Tabiyattaniwdi oqitiw metodikasi

2-§. Ekskursiya sabaǵı hám onıń baslawısh klas oqıwshılarınıń tábiyattanıwdı úyreniwdegi ornı

Bizge belgili, tábiyattanıw sabaqlarında oqıtıwshı barlıq oqıtıw metodların: awızeki, kórgizbeli hám ámeliy metodalardı qollanadı. Ol ósimlik hám haywanlardı kórsetedi. Ámeliy jumıslardı orınlaw jolı arqalı oqıwshılardı ayırım organizmlerdiń sırtqı hám ishki dúzilisi menen tanıstıradı.

Aldıńǵı baplarda jazǵanımızday, klastaǵı sabaqta júdá uzaq baqlawdı talap etiwshi ósimlik hám haywanlardıń rawajlanıw procesin, hár qıylı orgaznizmlerdiń tábiyiy sharayatalarda birgelikte jasawın kórsetip bolmaydı. Sonıń ushın da tábiyattanıw oqıtıw metodikasında sabaqlardı tolıqtırıwshı arnawlı formalar qollanıladı. Ekskursiyalarda balalar tábiyatındaǵı tábiyiy toparlarǵa bóliwde, awıl xojalıǵinda, muzeylerde ósimlik hám haywanlar menen tanıstıradı. Ekskursiyalr aldın qarar tapqan túsiniklerdi bekkemleydi, anıqlaydı, tereńlestiredi hám ulıwmalastıradı.

Ekskursiyalar sabaqlar menen tıǵız baylanısadı: ekskursiyda kórilgen obyektler kurs dawamında kóp márte yadqa alınadı, toplanǵan zatlar bolsa kórsetiledi. Juwmaqlawshı ekskursiyalarda oqıwshılar aldın alǵan bilimlerin jáne de bekkemleydi, tapsirmalar boyınsha ózbetinshe baqlawlar ótkizedi hám material jıynaydı.

Sabaqlardıń úyge tapsırmaları menen, sonıń ishinde, eksperimental xarakterdegi tapsırmalar menen baylanıslılıǵı anıq hám belgili bolıp tabıladı. Oqıwshılar úyde onsha quramalı bolmaǵan tájiriybelerdi ámelge asıradı, baqlawlar ótkizedi. Máselen, úyde dápterlerine klasta ajıratılǵan gul bólekleri yaki shıbın-shirkey bóleklerin jabıstıradı, keste toltıradı, súwret sızadı. Bul oqıtıwdıń eń joqarı kórgizbelilikke hám oqıwshılardıń dóretiwshilik erkinligine tiykarlanǵan arnawlı forma esaplanadı.

202

Programmanıń derlik hárbir teması boyınsha ekskursiyalar mólsherlengen. Watanımızdıń tábiyiy sharayatı olar sanın ádewir kóbeyttiriwge imkaniyat beredi.

Ekskursiya oqıw-tárbiya jumıslarınıń júdá quramalı hám qıyın formaları hám de bilimlerdi bayan etiwdiń hár túrli metodların názerde tutıwshı eń nátiyjeli oqıtıw formalarınıń biri. Ekskursiyanıń kalendar is jobası oqıw jılınıń basında bir jıl ushın sherekler boyınsha jergilikli sharayat esapqa alınǵan halda dúziledi. Hárbir ekskursiya puxta tayarlıqtı talap qıladı hám ádette, tómendegi basqıshlardan quraladı:

–ekskursiyalardıń kalendar jobasın dúziw;

–anıq oqıw-tárbiya wazıypaların belgilew;

–obyekt saylaw hám ol menen shamalap tanısıw;

–keneyttirilgen is jobasın dúziw;

–ekskursovodtı yaki kárxana jumısshıların oqıwshılar menen sáwbet ótkeriwge tayarlaw, olardı ekskursiyanıń maqseti hám wazıypaları menen tanıstırıw;

–oqıwshılardı aldınnan tayarlaw (ekskursiyanıń ulıwmalıq wazıypaların qoyıw, tapsırma hám wazıypalardı bólistiriw, ekskursiyadaǵı minez-hulq qaǵıyda-larıı menen tanıstırıw, ásbap-úskenelerdi tayarlaw);

–baqlaw imkaniyatların esapqa alıp, eń maqsetke muwapıq baǵdardı saylaw;

–ekskursiya ótkeriw ushın járdemshilerdi tayarlaw. Ekskursiya waqtında ótkeriletuǵın hám orınlanatuǵın

jumıslar tómendegilerden ibarat: 1) ekskursiya waqtında oqıwshılar ekskusiya ornına shekem jol-jónekey baqlawlar ótkizip baradı; 2) ekskursiya dawamında oqıtıwshı túsindirip baradı; 3) ekskursiya ornında oqıwshılar adamlar hám mashinalar háreketin yaki tábiyat obyektleri hám hádiyselerin baqlaydı; 4) jumısshılar hám injenerler menen sáwbetlesedi; 5) tábiyiy material jıynaydı hám aldınnan tayarlap qoyılǵan toplam, qutısha, bankalarǵa saladı; 6) ólshew jumısların (dáryada, topıraq kesispelerinde, biyiklikte) alıp baradı; 7) kompas boyınsha jónelislerin anıqlaydı; 8) súwret sızadı,

203

juwmaqlar shıǵaradı, juwmaqlardı ulıwmalastıradı; 9) baqlap atırǵan obyektte sociallıq paydalı miynet qıladı.

Ekskursiya waqtında toplanǵan material sabaqta, úyde yaki sabaqtan tısqarı waqıtta mektepte islenedi (tártipke keltiredi). Olardan gerbariy hám kollekciyalar tayarlanadı, olar tarqatpa material bolıp xizmet qıladı yaki olardan kórgizbeli qural sıpatında paydalanıladı. Sol maqsette, sonıń menen birge, súwretler, albomlardan da paydalanıladı.

Ekskursiya toplanǵan materiallardan tek tábiyattanıw sabaqlarında ǵana emes, bálkim matematika, ana tili, miynet hám súwret sabaqlarında da paydalanıw múmkin. Mısal ushın, 1-klasta «Álipbe» oqıtılıp atırǵan dáwirde oqıwshılar menen «Gúz» teması boyınsha eki ekskursiya ótkeriledi, ekskursiyalar waqtında oqıwshılar baǵda erte hám kesh gúz dáwirinde ósimlikler ómirindegi ózgerisler menen tanısadı. Balalar quslardıń ushıp ketiwin baqlaydı, miynet sabaqları ushın tábiyiy material jıynaydı.

Qıs hám báhárde oqıwshılardiń ósimlikler ómirindegi jıl máwsimlerine qarap parıqlardı kóriwi ushın kelesi ekskursiyalardı sol obyektlerde ótkeriledi.

2-klasta tábiyattaǵı máwsimlik ózgerisler teması menen baylanıslı halda ekskursiyalar ótkeriledi, olarda oqıtıwshı balalar bilimlerin keńeyttiredi hám tereńlestiredi, tábiyat haqqında anıq túsinikler qáliplestiredi.

1-klasta balalar ekskursiyalarda 3-4 ósimlik penen tanısadı hám olardı jıl dawamında baqlap baradı. 2-klasta buǵan jáne 3-4 ósimlik túri qosıladı, 3-klasta, báhárdiń aqırına kelip, olar 6-8 ósimlik túrlerin (terek puta hám ot ósimlikleri) tanıwı hám táripley alıwı, 4-klasta bolsa 8-10 túrdi jaqsı bilip alıwı kerek.

Ekskursiya oqıwshilardı tábiyat hádiyseleriniń yaki tábiyat hám miynet baylanısların sáwlelendiriwshi faktlar menen tanıstırıw ushın zárúr bolǵan bilim deregi esaplanadı. Mısal sıpatında, eń kóp tarqalǵan suw ósimlikleri hám

204

haywanlar menen tanısıw maqsetinde suw basseynine ótkeriletuǵın ekskursiya jobasın keltiremiz. (3-klas):

1)aldıńǵı tábiyatta (baǵsha, park) ótkergen ekskursiya mazmunı boyınsha sáwbet;

2)jańa tema boyınsha (suw basseyniniń jánlikleri haqqında) kirisiw sáwbeti;

3)ósimliklerdi baqlaw;

4)haywanlardı baqlaw;

5)jaqında jaylasqan suw basseynindegi ósimlik hám haywanlardıń sırtqı dúzilisin qarap shıǵıw;

6)ekskursiya materialın jıynaw;

7)ulıwmalastırıwshı sáwbet;

8)úyge tapsırma beriw (keste).

Ekskursiya procesinde oqıtıwshı oqıwshılardıń biliw iskerligine basshılıq qıladı, bunda awızeki (gúrriń, sáwbet, túsindiriw), kórgizbeli (sáwbet procesinde baqlaw) hám ámeliy (oqıwshılardıń ámeliy islerine basshılıq qılıw) metodlarınan paydalanıladı.

Ekskursiya procesinde oqıwshılar tek baqlap ǵana qalmastan, bálkim úyrenilip atırǵan obyekt haqqında jańa maǵlıwmatlar alıwı hám olardan ámelde paydalanıp biliwi kerek. Alǵan bilimlerdiń nátiyjelerin oqıwshılar sóylep bere alıwı lazım.

Oqıtıwdıń hár túrli metodları hám usıllarınan paydalanıw tárepinen sabaqlarǵa uqsas bolǵan ekskursiya házirgi waqıtta ózine tán belgilerge de iye. Ol mektepten tısqarıda ótkeriledi hám kóbirek waqıt talap qıladı, waqıt tek biliw islkerligine ǵana emes, al úyreniw obyektine hám arqaǵa qarap háreketleniwge de sarplanadı.

205

Ekskursiya waqtında bilimdi tek oqıtıwshı ǵana emes, bálkim basqa shaxslar da bayanlaydı. Onıń parıq qılatuǵın áhmiyetli belgisi – átirap barlıqtıń obyekt hám hádiyseleri menen tanıstırıw.

Klasta bolsa tábiyiy obyektler kóbinese kórgizbeliliktiń ol yaki bul quralları menen almastırıladı. Sonıń ushın da ekskursiyada sabaqtaǵıǵa qaraǵanda úyrenıletuǵın obyekt hám hádiyselerdiń anıq baylanısları ańsatıraq belgilenedi.

Mashqalalı máseleler hám tapsırmalar

1.Baslawısh klaslar tábiyattanıw páninen ekskursiya sabaqların rawajlandırıw jolları haqqında maǵlıwmat jıynań.

2.Házirgi dáwir mekteplerinde ekskursiya sabaqlarınıń innovacion hám integraciyalaw qásiyetlerin kórsetip beriń.

3.Tayansh mekteplerinde tábiyat qoynında ekskursiyalar uyımlastırıw hám ótkeriw usılların analiz qılıń.

4.1-2-klaslar ushın tábiyatta ótkeriletuǵın ekskursiya hám baqlawlardiń kestesin dúzıń.

5.1-2-klaslar ushın tábiyatta ekskursiya hám baqlawlar ótkeriletuǵın keyingi túsindirmeli oqıw sabaǵınıń joba hám konspektin dúziń («Oqıw kitabı»nan tekst saylań).

6.3-klass «Tábiyattanıw» sabaqlıǵınan ekskursiya sabaǵında predmetler aralıq baylanıs didaktikalıq principin jarıtıwshı tema boyınsha sabaq jobası hám konspektin dúziń.

7.4-klass «Tábiyattanıw» sabaqlıǵınan úlketanıw principin belgilewshi ekskursiya sabaqlarınıń ulıwmalıq temalar kestesin dúziń.

8.1-4-klaslar ushın ekskursiya sabaqlarınanan keyin oqıtılıwı múmkin bolǵan temalardıń ulıwma kestesin dúziń.

9.1-4-klaslarda oqıwshılardıń baqlawlı menen baylanıslı oqıwlarda paydalanılatuǵın temalar dizimin dúziń («Oqıw kitabı»nan paydalanıw múmkin).

10.Ekskursiyada oqıtıwshı hám oqıwshı iskerliginiń túrleri kestesin analiz qılıń.

208

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1.Tábiyattanıw sabaqları arasında ekskursiya sabaǵı qanday orındı iyeleydi?

2.Ekskursiya sabaǵına tayarlıqtıń tiykarǵı basqıshları nelerden ibarat?

3.Ekskursiya waqtında qanday tájiriybelerdi ótkeriw múmkin?

4.Ekskursiya dawamında oqıwshılar qanday islerdi orınlaw imkaniyatına iye boladı?

5.Ekskursiya ótkeriwde qanday metodlardan paydalanıladı?

6.Ekskursiya sabaǵında túrli metodlardan qay tárizde nátiyjeli paydalanıw múmkin?

7.Ekskursiyada toplanatuǵın materiallardan tábiyattanıw sabaqlarınan tısqarı jáne qaysı sabaqlarda paydalanıw múmkin?

8.Ekskursiya sabaǵınıń jobası qalay dúziledi?

9.Ekskursiyadan keyin tábiyattanıwǵa baylanıslı maqalalardı oqıwdıń áhmiyeti qanday?

10.Oqıwshılardıń baqlawlı menen baylanıslı oqıw sabaqları qanday áhmiyetke iye?

11.Ekskursiya sabaǵı dawamında predmetler aralıq baylanıs didaktikalıq principlerin ámelge asırıw jolların qalay túsinesiz?

3-§. Tábiyattanıwda klastan tısqarı jumıslar, olardıń túrleri

Sabaqtan tısqarı jumıslar úy jumıslarına (wazıypalar) qaraǵanda quramalı. Olardı ámelge asırıw ushın tiyisli ósimlikler, arnawlı ásbaplar hám basqa úskeneler talap qılınadı. Sabaqtan tısqarı islerge: tiri tábiyat múyeshindegi, oqıw-tájiriybe maydanshasındaǵı hám tábiyatta jazǵı tapsırmalar boyınsha orınlanatuǵın jumıslar kiredi. Bul jumıslar oqıwshılardıń oqıtıwshı basshılıǵında olardıń bilimge

209

qızıǵıwshılıǵın oyatıw, sonıń menen birge, mektep baǵdarlamasın keńeyttiriw hám de tolıqtırıw maqsetinde ámelge asıratuǵın sabaqtan shettegi kópshilik iskerlik forması bolǵan klastan tıs jumısları bolıp tabıladı.

Tábiyattanıw bólmelerinde hám tiri tábiyat múyeshinde ótkeriletuǵın jumıslar ushın oqıwshılarǵa tapsırmalar sabaqlarda kurstıń barlıq temaları ushın oqıw jılı dawamında berip barıladı. Tábiyattanıw pánleriniń oqıtılıwında oqıwshılar menen alıp barılatuǵın klastan tıs shınıǵıwlardıń májbúriy bolmaǵan kewilli formaları: individual jumıslar, klastan tısqarı, sociallıq paydalı miynetler keń qollanıladı. Klastan tısqarı jumıs oqıw materialı tiykarında hám oǵan baylanıslı halda uyımlastırıladı. Biraq onıń mazmunı sabaqtı tákirarlamaydı. Sabaqtıń sheńberi menen sheklenbeydi, biraq onı tolıqtıradı hám tábiyat haqqındaǵı pánniń qızıqlı hám de kerekli táreplerin ashıp beredi.

Tábiyattanıw boyınsha klastan tısqarı jumıslar sabaqlarda alınǵan bilimlerdi keńeyttiriw, tereńlestiriw hám konkretlestiriw, tábiyattı úyreniwge qızıǵıwshılıq oyatıw, oqıwshılar iskerligi hám de erkinligin rawajlandırıw, waqıttı rejelestiriw imkaniyatın beredi. Klastan tısqarı tábiyattanıw jumısları tárbiyalıq áhmiyetke de iye, sebebi bul jumıslar oqıwshılardıń minez-qulqına unamlı tásirin kórsetedi. Olardıń materiallıq dúnyaǵa qarası hám miynet mádeniyatı qáliplesedi, biliwge qızıǵıwı, ózbetinshe baqlaw kónlikpeleri rawajlanadı, jámiyetshilik sezimin hám tábiyatqa qoyılǵan klastan tıs jumıslar oqıwshı shaxsın hár tárepleme rawajlandırıw qurallarınan biri esaplanadı.

Uzaq múddetli tájiriybeler ótkeriw, gerbariy hám kollekciyalar ushın material jıynaw, model, maket hám basqa kórgizbeli qurallar tayarlaw, janlı tábiyat múyeshi hám oqıwtájiriybe maydanshasındaǵı isler sıyaqlı klastan tısqarı jumıslardıń formaları tábiyattı úyreniwdi ómir menen baylanıstırıw hám oqıwshılardı politexnikalıq tayarlıq ushın

210

áhmiyetli bolǵan ámeliy oqıw hám kónlikpeler menen qurallandırıw imkaniyatın beredi.

Balalardıń baqlawlı hám oqıtıwshınıń túsindiriwi menen alıp barılatuǵın awıl xojalıǵı boyınsha ámeliy jumısları tábiyattı basqarıw, onı insan mápi ushın ózgertiw haqqındaǵı táliymat tiykarların túsinip alıwına járdem beredi. Balalardıń sociallıq-paydalı iskerlikleri olardı miynetke úyretedi hám watan súyiwshilik tárbiyasına kómeklesedi. Klastan tıs shınıǵıwlardıń barlıq túrleri bir-birine baylanıslı bolıwı, biri ekinshisin tolıqtırıwı kerek. Ósimlik hám haywanlar menen islewge sabaqlarda payda bolǵan qızıǵıwshılıq klastan tısqarı shınıǵıwlarda rawajlanıwı múmkin, ásirese, tábiyattanıw menen qızıǵatuǵın oqıwshılar jas tábiyattanıw dógeregi shınıǵıwlarına qatnasıwı sózsiz. Oqıwshılarda tábiyiy obyektlerdi kollekciyalastırıwǵa meyillikti, haywanlarǵa mehir sezgen oqıtıwshı olardıń qızıǵıwshılıqlarına qarap shınıǵıwlar tabıwı, tábiyat haqqındaǵı pándi tereńirek úyreniw niyetin rawajlandırıw zárúr.

Klastan tısqarı islerdiń mazmunı. Tábiyattanıw boyınsha klastan tısqarı islerge tábiyattı úyreniw hám qorǵaw, ósimliklerdi ósiriw, haywanlarǵa ǵamqorlıq qılıw menen baylanıslı bolǵan hár túrli shınıǵıwlar kiredi. Bul shınıǵıwlar sabaqlardı tákirarlamawı hám tek sabaqlarda alınǵan bilimlerge tiykarlanıwı kerek. Balalar itibarın tábiyat, sonıń menen birge, mektep janlı múyeshi hám oqıw-tájiriybe maydanındaǵı baqlawlarǵa qaratıw; kóshe hám mektepti kóklem-zarlastırıw, quslardı qorǵaw hám awıl xojalıǵı zıyankeslerine qarsı gúres boyınsha sociallıq-paydalı miynetti shólkemlestiriw lazım. Tábiyattaǵı ámeliy jumıslar baqlawlar hám tiyisli kitaplardı oqıw menen birge alıp barılıwı kerek.

Klastan tısqarı jumıstıń tezlik penen alıp barılıwı ushın onı shólkemlestiriw formaların puxta oylap shıǵıw zárúr. Klastan tısqarı jumıslardı úsh toparǵa bóliw múmkin:

1-toparǵa kóplep oqıwshılardı qamtıp alıwshı ǵalabalıq jumıslar, ilajlar; 2-toparǵa sheklengen oqıwshılar sheńberinde

211