınladı. Omonimiyanıń qaysı túri?

9.1. Sorasań, elimdi Xojban bizlerden, Qalpaǵı qazanday ellerim bardı.

2.Qonaqlar úyge bardı. Mısallarda omonimniń qaysı túri?

10.Omoforma degenimiz ne? Mısallar keltiriń.

16

11.Ózlestirmeler óz sózlik qatlamdaǵı sózler menen omonimiya dúzeala ma?

12.Qolıńdı ash. Onıń qarnı ash. Omonimiyanıń qaysı túri?

13.Omofon degenimiz ne? Mısal keltiriń.

14.Omograf degenimiz ne? Mısal keltiriń.

15.Diplomat, diplomnik qanday sózler?

16.Paronimler degenimiz ne?

17.Paronim hám omonim sózlerdiń ózgesheligi nede?

6-qosımsha

Berilgen tekstten omonimlerdi tabıń

Ómirbek bir kúni joldıń boyında turǵan eken. Bir topar xannıń jawshıları kele beripti. Olar Ómirbektiń janına kelip irkiledi de:

-Yabınıń jolı qaysı? – dep soraydı.

-Attan túsip keliń, kórsetemen, - depti Ómirbek. Jawshılar attan túsip, Ómirbektiń janına kelipti. Sonda Ómirbek joldıń ortasına kelip, taltayıp turıp: - Mınaw arbanıń degershiginiń jolı, mınaw yabınıń jolı dep kórsetipti.

-Shabıń, úyiń kúygirdiń balasın, - depti jawshılar.

-Shappasańız da barasız, jol jaqın – depti Ómirbek.

-Berip jiberiń aqmaqtıń basına, - degende Ómirbek : «berseńiz beriń, qaytarsın alarsız» - depti.

Sózden jeńile bergen jawshılar ne derin bilmey shawıp ótip ketipti (Qaraqalpaq folklorı. – Nókis, 1982. XI tom. 277-bet).

Ismayıl sultan túni menen de jaqsı uyıqlay almadı. Kózin jumsa boldı, basına biz suǵıp atırǵanday. Jaraların awırsınıp azar-bezer bola berdi. Ananı, mınanı aytıp sandıraqlaydı. Tún dawamına Tınaxmetpenen Muxammed ákesin gúzetip shıqtı.

Tań saz bergen waqtında kózi uyqıǵa ketti. Sonnan sáskege barıp oyandı. Jáne kóz ildirdi. Pesinde barıp kózin ashtı. Ash bolǵan bolıwıitimal. Shubat soradı. Aǵızıp-tamızıp bir eki kesesin ishti. Sońınanjáne dastıqqa bas qoydı. Aspanǵa qaray qolın kóterdi. Bul endi onıń

«meni jalǵız qaldırıńlar» degeni. Ne ekeni belgisiz. Sultan burın da jalǵızlıqta oy súriwdi jaqsı kórer edi. Al házir bolsa biytap bolǵanıushın onı heshkim jalǵız taslap ketkisi kelmeydi.

(K.Mámbetov «Posqan el»)

17

Ámeliy sabaqtıń texnologiyalıq kartası (5-sabaq)

Tema: Leksikalıq sinonimler

18

1-qosımsha

Leksikalıq sinonimler - sózlerdiń forması jaǵınan hәr qıylı, mәnisi jaǵınan bir-birine mәniles bolıp keliwi. Mısalı: Mazalı – shiyrin, tatlı.

Grammatikalıq sinonimler – Qosımtalar qosılıw arqalıjasaladı.

1.- shı – (shopan-pada-shı).

2.biy /-sız/-siz; -na – emes (biypayda – paydasız, naqolay-qolaysız, nәmәlim – mәlim emes).

Kontekstlik sinonimler – jeke turǵanda sinonimlik mәni ańlatpay, tek kontekstte sinonim bolıp keletuǵın sózler. Mısalı: Bul bir bası joq, ayaǵı joq әńgime eken.

2-qosımsha

Sinonimlerdiń payda bolıw jolları

1.Kóp mánililik tiykarında payda boladı. Mısalı: márt, batır, er.

2.Dialektlik sózler ádebiy tildegi sózler menen mániles bolıwıarqalı: Samal-jel, shelek-sheker.

3.Ózlestirmeler óz sózlerimiz benen mániles bolıp keliwi arqalıpeshana – mańlay, álem-dúnya t.b.

4.Frazeologiyalıq sóz dizbekleri:

a) frazeologizm - ádebiy tildegi mánisi = túnerdi-ashıwlandı;b) frazeologizm – frazeologizm = qas penen kózdiń arasında –

kózdi ashıp jumǵansha.

5.Kokofemizm hám evfemizm sózler.

Mısalı: Otırdı – omashaq boldı, úndeme – únińe qumdı quy, qaytısboldı - óldi

t.b.

- Dominant – (tirek sóz)

- sinonimlik qatar.

19

«Jamǵır jawdı» oyınınıń qaǵıydası

1.Studentler eki toparǵa bólinedi.

2.2 toparǵa aldın ala tayarlanǵan konvertler tapsırıladı.

3.Dominant sózler kókke boyalıp, al sinonimlik qatarlardı dúziwshisózler aq reńde boladı.

4.Hәr bir topar oqıwshıları dominantlardı tawıp, oǵan tiyislisinonimlik qatardı dúziw kerek.

4-qosımsha

1-konverttegi tapsırma

Jamǵır tamshılarınan G E N J E degen sóz dúziliwi kerek. Gúzetiwqaraw, baǵıw, qarawıllaw.

Em- shıpa, dawa.

Nárestebóbek, bópe, saǵıyra. Jasırınpinhamı, qupıya, puxta, sır.En – belgi, tańba.

2-konverttegi tapsırma

2-toparda jamǵır tamshılarına dominant sózlerdiń bas háriplerin qurastırǵanda S A B Í R sózi dúziliwi kerek.

Sazlaw - ońlaw, dúzew, durıslaw, tuwrılaw. Arashalaw – ayırıw, ajıratıw.

Basqa - bóten, ózge.

Írǵıw - sekiriw, ǵarǵıw, atlaw. Rehimli - ǵamqor, qayırqom, miyrimli.

20

1. Tómendegi sózlerdiń sinonimlik sıńarların tabıń.

2.Lám –

Íqtırma – Yańlı – Írısqı – Íńǵaysız – Shıǵısıw – Hóktem – Jubanısh – Zúryad –

Jámlesiw –

3.Sinonim sózlerdiń izertleniwi boyınsha 10 ilimiy ádebiyattıń diziminjazıw.

Shınıǵıw. Tekstten leksikalıq sinonimlerdi tabıń.

Nuw qaraǵay qamıslardıń sáwlesi kúnge túsip, onıń jiyeginde turǵan adamlarǵa astında taǵı da qamıslıq barday kórinedi.

Kóldiń bir shetinde, jup-jubı menen tórt aqquw jayılıp, kóldiń jaǵasındaǵı ósken shıyqıldawıqtı jep bir-birine qarap moyınların sozıp, naz etkendey boldı.

-Hámmeniń de balası ózine áshirepi. Kózdiń aǵı-qarasınday balalardı jawdıń otında qaldırmaw ushın aqırǵı demimizge shekem gúresiw seniń menen biziń atalıq parızımız. Bular da er jetken soń ózperzentlerin bizlerdey qorǵasın! Sonlıqtan hesh waqıtta miynetten moyıdım deme, shabazım. (K.Sultanov «Aqdárya»)

21