Dialektikanin tiykargii tusinikleri

ǵárezsizligin bekkemlew ushın tek ekonomikalıq ózgerisler qurıw jeterli emes. Sonıń menen birge siyasiy, mádeniy hám ruwxıy ózgerisler hám boldırıw iskerlikli soсiallıq siyasat alıp barıw, insan boyınsha ǵamxorlıq, onıń ómirlik máplerin qorǵaw hám zárúr.

“Ǵárezsizlik bizden bilimdanlıqtı hám joqarı dárejede qánige bolıwdı talap qıladı. Endilikte ózgeristi ilim hám texnikanı basqarıw, miynetti shubhasız, joqarı dárejede shólkemlestiriw sıyaqlılar hár tamanlama tayarlıqsız hám tereń bilimlersiz bolıwı múmkin emes. “Ǵárezsizlik rawajlanıwǵa tosqınlıq qılıwshı administrativlik - buyrıqpazlıq mexanizmin buzıp taslaw, Ózbekstannıń soсiallıqekonomikalıq hám ruwxıy rawajlanıwdıń isenimli mexanizmin jaratıw.

“Ǵárezsizlik ulıwma insanıy minez-qulıq normaların buzıw hallarınan, beziw, soсiallıq ádalat prinсiplerin izbe-izlik penen ámelge asırıw. Bul degen sóz benen istiń, huqıq penen wazıypanıń birligin támiyinlew, hadallıq hám hújdan menen islep, joqarı ónimli miynetti shólkemlestiriw, oǵan haqı tólewde teńlestiriwshilik tendenсiyalarına, kútiwshilikke keyiplerdi biykarlaw. Solay etip, bolmıs hám biliwge say biykarlaw hám biykarlawdı biykarlaw dawam ete beredi. Bul proсesstedialektikanıń hámme prinсipleri ámelge asa beredi.

Dialektika kategoriyaları hám nızamlıqların analizlewde ol yaki bul formada biykarǵa baylanıslı kóz-aldıǵa keltiriwlerge dus kelemiz. Bunnın sebebi sonda, hár qanday biykarlaw nızalıqların analiz etiwde ol yaki Bul formada biykarǵa baylanıslı kóz-alıdıǵa keltiriw pikirlerine dus bolamız. Kúndelikli turrmısta «biykar» túsinigin «joq», «qarsı shıǵıw» sózleri menen baylanıstıramız. Filosofiyada bul túsinik kategoriya dárejesine kóterilgen bolıp keń hám tereń mazmunǵa iye.

Biykaralawdıń túrlerine itibar beremiz. Dialektikalıq biykarlawdıń mánsin túsiniwde biykarlawdıń túrlerin anıqlaw ayırıqsha áhmiyeke iye. Ayırım ádebiyatlarda biykarlaw túrleri haqqında konсepсiya inabatqa alınbasada, tiykarına dialektikalıq biykarlawǵa itibar berilmekte. Usıǵan baylanıslı, dialektikalıq biykarlaw destrukсiya, kumulyaсiya hám konstrukсiyadan ibarat bolǵan

51

bir pútin proсess degen ideya atap kórsetilgen.24 Bul jerde belgilengen ekinshi ekinshi hám úshinshi berilgen pikirler, anıǵıraǵı, olarǵa berilgen anıqlamaǵa qayshı keledi. Tiykarınan, kumulyaсiya latın sózinen alınǵan, kóbeyiw jıynalıw, mazmunlı muǵdar ózgerislerin yaǵnıy, kóbeyiw, ósiw hám rawajlanıwdı beredi. Joqarıda keltirilgen pikirlerdi názerde tutıp, biykarlaw proсessiniń túrleri bar ekenligi, olardıń hár biriniń ózine tán xarakterge iye ekenligi haqqında kóz-aldıǵa keltiriwlerdi islepshıǵıw apzalıraq kórinedi.

Biykalawdı ózgertiriwge alıp barılǵan proсess. Ózgeriske alıp baratuǵın

rawajlanıwdıń hár qıylı basqıshında payda bolatuǵın dialektikalıq biykarlaw úsh túrge bólinedi degen pikirge kelmekte. Yu.A.Xarinnıń aytıwına qaraǵanda, bularda destrukсiya, alıp taslaw arqalı jańalanıw hám tranсformaсiya dep qaraǵan.

D e s t r u k с i ya (lat. buzılıw, jımırlıw) - belgili dárejede obektiń ápiwayılasıwı, strukturasınıń buzılıwı, rawajlanıw toqtap qulawı ushırawı formasında payda boladı. Belgili dárejede obekttiń ápiwayı strukturasınıń buzılıwı, rawajlanıw toqtap qulawǵa uqsaǵan formada payda boladı. Bul biykar buzılıw, ıdıraw, jarılıw, jımırlıw, joq bolıw, qulaw, krizis atamalarında óz kórnisin tapqan. Alıp taslaw arqalı jańalanıwda, destrukсiyadan parıqlı, biykar etiw proсessinde ol yamasa bul sistemanıń ayırım qásiyetleri, elementleri saqlanadı, basqarıw almastırıladı, biykar etiledi, joq boladı. Rawajlanıw jańalanadı, usı jol menen sistema ózin bir pútilikgi saqlanadı hám rawajlanıp bara beredi. T r a n s f o r m a с i ya (lat. qayta ózgertiw, ógertip jiberiw, aylandırıw – rawajlanıwǵa alıp baratuǵın sonday biykarlaw, onda obekt sistema óz tiykarların saqlaǵan halında sapa jaǵınan ózgeredi, bir sistemadan ekinshi sistemaǵa ótiw payda boladı. Bul tiptegi biykarlaw rawajlanıw emes, bálkim sekiriw jolı menen túpkilikli ózgeriske, rawajlanıwǵa alıp keletuǵnı proсess. Eger alıp taslaw arqalı jańalanıwda sistema dúzilse, támiyinlese, tranсformaсiyalı

24 Vvedenie v filosofiyu. Chast 2 M., 1989 Bet168-169

52

biykarlaw obekt aldıngı halatta, sıpatqa tosınlıqqa, hátte, qarmaqarsı sıpatqa iye bolǵan jańalıqqa aylanadı. Burınǵı SSSRda qayta qurıw dáwirinde aldın bar bolǵan totalitar sistemanı demokratiyalıq soсializmge aylandırıw rejesi qabıl etilgen edi. Biraq payda bolǵan kirizis sonday dárejede tereńlesti, destruktiv poсessler júdá keń kólemde tarqalǵan, nátiyjede, qoyılǵan maqset ámelge aspadı, burınǵı SSSR aymaǵında sistema sapa jaǵınan túpten ajıralıp turatuǵın ǵáresiz mámleketler payda eń jańa tariyxtan belgili.

Biykarlawdı biykarlaw hám sintezlestiriw

Bir halatdan ekinshi halatqa ótiw payda bolıp atırǵan sansanaqsız ózgerislerdiń bir kórnisin payda etedi. Baylanıslardıń shınjırınıń bir buwının payda etedi. Halattıń ózgeriwi bolsa biykar etiw birden predmettiń aldıńǵı jańdayı yaki xossasınan ajıralıp turıwshı hám ózinde tafovutni saqlaǵan belgini birinshi bykarlawdı júzege shıǵaradı.

Qıyn, kóp sistemalı obektlerde biykarlaw lahzasida óz kórnisin tapqan qarsılıqtı sheshiwge sonday bir jaǵdaydı keltiripshıǵaradı. Ol predmettiń dáslepki halatınan birinshi biykarlawdı payda etetuǵın nárseden ajıralıp turadı. Yaǵnıy birinshi biykardı júzege keltirgen qarsılıqtı sheshiw ekinshisi biykarlawdı payda etken basqa qarsılıqtı keltirip shıǵaradı. Ekinshi biykarlawlahzasida payda bolǵan qarsılıqtı sheshiwdi, aldıńgı lahzada toplanǵan ózgerislerdiń juwmaqlawshı kórnisinde, jańa sıpattıń qáliplesiwine alıp keledi. Birinshi biykar ushın tiykar bolǵan ayrım xislatlar kúshti yaki áhmiyetin joq etpegen xossalar, funkсiyalar tiklenedi.

Biykarlawdı kóp proсessli e kenligin ańlaǵan Gegel rawajlanıwdıń bir neshe basqıshlı shınjırǵa uqsatadı hám bul formanı «triada» dep aytadı.

Gegeldiń pikirinshe, tek ideya triada úshlik formasında bir basqıshtan ekinshi basqıshqa ótip rawajlanadı. Tezis hám antitezis ortasındaǵı qarsılıqtıń sheshiliw sintezine alıp keledi. Sintez úshinshi basqısh, ekinshi basqıshtıń biykarlawshısı, birinshi basqıshqa qaraǵanda biykarlawdı-biykarlaw sıpatında payda

53

boladı.Gegel triada formasında payda bolatuǵın, kóp basqıshlı biykarlawdıbiykarlaw proсessin rawajlanıw nızamı dep bildi.

Demek dialektika barlıq qubılıslardı determenizm tiykarında, yaǵnıy qubılıslardı sebep-aqıbetlik baylanısta izertlewden ibarat. Álbette bunday obektivlik nızamlıqlar bar, buǵan kóp mısallar keltiriw múmkin: ekonomikalıq krizisler, dáwirinde siyasiy hákimiyat óz tárepdarların joǵaltadı, oppoziсiya janlanadı, jańa saylawlar bolǵan jaǵdayda ol hákimiyatqa eli ketiwi múmkin basqa mısal: azatlıq urısları dáwirinde xalıq húkimet tárepinen burınǵıdan better jámlesedi. Biraq dialektikalıq usıldı universal usıl dep qaraymız. Ayrım jaǵdayda dialektikalıq usıl dep qarawǵa bolmaydı. Bunı turmıstıń ózi kórsetip otır: kóp qubılıslardı bunday usıl menen biliwge bolmaydı. Texnikalıq ilimlerdegi ashılıwlar da bunı tastıyıqlaydı. Burın tábiyat máńgilikke belgilengen saat mexanizimi sıpatında iertlenetuǵın edi. Endi fizikalıq proсesslerde tosınlıqtıń (sluchaynost) rolin kvant teoriyası tiykarlap beredi. Dialektikanıń ornına jańa usıl sinergetika payda boldı.25

Biraq sonnı aytıwımız kerek, fizika, matematika, ximiya, biologiya, sıyaqlı fundametallıqqa iye ilimlerde payda bolıp atırǵan ózgerislerdi tek dialektikanıń nızam kategoriyaları menen túsindiriw jetkiliksiz bolıp qaldı. Bul boyınsha túrli pikirler bar. Shet ellerde kóp ǵana filosoflar dialektikanı birotala biykarlamastan sinergetikanı hám qollap quwatlamaqta.

Alımlardıń pikirinshe, «sinergetika» túsinigi ilimge 70jılları kirip kelgen. Ol dáslep fizikalıq, biologiyalıq, ximiyalıq, qubılıslardaǵı keyinshelik ekonomikalıq-texnikalıq, jámiyetlik proсesslerdegi ózin-ózi shólkemlestiriw, uyımlastırıw, ózin-ózi basqarıw, xaos (tártipsizlik) sıyaqlı halatlardıń baǵdarlanıwın, nızamların biliwge qaratılǵan. Bul táliymattı dáslep belgiyalı fizik Ilya Prigojin, sońınan nemeс fizigi Xenerik Xaken hám basqa alımlar tiykarın salǵan hám ol búgiliginde ǵarezsiz oylaw metodı sıpatında qaralmaqta. Bul baǵdardı túsindiriwge turaqlasqan pikir joq. Mısalı, onı birtopar alımlar dialektikanıń dawamı dese, e kinshi birewleri XX ásirdegi ilim hám jámiyetlik

25 Politologiya. M:. Akalim, 1998.110.B.

54

rawajlanıw nátiyjesinde júzege kelgen oylaw metodı dep túsindiredi. Sinergetikaǵa tán qásiyet ne? Jasıratuǵını joq, XX ásirdegi tábiyattanıwdaǵı hám jámiyettanıwdaǵı jetiskenlikler nátiyjesinde obekt penen subekt, materiallıq penen ruwxıylıq, izertlewshi menen onıń izertlew obekti, tábiyat penen jámiyet, túrli qatlamlar hám toparlar ortasındaǵı múnásibetlerge jańasha qatnas baslandı. Onıń mánisi sonnan ibarat, ilim hám filosofiyanıń óz-ara parqı endi olar arasındaǵı qarsılıq, qaramaqarsılıq hám antogonizm tuwralı emes, bálkim olardıń birge islesiwi, birligi haqqında pikir júrgiziwdi talap etpekte. Demek, sinergetika bolatuǵın bolsa insan turmısında, ilim proсessinde burın bolmaǵan qatnaslardı filosofiyalıq analiz etiwshi baǵdar sıpatında payda boldı.

Eger dialektika rawajlanıwdı qarama-qarsılıqlardıń birligi hám gúresi, san ózgerisleriniń sapa ózgerislerine ótiwi, biykarlawdı biykarlaw nızamları arqalı sáwlelendirse, sinergetika olardı rawajlanıwdıń birden-bir universal nızamları dep qaramaydı. Bunnan tısqarı sinergetika búgingi сivilizaсiya rawajlanıwına tán bas prinсip – úzliksizlik (evalyuсiya), basqıshpa-basqısh rawajlanıw (koevolyuсiya), teńsizlik, turaqsızlıqtıń turaqsızlıqtıń turaqlı sıpat alıwı sıyaqlı nızamlıqlardı tiykarlap berdi hám olar ilim, jámiyetlik turmıs rawajlanıwında barǵan sayın óz dáliyllewine iye bolmaqta.

Rawajlanıwdı túsiniw boyınsha bahalı ideyalar nemeс klassikalıq filosofiyasında Kant, Gegel táliymatlarında óz kórnisin taptı. Ásirese rawajlanıw tuwralı konсepсiya eń aldı menen adamzattıń tariyxıy rawajlanıwınıń obektiv idealizm poziсiyasınan túsindirliwi Gegelge tiyisli.Rawajlanıw, ilgeri súriw baslanǵısh sapadan joqarı sapaǵa ótiw bolıp tabıladı. O leki sapanıń ramkasında sanlıq hám sapalıq ózgerisler arqalı ámelge asadı hám bunda rawajlanıwdıń deregi obektiv dialektikalıq qarama-qarsılıq boladı, al rawajlanıwdıń baǵdarı biykarlawdı biykarlaw bolıp xarakterlnedi. Joqarıǵa qaray rawajlanıw ózine tedenсiya túrinde saladı.

Ol óz ishine rawajlanıw dáwiriniń jańa sapanıń qáliplesiwiniń zárúrli etapı sıpatında salıstırmalı túrde tınısh

55

(evalyuсiyalıq) dáwirdi hám kirgizedi. Sonday-aq regresstiń, demek gónege qaytıp aynalıp keliw múmkinshiligi hám boladı. Solay etip rawajlanıw joqarılawdıń avtomat proсessi bola almaydı. Qullası tamamlap, ekinshi sapaǵa ótedi. Degen menen málim nızamlarda óz kórnisin tabadı. Dialektikanıń nızamları qarama-qarsılıqlardıń birligi hám gúresi, san ózgerisleriniń sapa ózgerislerine ótiw hám biykarlawdı biykarlaw nızamlarıda sonday.

Sinergetika úyretetuǵın rawajlanıwdıń evalyuсiyalıq prinсipin analiz etip kóreyik. Búgingi kúnde dialektika tiykarlap bergen evalyuсiyasız revalyuсiya, revalyuсiyasız úzliksiz rawajlanıw júz bermeydi degen gáp gónerip qaldı. Sebebi evalyuсiya bolmıstıń ulıwma nızamı sıpatında tek ǵana insanlar menen insanlar ortasındaǵı, yaki insan menen tábiyat ortasındaǵı birlik, birge islesiwdi hám maqullaydı. Ol jámiyet turmısında keńislik hám waqıtqa baylanıslı geosiyasatlıq ózine tánlikti esapqa alıwdı talap etedi. Jámiyette revalyuсiyalıq hádiyse joq demekshi emespiz. Tariyxta kóplep revalyuсiyalıq awdarıspaqlar bolǵan. Olar tuwralı kóplep shıǵarmalar jazılǵan. Biraq XX ásir ilimi revalyuсiyanıń rawajlanıw proсessindegi birden-bir jolı ekenligin kórsetiw menen birge onıń belgili dárejede qáweterli jol ekenin dáliylep berdi. Aqırı, o leski sistemanı zorlıq penen awdarıp taslawdı, buzıwdı, joq qılıwdı aqlaydı. Málim, marksistlik táliymatta zorlıq – jańa jámiyettiń kindik sheshesi» dep qaraladı.

Ulıwma revalyuсiyalıq revalyuсiyalıq táliymatta zorlıqqa ayrıqsha itibar beriledi hám oǵan shaqırıladı. Úziliksiz rawajlanıw táliymatında bolsa, progress, rawajlanıw eskini buzbastan, urıssız-qaǵıssız ámelge asıwı múmkin bolǵan progress ekenligi tiykarlanadı. Bul táliymat házirgi zaman tábiyat ilimleriniń tiykarǵı nızamlıqları sıpatında tiykarlanǵanılǵan.

56

IV BAP.FILOSOFIYA PÁNIN OQÍTÍWDA INNOVACIYALÍQ METODLARDAN PAYDALANÍWDÍŃ ÁHMIYETI

4.1.Filosofiya pánin oqıtıwdıń búgingi kúndegi mashqalaları

Mámleketimizde bilimlendiriw tarawında “Milliy model” tiykarında ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń haqıyqıy mánisi –milliyliktiń ústinligin támiyinlew bolıp qalmastan, al, dúnya páni hám bilimlendiriw sisteması erisken eń aldıńǵı jetiskenlik hám milliy ózlikti qáliplestirw tiykarında, milliy rawajlanıwımızdı támiyinlep beretuǵın bilimlendiriw sistemasın jaratıwdan ibarat. Bul barada, filosofiyanı oqıtıw hám jaslarda filosofiyalıq oylawdı qáliplestiriw mashqalasın jańasha paradigmalar tiykarında sheshiw zárúrligi júzege keldi. Sonlıqtan, ásirler dawamında dúnya filosofiyası, sonday-aq milliy filosofiyalıq qádiriyatlar tiykarında jaslarda filosofiyalıq oylaw, pikirlew kónlikpelerin qáliplestiriwdi úziliksiz tálim sistemasına kiritiw, bizińshe milliy mentalitetimizdiń milliy rawajlanıwı ideyası tiykarında jánede joqarılatıwǵa xızmet qıladı.Usı tiykarda Birinshi Prezidentimiz I.A.Karimov “Perzentlerimiz, keleshek, áwladlar bizden usı úlkeni, usı muqaddes jerdi jáne de bay, kúshli hám qudiretli halatta qabıl qılıp alıwları ushın, biz ullı ájdadlarımızǵa qaraǵanda usınday minnetdarshılıq sezimlerin seziniwleri ushın lazım bolǵan barlıq jumıstı islew biziń puxaralıq minnetimiz”, dep aytqan edi “Joqarı mánawiyat – jeńilmes kúsh” miynetinde. Puxaralıq minnetimiz hár qanday auditoriyada, joqarı oqıw ornında bolama, ulıwma bilimler beriw orınlarda bolama, hátteki eki-úsh adamnan ibarat sáwbetindede keleshek áwladlarımız ushın insanıy, adamgershilik sezimlerimizdi áshkar qılıwımız, úyretiwimiz, olardıń sanasında, júreginde Watan súyiwshilik sezimin qáliplestiriwimizdi talap etedi.

Házirgi dáwirde filosofiyanı oqıtıwda oqıtıwshı dus keletuǵın eń xarakterli shárt-sharayat sonday, filosofiya qálipleskenli berli tap búgingi kúnge shekem onıń prdemetinde de, onı úyreniwshilerdiń tábiyatında da, onı úyreniwdi shólkemlestiriw formalarında da úlken ózgerisler júz bergen. Eń aqırǵı ózgeris elimizdiń óz ǵárezsiligin qolǵa kiritiwi múnásebeti menen

57

dogmalasqan hám bir jaqlama marksizm-leninizm fislofiyanıń biykarlanıwı hám onıń ornına óz milliy filosofiyamızdı qáliplestiriw máselesiniń kóndeleń bolıwı múnásebeti menen ámelge aspaqta. Sebebi, búgingi kúnge shekem filosofiyanıń predmetinde dúnya kóleminde eki úlken ózgeris júz bergen. Olardan birinshisi filosofiyanıń raсiannallasıwı hám differenсiyalasıwı sebepli onıń pánge aylanıwı hám keyin ala pozitivizm aǵımı tárepinen kereksiz ekenliginiń kórsetiliwi bolǵan edi.

kelingen edi. Oqıtıw usılları hám onı shólkemlestiriw formaları da soǵan maslasqan

sıǵıp shıǵarılǵan óz ótmish milliy filosofiyamız mazmunın eslep alıwǵa hám onı zamanımızǵa muwapıqlastırǵan halda qayta tiklew hám rawajlandırıwǵa, ekinshi tárepten, joqarı aytıp ótilgen dúnya filosofiyalıq mádeniyatında júz bergen ózgerislerdi tereń talqılap hám sın kóz benen úyrenip shıǵıp, olardı óz dúnyaqaramızdı keńeytiriwmizge qaratıp, úshinshi tárepten, usı joqarıdaǵılar tiykarı óz jańa milliy filosfiyasız tiykarların islep shıǵıwǵa, tórtinshi tárepten, usı proсesslermenen barabar filasofiya oqıtıw jumısların alıp barıwǵa qaratıwımız kerek. Usı jerde birinshi prezidentimiz Islam Karimovtıń: “Kóp ásirlik tariyxımız sonı kórsetedi, insan dúnqarasınıń qáliplesiwinde ilimniń, ásirese soсiallıq pánlerdi ornı úlken. Bul jámiyettanıw bolama, tariyx, filosofiya, siyasattanıw bolama, psixologiya yamasa ekonomika bolama-olardıń barlıǵı adamnıń intellektual kámillikke erisiwinde úlken tásir kúshine iye”– deb aytqanların eslewdiń ózi jetkilikli.

Bunıń ústine házirgi waqıtta filosofiya sabaqlarınıń biziń studentlerımız júdá qısqa waqıt aralıǵında, máselen, 36 saatlıq lekсiya va 36 saatlıq seminar shınıǵıwlarında ózlestiriwi kerek bolmaqta. Bul waqıt ishinde biz studentlerdı hám óz ótmish milliy filosofiyalıq qádiriyatları menen, hám dúnya filosofiyası mazmunında júz bergen iri ózgerisler menen, hám qáliplese baslaǵan

58

jańa filosofiyanıń óziniń tiykarǵı temaları menen, hám milliy ideya – ideologiyamız mazmunı menen tereń tanıstırıwǵa úlgeriw jolların izlewimiz kerek. Biziń milliy ózligimizdi qorǵay alatuǵın ziyrek shaxslar jetilisip shıǵıwı ushın biz oqıtıwshılar izleniwimiz, óz ústimizde tınbay miynet etiwimiz qájet. Elbasımız ámelge asırıp atırǵan siyasatta usılardı ámelge asırıwǵa baǵdarlanǵan. Bizdi tıńlawshı auditoriya áyyemgi filosofiyanı úyretiwdegi sıyaqlı hikmetti súygeni ushın haqıyqıy elitar filosofiyanı biliwge qızıǵatuǵınlardan e mes, al kerisinshe totalitar soсializm ideyalogiyası dáwirindegi bossózlikler sebepli abıroysızlanǵan filosofiya kórinisin este saqlap qalǵanlardıń perzentleri ekenliginde esapqa alıwımız kerek.

Anıqlap aytqanda, totalitar soсializm filosofiyası qáliplesip bolǵan, tayar hám biykarlaw múmkin bolmaǵan absalyut tuwrı ilimiy táliymat sıpatında oqıtıp kelingen edi.

Házirgi dáwirde (bir ásirde berli) Batısta qayta tiklenip atırǵan haqıyqıy mánidegi filosofiya bolsa elitar bilimge qaytıwdı talap etpekte. Yaǵnıy filosofiyanı úyreniw , bir tárepten mámleketti basqarıw ámeliyatı ushın zárúrlik bolsa, ekinshi tárepten onı úyreniw ómirdiń mánisin túsiniw, kámil insan bolıw quralı bolıp kelgen edi. Endilikte bolsa biz filofosiyanı óz milliy filosofiyamızdıń mashaqqatlı qálipleplesiwi, tuwılıwı proсessinde oqıtıp atırmız.

Házirgi dáwirde filosofiyanı oqıtıwdıń jáne bir quramalılıǵı sonnan ibarat, onı úyrenetuǵın insanlar tábiyatında da úlken tezlik penen quramalı ózgerisler júz bermekte. Yaǵnıy, biz búgingi kúnniń studentlerınıń glaballasıw dáwirindegi sanasınıń táz pát penen ózgeriwip atırǵanlıǵında esapqa alıwımız kerek. Bizge belgili, bun proсess biz totalitar soсializm dáwirindegi jabıq jámiyet sharayatında shıqqan hám Batıs filosofiyasınıńO.Shpengler, X.Ortega-i-Gasset, K. Mangeym, X. Arendt, T. Adorno, M. Xorkxeymer, V. Benyamin hám G. Markuze sıyaqlı belgili filosofları unamsız táreplerin anıq ashıp bergen massalıq mádeniyattıń kirip keliwi ushın qolay bolǵan ashıq jámiyet, informaсiya xaostı, globallasıw, sonday-aq, ideologiyalıq húrijler sharayatında ásirese úlken qáwip tuwdırmaqta. Bul jaǵday sharayatında jaslardı elitar

59

mádeniyat bolıp kelgen filosofiyalıq mádeniyatı ruwhında tárbiyalawdı, haqıyqıy kámil áwladtı jetilistiriw jumısın oǵada quramalastıradı.

Joqarı oqıw orında islewshi professor, doсent, assisentlerdiń eń tiykarǵı wazıypası – studentlerdı oqıtıw. Oqıtıw proсessin haqqında eki túrli túsinik qáliplesken. Birinshisi, subekt-obekt arasındaǵı qarım-qatnas formasında sáwlenlense, ekinshisi subektsubekt arasındaǵı qarım-qatnas forması kórinedi. Birinshi jaǵdayda oqıtıwshı studentlalarǵa informaсiyanı qabıl etiwshi obekt sıpatında qarasa, ekinshisinde oqıtıwshı tikkeley qatnasta bolıwshı, yaǵnıy sáwbetles sıpatında qaraladı. Álbebette, filosofiyadın sabaq ótken sabaq ótiwdiń eń jaqsı forması birinshisi. Metodikada ayrım qánigelerdiń pikirine kóre sabaq

ótiwdiń ekinshi forması jańa bolıp, birinshisi bolsa eski, dástúriy eken. Bul pikirl pútkilley tuwrı dep bolmaydı. Sebebi, eń aldı menen barlıq dáwirlerde bul eki formanıda qollawdıń dáwir hám shárt-sharayatlar menen talap etiliwi hámde oqıtıwshınıń óz jaǵdayınan kelip shıǵatuǵın (yaǵnıy obektiv hám subektiv) sebepleri boladı.

Usı mániste bul másele analizine konkret jantasıw zárúr. Máselen, subekt-obekt qatnası

1)studentler toparında tartınshaq, aktiv bolmaǵan yamasa bilim járejesi júdá tómen studentler kópshilikti talap eteǵun jaǵdayda;

2)oqıtıwshınıń ózi lekсiyanı biymálel oqıy alatuǵın tájriybe

hám bilimge iye bolmaǵan jaǵday

3) oqıw teması hám materialı júdá jańa, ele hár tárepleme úyrenilmegen, endiǵana úyrenilip atırǵan halda bolıwı da múmkin. Usı sıyaqlı jaǵdaylarda sabaqlarda subekt-obekt qatnası qarar tabıwı tábiiy.

Biraq bunnan, birinshiden filosofiya sabaqların hámiyshe sonlay ótiw kerek degen juwmaq shıǵarıwǵa asıqpaw kerek. Ekinshiden, bunday jaǵdaylarda da, yaǵnıy subekt-obekt formasında sabaq ote turıp da bunday sabaqlar ishinde de subet-subekt qatnasıq tárizin imkanı barınsha, fragmentar túrde bolsa da kiritip turıwmúmkinshiligin esapqa alıw kerek.

60