Dialektikanin tiykargii tusinikleri

rawajlanıw tuwralı anaw ya mınaw ideyalardı óz ishine aladı. Biologiyalıq izertlewler sferasında – bul allepсiya islenip shıǵıldı.

Messianlıq dialektika. Ol óz táliymatınıń tiykarına

praktika túsinigin qoyǵan hám pútkil dúnyanı soсiologiya kategoriyaları poziсiyasınan qaraydı. Tariyxıy biliw dialektikası. Kóbirek R.Dj Kollingvudtıń

keltiriwlerdiń qáliplesiwi. Bunda tiykarıan dialektikalıq táliymat ózine tán soсial –ideologiyalıq ruwxıy jaǵdayda islep shıǵıldı. Birinshiden, Aziya mámleketlerinde ámelge asrılǵan tereń soсial-ekonomikalıq reformalar hám ideologiyalıq jańalanıw tásirinde islam mádeniyatı hám ruwxıylıǵınıń mánisi, házirgi dáwirdegi roli, Batıs hám Shıǵıs oyshıllarınıń ózlerine tán pazıyletleri, shıǵıs ruwxıyatı sonday dialektikalıq xarakterge iye ekenligi máseleleri negizinde izleniwler teoriyalıq aytıslar payda boldı.

Ekinshiden, Shıǵıs filosofiyası páni dialektikalıq ideyalarǵa bay bolsa, biraq bul ideyalar XX ásir filosofiyasın qarsınan qaraǵanımızda ele durıs izertlew alıp barılmaǵan filosofiyalıq miyrasqa dıqqat awdarǵan izertlewshiler tar ideologiyalıq orınnan kelip shıǵıp, kóbirek onı idealistlik, meterialistlik, irraсionistlik, iláhiyat táreplerin analizlewge itibar bergen.

Úshinshiden dialetika táliymatı mashqalaların dodalawda Batıs filsofiyası sezilerli tásir kórsetpekte. Mısr filosofı Imam alFattox 1968-jılı baspadan shıqqan «F.Gegeldiń dialektikalıq metodı» shıǵarmasında F.Gegel dialektikasınıń mazmunı hám onıń xarakterli belgisi analiz etilgen. Filosoflar Badan hám Yusuf al-Xajin dóretiwshiliginde ekzistenсializm filsofiyası, ondaǵı dialektikalıq pikirler tereń tásir qaldırǵan.

Adamzat сivilizaсiyasınıń rawajlanıwı, adamgershilik mashqallaların Raxmon Badavi analizler eken, «ekzistenсialistik logika» dep ataǵan ideyanı islep shıqtı. Ol rawajlanıwdıń spiral tárizli xarakteri haqqında jańa gegelshilik marksistlik keltiriwlerdi kritikalaydı. Dialektika táliymatınıń orayında turǵan «qarsılıq» kategoriyasın analizleydi. Karsılıq sintez arqalı

11

sheshiletuǵın nárse e mes yamasa qarama-qarsı tárepler tereń júritilgen birlik degen pikirda aytadı.

Dialektikalıq oylaw mashqalalarına pikir bildirgenfilosoflardan biri Sayf ad

– Daud bolıp esaplanadı. Onıń pikiri boyınsha tábiyat emes, bálki insan, onıń iskerligi dialektikalıq xarakterge iye. Tábiyatta ózgerisler bar, biraq qarsılıq joq dep esaplaydı. Adamzattıń rawajlanıwı qarsılıqlardı payda etedi hám sheshiliwi arqalı payda boladı.

Solay etip XX ásir filosofiyasında dialetikalıq pikirler úlken rol oynaǵan bundaǵı pikirler túsinikler kategoriyalar prinсipler XX1 ásir filsofiyasınıń tiykarǵı mashqalası sıpatında dep qarawımızǵa boladı. Bunda tiykarınan tiyisli

1.4. Dialektikanıń alternativaları

Filosofiya dúnyanı tutaslıq, onıń ústine mudamı ózgeristegi hám rawajlanıwdaǵı tutaslıq sıpatında teoriyalıq jaqtan sáwlelendiriwge umtıladı. Bul problemanıń sheshiliwi ásirlerge sozıldı. Onıń óz ishinde ayrıqsha táliymat-dialektika qáliplesti. Dialektikanıń járdeminde oyshıllar dúnyadaǵı ǵalaba baylanıslardıń tábiyatın hám rawajlanıwdıń ulıwma nızamlarınıń tábiyatın túsiniwge umtıldı. Filosofiyalıq mániste dialektika degen ne? Onıń mánisi nede? Hámme filosoflar dialektikler me? Dialektikada alternativalar bar ma? Bul sorawlardı biraz keńirek qarap kóreyik. Usı tiykarda dialektikaǵa qarama-qarsı bolǵan sofistika, eklektika, dogmatizm hám metafizika kiredi.

S o f i s t i k a (grekshe sofizm – úydirme) sanalı tiykarda

logikanıń nızam hám qaǵıydaların buzıw qálpeki dálillerdi isletiw tiykarında sırttan forma durıs bolıp kóringen pikirler júritiw usılı. Sofistikalıq tiykarda pikirlewshi adamlar waqıyanı sáwlelendiriwshi túsinik hám juwmaqtıń mazmunı salıstırmalıǵın,biliw poсessiniń qıyın quramalıǵın, sózlerin bolsa kóp mániske iye ekenligin názerde tutıp, júzegey máplerdi gózlep túsiniklerdi almastırıwǵa, hiylekerlik jolı menen durıstay kóringen, hasılında durıs emes juwmaqlar shıǵarıwǵa háreket etedi.

12

Bul jerde ayırım ádebiyatlarda sofistika metafizika menen bir mániste dep bergen.4 Biziń pikirimizshe bunday dep aytıw aljasıwlar dep qaraymız. Metafizika sofistikadan ajıralıp turadı. Metafizika degen ne hám onı qalay túsiniw kerek.

Metafizika túsinigi tuwralı bir-eki awız sóz. B.e.sh. I ásirde Rodoslı

Andronnik Aristoteldiń ózi birinshi filosofiya dep ataǵan shıǵarmaların engizedi. Bular bolmıs penen biliwdiń joqarǵı, birinshi, baslanǵısh prinсiplerin biliw tuwralı shıǵarmaları edi. Olar Andronnik Metafizikacı (naqma-naq fizikadan keyin degendi ańlatadı).

Bul dástúrge sáykes sońǵı waqıtları hám metafizika termini arqalı bolmıs penen biliwdiń joqarı baslamaları tuwralı filosofiyalıq izertlewlerdi túsinedi (máselen, sxolastikler, Kampanella, Gassendi h.t.b.). I.Kanttan baslap metafizikanıń jańa traktovkası baslanadı. Ol óziniń filosofiyasın kritikalıq metafizika dep ataydı. Aqırı, ol biliwdiń shegaraları tuwralı barlıq ótkendegi filosofiyalıq bilimlerdi kritikalıq kóz-qaras tiykarınan analizleydi. Pútkil filosofiya I.Kantta kritikalıq hám kritikalıqqa deyingi, dogmatikalıq metafizika bolıp bólinedi. F.Gegel filosofiyalıq bilimniń burınǵı sistemasın - metafizikanı tolıǵı menen biykarlaydı. Burınǵı filosofiyanıń barlıq metodların (metafizika) ol metafizika dep atap, oǵan dialektikanı qarama-qarsı qoyadı. Filosofiyalıq biliwdiń eki qarama-qarsı metodınıń bóliniwi F.Gegelden baslanadı.

Dialektika menen metafizikanıń alternativası tuwralı aytqanda, metafizikanı dialektikaǵa tek sheklewli jaǵdayda, konkretlirek aytqanda biliwlik prinсiplerdiń, biliwlik konсepсiyalardıń shegaralarında ǵana qarama-qarsı qoyıwdı esapqa alǵan jón. Biraq metafizikalıq tiykarda pikirlewshi filosoflar, alımlar egerde qandayda bir tar jeke yamasa toparǵa baylanıslı maqsette kelip shıqqan mápke umtılıw bolmasa, sofistikalıq usılınqollanbaydı.

Eklektika – túrli, kóbinshe qarama-qarsı kózqarasınan qaraǵanda, soсial filsofiyalıq kózqaraslar, siyasiy prinсiplerdi bir-biri menen aralasıw teoriyası, ideya payda e tiw usılı. Mısalı,

4 Filosofskiy enciklopedicheskiy slvar.M., 1983.B.628.

13

parapsixiologiyalıq shıǵarmalarda okkultizmge / lat. okkultus – sırlı, pinhamı; tábiyattan tısqarı kúshler menen qatnasta bolıw múmkinshiligin kórsetetuǵın táliymat pikirlerde adamnıń sanası qásiyeti filosofiyalıq, diniy, fizikalıq, energetikalıq kózaldıǵa keltiriwler anıqlanadı, oylaw – psixoenergetikalıq kúsh, astral lat.astralis – juldızlı; aspan juldızları menen tábiyattan tısqarı tiykarda baylanısıw mánisinde dep táriyiplenedi.5 Mine sonıń ushında sananıń mánisin anıqlaw mashqalaǵa ekletikalıqjantasıwdan derek beredi.

Dialektikaǵa qaraǵanda alternativlik oylaw usılları – metafizika hám dogmatizm dep atytıladı. Ayırım shıǵarmalarda bul eki usıl tiykarınan bir nárse dep kórsetilgen.6 Haqıyqatanda olar ortasında uqsaslıq bar, ayırım jaǵdayda bir túrde payda boladı, biri ekinshisine aylanıp ketedi. Sonday bolsa da olar birdeylik emes dep qaraymız.

M e t a f i z i k a /grekshe: meta ta fizika – fizikadan keyin

keletuǵın/1 dialektikaǵa qarsı bolǵan oylaw usılı. Metafizika tiykarda pikirlewshi adamlar ádette nárse hám qubılıslarǵa belgili dárejede tán bolǵan turaqlılıqqa tiykarlanadı. Teoriyalıq biliw tarawında metafizikalıq pikirlew analizlew predmettegi turaqlılıqtı, birdeylikti, belgi sıpatınıń dárejesin kóbeytip baradı. Keń mániste metafizika waqıyalıqtaǵı biliw poсessinde payda bolatuǵın bir jaqlamalıqtı, predmetlerdiń turaqlı hám birbirinen ǵárezsiz dep túsiniw, ózgeris hám rawajlanıwdıń deregi ishki hám baylanıslar, qarsılıqlı ekenligine, qaramaqarsı tárepleriniń bir-birine ótiw múmkinligin esapqa almaytuǵın oylaw usılın ańlatadı.

Metafizikalıq pikirlew qarap shıǵıp atırǵan predmetke qaraǵanda bir tárepleme, tar teoriyanı qáliplestiriwge alıp keledi. Biraq hár qanday máselege metafizikalıq jantasıw dogmatizmge alıp kele bermeydi. Egerde qandayda bir soсial, ruwxıy hám ideologiyalıq mashqalanıń negizinde pikirlew sanaǵa sińip, isenim formasın alsa, bul isenim adamnıń eskirgen soсial jaǵdayı hám dúnyaǵa kóz-qarasın

5Qaranıńız: Klizovskiy A.Y. Osnovı miroponimaniya novoy epoxi. Tallin, 1991. S. 15.

6Qarańız: Vvedenie v filosofiyu. Chast 2. M., 1989. S. 105

14

saqlawǵa qaratılǵan iskerligin belgilep berse, onda metafizikalıq pikirlew haqıyqat dogmatizmge aynaladı.

D o g m a t i z m /grekshe dogma – biykar e tip bolmaytuǵın gúman

etip bolmaytuǵın, gúmanǵa orın qaldırmaytuǵın ózgermes mazmunǵa iye táliymat/ aqida – aqidaparastlıq bolıp ol ilim hám praktikanıń jańa maǵlıwmatların, orın hám konkret jaǵdayların esapqa almastan, mazmunı qatıp qalǵan, eskirgen túsinikler hám qaǵıydalarǵa súyenip qubılıslarǵa baha beriw keltiriwlerge usı tiykarda ol yamasa bul iskerlikti ámelge asırıw usılı dep qaraladı.

Dogmatizmdi payda keltiretuǵın sebep hám jaǵdaylar obektiv hám subektiv xarakterge iye. Onıń obektiv, soсial tiykarında bar ahwaldıń turǵınlıǵın saqlawǵa qaratılǵan jeke hám gruppalıq mápler, usı máplerdi azıqlandırıp turıwshı ekonomikalıq jaǵday turmıslıq halatqa jatadı. Jáne bir obektiv sebep sonnan ibarat, ilim – texnika hám soсial rawajlanıw sharayatında waqıyalıqtaǵı ózgerisler adamlar tárepinen sol ózgerislerdi ańlap jetiwge qaraǵanda tezirek payda boladı. Adam waqıyaǵa qaraǵanda pikirlew inerсiyası, ózgermes qálipke salınǵan túsinikler hám isenimler menen is kóriw formasında ruwxıy kónligiw ózine tán ruwxıy immunitet payda etiw, onıń oylawı dogmatikalıq xarakterge iye bola baslaydı.

Dogmatikalıq tiykarda pikirlewdiń roli hám tásiri ásirese bir soсial sistemadan ekinshisine ótiw, keskin ózgerisler dáwirinde anıq payda boladı. Bul ayırım soсial toparlarda bar bolǵan ekonomikalıq, ruwxıy hám ideologiyalıq orınlardıń qoldan ketiwinen, sanaǵa sińip ketken, biraq ózgergen sharayattı, jaǵdaydı durıs sáwlelendiriw bolmay qalǵan kóz aldıǵa keltiriwlerdi jańa mazmundaǵı túsinikler menen almastırıwǵa ázzilik etiwden kelip shıǵadı. Házirgi jaǵdayda bolsa adamlardıń oylawın qatıp qalǵan túsiniklerdi ózgertiriw ásirese shárt dep qaraymız.

Solay etip, dialetika bir tárepleme, tar qarastan aqidaparastlıq gruppalıq mápgóyliktiń kórinisi bolǵan sofistikanıń, eklektikanı, metafizikanı hám dogmatizmdi krtitika eter eken, bir waqıtta onı ózindegi kóp quramalı izertlew hám ulıwmalastırıw táreplerin bekkemlep baradı. Mashqalaǵa ashıqtan-ashıq bolǵan teoriyalıq usıl sistema formasında rawajlanadı, ruwxıyat hám

15

ruwxıylıqtıń kvintessenсiyası mánisi, tiykarǵı mazmunı sıpatında rawajlandıradı. Bul aytılǵan pikirlerdi dialektikanıń ulıwma baylanıslıq haqqındaǵı túsinik hám prinсiplerin analizlew mısalında kórip shıǵıwǵa boladı.

16

2 BAP. DIALEKTIKA ULÍWMA BAYLANÍSLÍQKONCEPCIYASÍ

SÍPATÍNDA

1.1. Qatnas, baylanıslıq, baylansıw óz-ara tásir túsinikleri

Dialektika táliymatınıń negizgi wazıypalarınan biri adamdı álem menen baylanıstırıp turatuǵın, predmetlerdiń háreketleri hám ózgerislerinde payda bolatuǵın baylanıslar hám nızamlar haqqında ulıwma kóz aldıǵa keltiriwlerdi, túsiniklerdi qáliplestiriwdenibarat.

Bolmıstı dialektikalıq tiykarda úyreniw boyınsha teoriyalıq nátiyjelerden biri materiya ruwxıy predmetler áleminde jeke, ulıwmalıq, hám ulıwma baylanıslar menen menen birge eń ulıwma, universal hár tárepleme, barlıq nárse hám qubılıslarǵa tán bolǵan baylanıslıqlar bar ekenligi juwmak boldı. Ulıwma baylanıslıq, universal baylanıslıq qatnas, baylanıs, tásir hám keri tásir arqalı ózin sáwlelendiredi. Sonıń menen birge qatnas hár qanday baylanıs, baylanıslıq, tásir óz-ara tásirge tán bolǵan ayırıqsha tárepi qaraladı.

Barlıq nárse hám qubılıslar bir-biri menen barlıq waqıtta

baylanısta hám qatnasta boladı. Qatnas - óz-ara baylanıslıqtıń zárúrli lahza nárseleriniń bir-birinen shártlengenliginen, óz-ara qaramlıqtan, baylanısıwdan kelip shıǵadı. Predmettiń xossası, belgileri onıń basqa predmetke yamasa átirap ortalıqqa qatnası bar boladı. Barlıqta qatnas túrli forma, dáreje hám ámelge asıw usıllarına iye. Aytayıq, qatnaslar ishinde soсial qatnaslar ayrıqsha qásiyetke iye. Hár bir insan ózi dóretken predmetler, shólkemler, ideyalar hám individler menen soсial, mádeniy, ruwxıy ideologiyalıq basqa hár qıylı qatnaslardı ornatadı, usı qatnas dógereginde iskerlik júrgizedi.

Qatnastıń konkret kórnisi, payda bolıw forması, baylanıs hám onıń qásiyeti menen belgilenedi. Baylanıs- predmetlerdiń bir-biri menen úzliksiz baylanısıwın, óz-ara tásir etiwin bildiretuǵın bolmıstıń túpkilikli xossası. Biliw hám ámeliyatta kórsetip ótilgenindey, ol yaki bull qubılıstı túsiniw ushın onıń basqa qubılıslar menen baylanısıwın izertlew kerek. Baylanıstıń barlıqtıń túpkilikli xossası ekenligin alıp qarasaq, baylanıs kategoriyası sáwlelenedi.

17

Demek, baylanıslıq, baylanıslı bolıw bul túsinik sonday faktti sáwlelendiredi, bir qubılıs ekinshi qubılısqa belgili dárejde baylanıslı bolǵan, boysınǵan halda bar boladı. Bunday baylanıslı bolıw, boysınıw ya bir jaqlama yamsa eki jaqlama boladı(yamasa rawajlanadı). Bir jaqlama bolǵanda belgilewshi qubılıstan aldın boladı.7 Mısalı, ata – ana menen balalar ortasındaǵı baylanıs; eger eki jaqlama bolǵanda baylanıs tuwrıdan – tuwrı, qaytarmalı tiykarda boladı, yaǵnıy baylanıslı bolǵan hár eki qubılıs óz-ara bir-birin belgileydi, sonday-aq olardan biri jetekshi rol oynawı múmkin. Bunday óz-ara baylanısqa jámiyet turmısındaǵı islep shıǵarıw hám paydalanıw, haywanlar hám ósimlikler evolyuсiyası násillik, hám ózgeriwsheńlik mısal boladı dep qarawǵa boladı.

Filosof alımlar tárepinen kórsetilip ótilgen, ilimiy dialektikanıń nızamlarınıń ashılıwı nárselerdiń eń ulıwmalıq baylanısların ashıwdı ańlattı. Onıń logikalıq sxemasın tómendegishe túrde kórsetiwge boladı: Dialektika baylanıs haqqında táliymat sıpatında - óz ara tásir etiw, baylanıs, háreket, qatnas – baylanıstıń ulıwmalıǵı hám baylanıstı beriwdiń sheklengen tezligi – baylanıslar túrleri – nızam baylanıs túri sıpatında. Bunda kórip turǵanımızday, baylanıs túsinigi dialektikalıq jaqtan óz-ara tásir etisiw, háreket, qatnas túsinikleri arqalı ashılıwı kerek.8

Házirgi zaman iliminde baylanıslardıń túrli tipleri bar ekenligi kórsetiledi. Házirgi dáwirde bar bolǵan klasssifikaсiyalardan biri materiallıq, energetikalıq hám informaсiyalıq ilim hám texnikalıq baylanıslarǵa ajıratıwǵa tiykarlanadı. Ilim kóp jaǵdaylarda sebep hám nátiyje baylanısları tiykarında is kóredi. Rawajlanıw proсesslerin analiz e tkende rawajlanıw baylanısların yamasa genetikalıq baylanıslardı anıqlaw áhmiyetke iye; bul baylanıslar ádette rawajlanǵan obekttiń bir neshe izbe-iz keliwshi halatların salıstırıp kóriw jolı menen anıqlanadı. Ayırım pánler

7Internet materialları

8 Berdimuratova A.K. Filosofiya. N., «Qaraqalpaqstan», 2010.- 155.b.

18

funkсional hám struktura baylanısların aranawlı tiykarda qarap shıǵadı.

Demek, baylanıslıq – barlıq sistema hám dizimlerde, nárse hám qubılıslardı bir – biri menen baylanıstırıwshı, ishki hám sırtqı qásiyetlerin payda etetuǵın, olarǵa turaqlılıq ulıwma, universal hám atributlıq mánisli ajıralmas qásiyet. Baylanıslıqtıń barlıǵı tiykarında nárse hám qubılıslardıń bir – birine baylanıslıǵı jatadı. Biliw proсessinde bir qubılıstı túsiniw ushın onı basqa qubılıslar menen baylanıslıǵın kórip shıǵadı.9 Mısalı, analizlep qaraǵanımızda, mexanikada tómenge túsip atırǵan zat organizm, shıǵıstan batısqa qarap, awısıw qubılısı, Jerdiń óz kósheri átirapında aylanıwı menen usı zat ortasında baylanısıwı menen túsindiredi.

Baylanıslıq eki tárepleme baylanısıw formasında sáwlelengen bolsa, onda ózara baylanıslıq payda boladı. Jerdiń strukturası hám klimatı ortasındaǵı bolǵan baylanıstı mısal etip qarawǵa boladı. Álemde tek qalıs jeke, basqa qubılıs penen baylanıspaǵan predmet joq. Solay eken álemdegi nárse hám qubılıslar ortasındaǵı baylanıslıq ulıwma óz-ara baylanıslıqtı keltirip shıǵaradı. Ulıwma óz-ara baylanısıw sheksiz kóp túrli baylanıslar arqalı sáwlelenedi. Bulardan tiykarǵı hám tiykarı bolmaǵan, tikkeley hám tikkeley emes, ishki hám sırtqı, funkсional hám genetikalıq baylanıslardı kórsetiw múmkin.

Tiykarǵı baylanıslıqtıń hám baylanısıw predmettiń barlıǵın belgileytuǵın nızamlı hám zárúrli tárepin belgileydi. Mısalı, kislorodtı bir atom menen vodorodtı jekke ortasındaǵı baylanıs suw molekulasın payda e tetuǵın baylanıslıq. Atom dárejesine kelsek, ondaǵı yadro hám elektronlar ortasındaǵı baylanısıw ishki baylanıslıq payda etedi. Usı tiykarda, atomdı basqa atom menen balanıslıǵı sırtqı baylanıslıqtı payda etedi.

Óz-ara baylanıstıń qarama-qarsı tárepi qalıslıq. qalıslıq ajıratılǵanlıqtı jekeliktiń kórnisi bolıp, ol predmetlerdiń salıstırmalı biyǵarezligigin sáwlelendiredi, olardıń bar bolıwı normalıq shegarasın bildiredi.

9 Internet materialları

19

Nárse hám qubılıslardıń turaqlılılıǵı hám rawajlanıwın belgileytuǵın baylanıslar funkсional hám genetikalıq tuwılıw, qáliplesiw baylanısıw. Funkсional baylanıslar ózin-ózi shólkemlestiretuǵın, ózin - ózi tikleytuǵın bir pútin predmetlerge sistemalarǵa, obektlerge tán. Bularǵa organizm, tirishilik, biosfera sistemaları kiredi. Aytayıq, organizmdegi neytronlar bir-biri menen baylanısqan halda ǵana ózligin biologiyalıq funkсiyalardı ámelge asıradı. Tiri tábiyatta bar bolǵan násillik, mutaсiya hám tábiyiy tańlaw ortasındaǵı baylansıw barlıqtıń evalyuсiyasın keltirip genetik baylanıslıq dep qarawǵa boladı.10

Predmetlerdiń sisteması bir pútinlikti saqlawǵa qaratılǵan bólimler hám funkсiyalar ortasındaǵı baylanısıw strukturalıq baylanıslıqtı payda etedi. Mısalı, ximiyalıq birikpederdegi malekulalar, deneniń aǵzaları ortasında bar bolǵan baylanıs strukturalıq baylanısqa kiredi. Predmetke aldın bar bolmaǵan qásiyet yamasa halattı keltirip shıǵaratuǵın baylanıs determenistlik sebep baylanıstı payda etedi. Sebepli baylanıs hám baylanıslıq izertlew proсessisinde ilimpazlar tekserilgen obekttiń háreketin halatın belgileytuǵın nızamlardı ashadı.

Qatnas predmetler, qubılıslar, olardıń qásiyetleri birliginiń formalarınan biri. Bul forma tiykarında eki yamasa onnan artıq predmetlerdiń, arasında qatnas ornatılatuǵın predmetlerdiń real yaki pikirli ulıwmalıǵı bar. Eki yamasa bir neshe predmet óz tipine kóre túrlishe qatnas penen baylanısıwı múmkin.11 Mısalı, sebep hám nátiyje qatnasları, genetikalıq kelip shıǵıw qatnasları dállil menen funkсiya ortasındaǵı qatnaslar, t.b. qarawǵa boladı. Biliw predmetler, olardıń qásiyetleri ortasında qatnaslar ornatqanda predmetlerdiń materiyalıq birligine súyenedi. Katnas real tárizde bir-birinen pútkinley ajıralǵan halda salıstırıp kóriw nátiyjesine de qarawǵa boladı. Usı sózge mısal menen qarayıq,

«A, V dan úlkenirek», «Nókis, Tashkentten kishi», «Ernazar, Aydostan úlkenirek» t.b. usı sıyaqlı mısalardı keltiriwge boladı. Bunda álbette qatnas subekt, onı biliw óz qálewinshe dúze beredi, degen mánis kelip shıqpaydı. Biliw yaki onnan artıq predmetlerdiń

10Internet materialları

11Noveyshiy enciklopedicheskiy filosofskiy slovar M., 2001

20