Dialektikanin tiykargii tusinikleri

organları, sonday-aq biziń seziw organlarımızdı tolıqtıratuǵın hám kúsheytetuǵın janapay túrdegi hár túrli qurallardıń - teleskop, mikroskop, quramalı fizikalıq priborlardıń járdeminde qabıllanıwı múmkin.

Tiykar kategoriyası tábiyattıń ya jámiyettiń jeke bir qubılısınıń emes, al kóp qubılıslardıń ulıwma tiykarın ashadı. Bunıń ústine tiykar kategoriyası qubılıslardaǵı qálegen ulıwmalasqan emes, al bul qubılıslardıń tábiyatın hám rawajlanıwın belgileytuǵın ulıwmalıqtı ańlatadı. Buǵan miynet (tiykar) hám qubılıslar (tovarlar hám olardıń almasıwları) mısal bola aladı. Mısalı, anaw yaki mınaw jámiyettiń tiykarın oǵan tiyisli bolǵan barlıq zárúrli tárepler hám baylanıslar, olarǵa kiriwshi barlıq rawajlanıw nızamları beredi.17

5. Pútin hám bólek – filosofiya kategoriyaları bolıp, bul kategoriyalar predmetler jıynaǵı menen bul predmetlerdi birlestirgen, komplekske pıtırańqı jaǵdaydaǵı predmetlerge tán bolmaǵan jańa qásiyetler hám nızamlıqlardıń payda bolıwına alıp keletuǵın baylanıs ortasındaǵı qatnastı sáwlelendiredi. Bul baylanıs pútin sıpatında, predmetler bolsa oǵan qarap bólimler sıpatında júzege keledi. Ápiwayı bir mısal: ximiya elementlerden natriy menen xlor jeke-jeke alınǵanda olardıń birigiwi (as tuzı) iye bolǵan zatlarǵa iye bolmaydı. Bunda predmetlerdiń (bólimlerdiń) baylanısı dúziliwshi pútin tipin belgileydi: dúzilis baylanısları struktura pútin, háreketleniw baylanısları háreketlendiriwshi pútin, rawajlanıw baylanısları rawajlanıwshıpútindi belgileydi. Basqa kóp filosofiyalıq mashqalalar sıyaqlı, pútinlik mashqalası, antik zamanlarda ortaǵa qoyılǵan edi. Bir nesheásirler dawamında álemniń dúzilisi hám birligi predmet hám qubılıslardaǵı tártip izbe-izlik, anıqlıq hám toparlastrıwı adamlardı qızıqtırıp kelgen. Alımlar oyshıllar predmetlerdiń hár túrliligi birligi ortasında baylanıslıq ústinde oylanıp kelgen. Olar bir qatar sorawlardı ortaǵa tasladı: pútinliktiń mánisi neden turadı? Ne birlemshi: pútinlikpe yamasa bólim be? Hámme predmetler bólingende, onıń sıpatı bólinedime? degen sorawlar qoyılǵan.

17 Berdimuratova A.K. Filosofiya. N., «Qaraqalpaqstan» 147.b.

31

Idealizmniń wákilleri Platon, Leybniс taǵı basqalar, pútin bóleklerdiń jıyındısınan ibarat emes, ol tiykarınan ruwxıy iskerliktiń nátiyjesinde payda bolǵan degen pikirge kelgen. Ótmish materializmniń iri wákilleri, Demokrit, F.Bekon, Golbax óz dáwirlerinde tábiyat pánlerine súyenip pútindi mexanistlik mániste, yaǵnıy, nárselerdiń jıyındısınan kelip shıǵatuǵın qásiyet dep belgilegen.

Materialistik dialektikada pútinlik prinсipi /qaǵıydası islep shıǵıldı. Bul prinсipke kóre, pútin bólimler jıyındısınan ibarat bolmastan, olardıń baylanısıwı, óz-ara tásirinen kelip shıqqan jańa qásiyet tárepti ózinde jámleydi.

Endi joqarıda keltirilgen filosofiyalıq mashqalanı házirgi analizine ótemiz. Bunda predmetlerdiń hám anıqlıǵı tiykarında ne jatıwın, tártip penen rawajlanıw ortasındaǵı baylanıslardı anıqlaw ushın búgingi kúnde jańa mazmun menen bayıp barıp atırǵanbólim hám pútin kategoriyalarına itibar etemiz.

Bólek hám pútin kategoriyaları bolmıstıń barlıq tarawlarınıń tártiplegenligin, tómenen joqarı tárepke ótiwde, bir basqıshtan jańa basqıshqa ótiwde jańa qásiyetti sáwlelendiredi.

Mazmun hám forma - álemdegi túrli nárse, qubılıs hám proсesslerdiń dialektikasın úyreniwde, olar ortasındaǵı baylanıs hám qatnaslarda biliwde ayrıqsha orın tutatuǵın kategoriyalar. Mazmun bul belgili nárse, hádiyse proсesslerdiń ózine tán sıpat qásiyetleri jıyındısın ańlatadı, filosofiya, logika, tiltanıwshılıqtıń mánisi mazmunı degende, tiykarınan, predmet, predmet haqqındaǵı pikir, belgili bir predmet ústinde orınlanatuǵın islerdiń kompleksi túsiniledi. Al forma mazmunnıń bar usılı, nárse hám hádiyselerdiń ishki hám sırtqı dúzilisin sáwlelendiredi. Forma degen ne? Adamlardıń óz turmısında qádimgi qollanatuǵın forma haqkında túsinikleri tek geometriyalıq eleslewler menen baylanıslı. Olar zatlardıń tek sırtqı kórinisin, sırtqı pishimin bildiredi. Al forma haqqında filosofiyalıq túsinik basqasha. Forma bul zatlardıń proсesslerdiń qubılıslardıń jasaw hám rawajlanıw usılın kórsetetuǵın figuralar, obrazlar, strukturalar baylanıs hám qatnasıq túrleri bolıp tabıladı.

32

Jańa dáwir filosofları F.Bekon hám basqa materialistler materiyanıń formadan ústin turıwshı atribut dep túsingen. Sondayaq olar materiya menen qáliplesiwiniń óz-ara baylanıslıǵın atap ótken. Forma hám materiyanıń óz-ara qatnasın anıqlaw ushın F.Gegel

«mazmun» túsinigin kategoriya dárejesine kóterip, onı tereń analilizlep berdi. Onıń pikirinshe, mazmun hám forma nárselerdegi bir-biri menen ózgeshe biraq úzliksiz baylanısta bolǵan, biri ekinshisine aylanıp turǵan, qarama-qarsı táreplerin bildiredi.

Mazmun hám formanı analizlep qaraǵanımızda, álemdegi predmetlerdiń mazmunlı táreplerin, olardıń turaqlı hám ózgeriwsheń xarakternin tereńrek anıqlaw imkaniyatın beredi.

M a z m u n – bul obekttiń xrakterin belgilep beriwshi elementler, qásiyetler, ishki proсessleri, olar ortasındaǵı baylanıslar kompleksi. Jáne hám qısqasha etip aytqanda, mazmun obektin quramına kiriwshi barlıq bólimler hám proсesslerdiń jıyındısı. Mısalı, oqıtıw iskerligi mazmunına oqıtıw quralları, bilim beriw proсessleri alıp qarawǵa boladı.

F o r m a – mazmunnıń elementlarin baylanıstırıw usılı. Joqarıda keltirilgen mısaldan paydalansaq, onda forma oqıtıwshı,oqıw hám oqıtıw quralları, oqıtıwshı sıyaqlı bólimlerdiń baylansıwı, bilim beriw proсessiniń belgili tártibin bildiredi. Usıǵan baylanıslı oqıtıw hám oqıw iskerliginiń forması, lekсiya oqıw, seminar, gúrrińlesiw ótkeriw jazba jumıs t.b.

Forma predmettiń mazmunın shólkemlestiredi, tártiplestiredi. Demek, forma bul sırtqı qıyapa, kórnis emes eken. Sonıń menen birge, mazmun tek forma araqalı payda boladı. F.Gegel aytqanınday, forma mazmunlanǵan, mazmun formalanǵan boladı.

7. Element, struktura hám sistema. Struktura (latın sózinen

alınǵandúzilis) – sistemanıń dúzilisi hám ishki forması, usı sistema elementleri ortasındaǵı turaqlı óz-ara baylanıslardıń birligin sáwlelendiriwshi filosofiyalıq túsinik. Sistemanıń mazmunı, yaǵnıy sistemalardı shólkemlestiriwshi elementlerdiń jıynaǵı, bular bir-biri menen óz-ara baylanısta boladı. Sistemalardıń materiallıq quramı jalǵız bolǵanda olardıń strukturası elementler baylanıslarınıń xarakterlerine, olardıń keńislikte jaylasıwına qarap túrlishe bolıwı múmkin. Struktura

33

tárepinen ibaratbolǵan struktura funkсiyaǵa qaraǵanda sistemaǵa tán qattı háreket (islew) usılında ashılatuǵın ishki negiz sıpatında payda boladı.Funkсiya birdeyine

alıp keledi. Struktura funkсiya biliw teoriyasında, ilim metodologiyasında ayrıqsha rol oynaydı. 18 Sistemahaqqında kóz-aldıǵa keltiriwler dáslep insan biliminiń tárepi hám xarkterin belgilewde isletiledi. Platon, Leybniс, I.Kant va F.Gegel biliwdiń sistemalı belgilerin analizlewge háreket etedi. O.Kont K. Marks

jámiyetti úyreniwde sistemalı izertlew usılın islep shıqtı.

XX ásir baslarında A.A.Bogdanov, V.I.Vernadskiy óz aldına sapalı jaqtan úyreniwdi qoydı, bunda ulıwma sistemalı táreplerdi úyreniwde , 40-jılları avstriyalı alım biolog L. Bertalanfi sistemanıń ulıwma teoriyasın islep shıǵıwǵa qaratılǵan programanı usındı. Házirgi payıtta óz-ara baylanısqan, obektlerdiń tártipli baylanıslıǵı, ekologiyalıq ortalıqtı, túrli basqarıw proсessleriniń mánisin, insan - texnologiya – kompyuter sistemasın izertlewge qaratılǵan «sistema» túsinigi hám jantasıwlardan ilimiy biliw hám praktika tarawlarında keń

Birinshiden noorganikalıq, biologiyalıq hám soсialekonomikalıq sistemalar kiredi. Ruwxıy sistemalar insan ruwxıy iskerliginiń nátiyjesi bolıp, ilimiy, filosoofiyalıq, etikalıq, ideologiyalıq, hám t.b. alıp qarawǵa borladı. Struktura hám elementlerge qarap statikalıq hám dinamikalıq sistemalarǵa ajıratıw múmkin. Statik

18Qarıńız: Kadırova E.R.Dialektika kategoriy «Element» i «Struktura» v proсesse nauchnogo poznaniya–Avtoref. dis .......................kand. filos. nauk. –Tashkent, 1996. 8-9.B.

34

sistemalar mineral, qurılǵan jaylar t.b. óz jaǵdayların, strukturaların belgili shegarada ózgertpey saqlaydı. Dinamikalıq sistema sırtqı ortalıq penen óz-ara tásir proсessinde óz halatı strukturasın ózgertip turadı. Bunday sistemalar qatarına geologiyalıq qatlamlar, biosfera, islep turǵan mashinalar kiredi.

Óz háreketiniń tártibin belgilewshige, ortalıq tásirine bergen juwapqa qarap r e a k t i v lat. re… qarsı; akсio – tásir, yaǵnıy, keri tásir, a d a p t i v lat. adaptare – sáykeslesiw, maqsetke umtılıwshı sistemalardıń toparı bar. Reaktiv sistemanıń halatı

metod háreketlerdi analiz etiw taǵı basqalardı qarawǵa boladı.

Element (latın sózinen alınǵan - elementum) – burınǵı, dáslepki materiya birlemshi, eń ápiwayı dáslepki bólekshelerin bildiriwshi túsinik. Tábiyat túrli - bólekshelerden quralıp, baylanıs hám usılda qosılıwda payda boladı, rawajlanadı. Áyyemgi zamanlardan baslap, filosoflar tábiyattanıwshılardıń bir tárepten, materiallıq pitpeytuǵın – tamamlanbaytuǵınlıǵı sebepli, tábiyatta bunday elementler joqlıǵı haqqındaǵı pikirler ortasında qarsılıqlar bolıp kelgen. Bul pikirler ortasındaǵı qarsılıqlardıń anıqlanıwı sheshiliwi sebepli materiyanıń dúzilisi haqqındaǵı insan bilimleri bayıp bardı. Ilmiy hám filosofiyalıq biliwdiń keyingi rawajlanıwı dawamında «element» túsinigi «bólim» «pútin», «sistema», «ápiwayı», «quramalı», qategoriyalar menen baylanısqan halda analiz etiletuǵın boldı.

Sonday-aq, áyyemgi grek filosofları materiyanıń jalǵız elementi Fales suw , Anaksimen, hawanı, Geraklit ottı. Ol dúnyanıń zatları hám qubılısları ottıń hár qıylı halda bolıwınıń nátiyjesi. Demokrit, Levkip, keyinshelik Epikur materiyanıń eń

35

mayda, bólinbes bólekleri sıpatında atom haqqında táliymattı ilgeri súredi. Áyyemgi Mısr, Hindistan, Qıtay, Iran hám Orta Aziyada dúnyanıń

tiykarında topıraq, ot, suw, hawadan ibarat bolǵan tórt elementten ibarat, degen materiyadan jatadı, degen kóz-qaraslar bar bolǵan.

Demek, XIX-XX ásirlerdegi tabiyattanıwshılıqta jetiskenlikler filosofiyalıq metodologiyalıq jaqtan izertleniwlerdiń nátiyjesinde «element» hám «struktura» túsinikleriniń mánisi anıqlastırıladı. Bul túsiniklerdi úyreniwge Ózbekistannıńtábiyattanıwshı hám fiylosof alımları úlken úles qosqan, Element struktura kategoriyaları sistemasındaǵı orın hám áhmiyeti tolıǵı menen anıqlanadı.

36

III Bap. DIALEKTIKA RAWAJLANÍWÍNÍŃ UNIVERSAL

NÍZAMLÍQLARÍ HAQQÍNDA

jámiyettegi hám adamzat oylawındaǵı hár túrli sheksiz baylanıslar hám qatnasıqlardıń belgili túrin súwretlew menen baylanıslı. Aytayıq, bul qatnasıqlar hám baylanıslar sırtqı hám ishki, zárúrli tosınlı, waqıtsha, turaqlı bolıwı múmkin.

Gáp nızam haqqında kategoriya súwretleytuǵın baylanıslardıń, qatnasıqlardıń tiykarǵı belgileri hám ayırmashılıǵı nede degende eń aldı menen nızamlılıq baylanıslardıń obektivligin, demek biziń sanamızdan ǵárezsizligin moyınlawǵa boladı. Nızamlılıq biziń sanamızdan ǵárezsiz jasaytuǵın materiallıq obektlerdiń tábiyatınan kelip shıǵadı. Sonıń ushın bull nızamlıqlardı islep shıǵarıwǵa hám joq etiwge bolmaydı. Adamlardıń tek óz mápinde nızamlardıń payda tárepin qollanıp hám zıyan keltiretuǵıntásirinen qutılıwǵa háreket etiwi múmkin.

Nızamnıń ekinshi belgili tárepi onıń zatlar hám qubılıslardıń ishki baylanısların hám qatnasıqların bildiriwinde. Egerde obektlerdin izertlegende olardıń sırtqı baylanıslarında toqtamay, tereńirek ishki baylanısların izertlewge umıtılǵanda, tek sol waqıtta bul obektlerdiń nızamın ashıwǵa boladı. Aytamız, sawda menen óndiris arasındaǵı baylanıslarǵa itibar beriw zárúrli. Tiykarınan nırq óndiriste islenip shıǵıladı, al sawda iske asırıladı. Álbette, bull boyınsha talap hám usınıstıń salıstırmalı erkinligin biykarlawǵa bolmaydı.

Nızam túsinigi ishki baylanıslardı súwretleydi. Usı jaǵınan nızamdı eki qubılıstıń arasındaǵı ishki baylanıslardı bildiredi desek qátelespeymiz. Biraq nızamǵa tap usınday anıqlama beriw ele jetkiliksiz, sebebi hár bir ishki baylanıstı bull nızamlı baylanıs dewǵe bolmaydı. Mısalı, bult penen jawınnıń arasında ishki baylanıs bar. Biraq, barlıq waqıtta bulttan keyin jawın bola bermeydi. Nızam nárselerdiń tiykarın kórsetedi. Nızam – tiykarlardıń arasındaǵı qatnasıq. Sonıń menen birge nızamǵa bul ishki hám tiykarǵı baylanıs dep anıqlama beriw jetkiliksiz.

37

Nızamlı baylanıslardıń jáne de belgili bir tárepi olardıń turaqlıǵında. Nızamlı baylanıslardıń jáne de belgili bir tárepi olardıń turaqlılıǵında. Nızam bull qubılıstıń bekkem, ózgermeytuǵın tárepi. Nızam qubılıslardıń arasındaǵı qatnasıqtı shıǵaratuǵın baylanıslarǵa kiredi. Mısalı, Arximedtiń ashqan nızamın-suwdaǵı zatqa bull zat ornını basqan suwdıń awırlıǵına tek kúsh tásir etedi. Bull jerde zatlardıń massası, kólemi, materialı h.t.b. qanshelli kóterile bersin, biraq qatnasıqtıń birewi birewine belgilengen teńlemesi, proporiсiyası ózgerilmeydi. Baylanıslarda bolatuǵın proporсiyanı, teńlikti, basqasha aytqanda baylanıslardıń ózgermeytuǵın, turaqlı tárepin nızam túsinigi súwretleydi. Demek, nızam kategoriyası sebepli baylanıslardıń ishki, tiykarǵı hám turaqlı, táreplerin súwretleydi.

Dialektikanıń basqa konkret ilimler menen salıstırǵanda nızamlardı izertlewde ózgesheligi bar. Materiyallıq dúnyada, onıń barlıq háreket formalarında bolǵan ǵalabalıq nızamlarda hárekettiń tek ayrıqsha formasına iye nızamlar bar. Dialektika birinshiden, eń ulıwmalıq nızamlardı izertleydi. Biraq universallıq nızamlarǵa hárekettiń barlıq formaları, yaǵnıy, mexanikalıq, fizikalıq, ximiyalıq, biologiyalıq, soсiallıq hám oylaw alıp qaraladı.

Bull eń ulıwma nızamlardıń ilimine, mısalı, dialektikanıń tiykarǵı nızamları hám kategoriyaların súwretleytuǵın baylanıslar da qatnasıqlar da kiredi. Ekinshiden, dialektika eń ulıwmalıq nızamlardı ózinshe, naq túrde, olardıń dúnyanıń hár qıylı sferalarında ózgeshe kórinetuǵın formalarınan ajıratıp qaraydı. Konkret ilimler konkret nızamlardı izertleydi. Mısalı, fizika Arximed nızamı menen shuǵıllanadı, ximiya – Avgardo nızamı menen, biologiyafilogegnez hám otnogenezdiń birligi haqqında nızam menen hám basqalardı alıp qarawǵa boladı.

Demek, filosofiya hám oylawdıń háreketi hám rawajlanıwı nızam hám nızamlıqlardı ashıp beredi hám analiz qıladı. Obektlerdiń háreketi hám ózgerisi málim nızam hám nızamlıqlarǵa boysınatuǵın ózgeris málim nızamlıqlarǵa boysınıwdan ámelge asadı. Nızam dgen ne dep? soraw qoyamız.

38

Nızam – bul predmet qubılıslar ortasındaǵı ishki, zárúrli, tákirarlanatuǵın baylanıs hám baylanısıwdan ibarat. Tábiyat, jámiyet iskerliginde bunday baylanıs hám baylanısıwlardıń bar bolıwı olarǵa turaqlılıq, tártiplikti bǵıshlaydı. Egerde nızamlı baylanıs hám baylanısıwlar bolmasa álem bóleksheleriniń broun háreketine uqsap biy tártip tosınnan payda bolatuǵın qubılıslar kompleksinene ibarat. Tábiyat hám jámiyette ámel etetuǵın nızamlar obektiv xarakterge iye, biziń sanamızǵa baylanıslı bolmaǵan halda bar. Nızam túsinigi ishki baylanıslardı súwretleydi .Usı jaǵınan nızamdı eki qubılıstıń arasındaǵı baylanıslardı bildiredi, desek qátespeymiz. Biraq nızamǵa tap usınday anıqlama beriw jetkiliksiz sebebi hár bir ishki baylanısıı bul nızamlı baylanıs dep bolmaydı. Mısalı, bult penenen jawınnıń arasında ishki baylanıs bar. Biraq, barlıq waqıtta bulttan keyin jawın jawa bermeydi.. Nızam nárselerdiń tiykarnı kórsetedi. Dialektika úyrenetuǵın nızamlardı tábiyat, jámiyet hám insan iskerligi tarawında ámel etiwin esapqa alıp, olardıń rawajlanıwınıń eń ulıwma yamasa universal nızamlar dep belgilew múmkin. Bular: 1.muǵdar hám sıpat ózgerisleriniń óz-ara baylanısı nızamı.: 2. Qarsılıqlardıń payda bolıwı hám sheshiliwi nızamı.3. biykarlaw, sintez hám qaytarlıwdıńóz-ara baylanısı nızamı. Usı nızamlardı kórip shıǵamız

2.2. San ózgerisleriniń tiykarǵı sapa ózgerislerine ótiw nızamı.

Bolmısta bar bolǵan materiya hám ruwxıy predmetler, sistemalar hám qubılıslardı anıqlap turadı, yamasa óz-ara tásir proсessinde halatlardı ózgertiredi. Ózgerisler túrlishe boladı: orın almasıw, kóbeyiw, strukturalıq jıljıw, keńeyiw, tikleniw, jańalanıw t.b. Bunday ózgerislerdi baqlaw tiykarında adamlar nárselerdiń sanı hám sapası ortasında baylanıs barlıǵın ańlaǵan. Áyyemgi grek filosofları óz waqtında itibarǵa alına bermeytuǵın mayda ózgerisler toplanıp, adam jánede sezerlik dárejde ózgerislerge alıp keletuǵınlıǵına dıqqat awdarǵan edi. Aytamız úyilgen qumnıń sezilmestey dárejde azaya beriwi qumdı birotala joq etse, adamnıń basındaǵı shashtı bildirmey túsiwi onı taqır bas etedi. Bul jerde bir haldan ekinshisine ótiw, elespesiz, kóriner-kórinbes jaǵdayǵa

39

iye. Basqa jaǵdaylarda bul shegara jaqsı anıq kórnis tabadı. Bunday mısallardı kóplep keltiriwge boladı. Sport hám kásiplik boyınsha sheberlik ya bilimlilik, danıshpanlıq ta aqırınlap waqıttıń ótiwi menen jánede sezilerlik dárejege ótedi.Alkolgoldi, narkotikti tosınan bir ret qollanıw qáwipli – alkogolizmge, narkamaniyaǵa alıpkeliwi múmkin t.b.

Sapa – bul obekttiń barlıq elementleriń barlıq elemetleri hám qásyetleri ortasındaǵı óz-ara tásir, ondaǵı ishki baylanıslardan, basqa obekt, sırtqı ortalıq penen bolǵan turaqlıbalyanıslardan payda bolǵan bir pútinlikti, sistemalı anıqlıqtı, belgilewdi bildiredi. Sapa, obekttiń pútinligin,turaqlı belgisin, mánisli tárepin bildirse, qásiyet onıń ózgeriwsheń, bir halattan ekinshi halatqa ótip turatuǵın qásiyetin bildiredi.19 Óziniń sapasımenen bir obekt predmet basqa obekten ajıralıp turadı. Sonıń menen birge, obekttiń sapa belgisi dógereginde ayırım qásiyetler joq bolıp, jańa qásiyetler payda bolıwı múmkin. Eski hám jańa qásiyetlerdiń almasıwı obektiń bir pútinligi xarakterin ózgertirgende onıń sapası ózgere baslaydı.20

Demek, sapa tárepten bir-birinen parıq etiwshi bólimlerden bir obektke birlesiwi kóp spalı qásiyetti payda etedi. Túrli barlıqta, fizikalıq, ximiyalıq, biologiyalıq sapalardıń, insanda bulardan tısqarı soсial hám shaxsiyatlı sıpatlardıń quramalı uyımı bar. Sapa tiykarınan ádettegidey adamlar óz turmısında belgili bir zataqa baha bergende sapa túsinigi qollanadı. Mısalı, jay,saat, gezleme sıyaqlı máselelerdi qarawǵa boladı bul zatlar jaqsı islegen be yamasa jaramsız haldama deymiz. Filsolfiya páninde Bul sózdi basqa mániste qollanamız, yaǵnıy zatlardıń ishki tábiyatı. San - qubılıslar, predmetlerdiń, proсesslerdiń olarǵa tán qásiyetleriniń rawajlanıw hám intensivligi boyınsha muǵdarǵa hám sanlarda kórinis tabatuǵın xarakteristikası.

Pifagorshılardıń hám basqa da ózine deyingilerdiń oyların ulıwmalastıra otırıp, Aristotel sandı bılay túsindirdi: san degenimiz - sostav bóleklerge bóliniwi, olardıń hár biri olar ekew me ya kóp pe, tábiyatı boyınsha birew hám belgili bir nárse. Qálegen san

19Filosofiya. M.,2000. 394 b.

20Qushakov Sh.S. Dialektika va bilish nazariyasi. S., 2007.

40