Qaraqalpaq tilinin mornofologiyasi

fonemalı qamaw buwınnan ibarat e liklewish túbir morfemalar da bar. Olar p fonemasına tamamlanadı. Jalp (ete qaldı), shorp (ettirip súydi), gúrp (ete qaldı) hám t.b. Qaraqalpaq tiline arab-parsı tillerinen ózlestirilgen tórt fonemalı dawıssız+ dawıslı +dawıssız+dawıssız túrindegi

túbir morfemalardaǵı qatnasqan dawıssızdıń aqırǵısı túsip qaladı.

Mısalı, dos (t), qas (t), ras (t) hám t.b. Bul sózler tek seplengende, tartımlanǵanda t fonemasınıń affiks morfema quramında payda bolıwın kóremiz: dostım, qastıń, dostıma hám t.b. Biraq ras sózi tartımlanǵanda t foneması payda bolmaydı. Bizińshe bul ras sóziniń aldına protezalıq dawıslınıń qosılıwına baylanıslı bolsa kerek. Protezalıq dawıslı qosılǵanı ushın onıń qurılısındaǵı buwınlar sanında ózgeris boladı. Endi ol tartımlanǵanda basqa ózgeristi talap etpeydi.

Qaraqalpaq tilinde túbir morfemalardıń bulardan basqa da túrleri bar. Olar tildiń tariyxıy rawajlanıw dawamında ishki hám sırtqı sebepler nátiyjesinde payda bolǵan. Birinshiden, olar ishki sebepler nátiyjesinde túbir morfemalarǵa affiks morfemalardıń tıǵız birigip ajıralmaytuǵın túbir bir morfemaǵa aylanıwınan kelip shıqqan. Bul qubılıs til biliminde ekinshi hám birinshi dárejeli túbir túsiniklerin

payda etken. Máselen, qawın, pıshqı, jamǵır, shómish hám t.b. sózler burın eki morfemalı bolǵan. Biz onı etimologiyalıq tallaw arqalı tolıq anıqlawımızǵa boladı. Bul sózlerdegi ın, qı, ǵır, ish bólekleri házirgi qaraqalpaq tilinde affiks morfema xızmetinde jumsaladı. Máselen, jawın, qısqı, alǵır, ótinish hám t.b. sózlerde olar affiks morfema xızmetin atqarıp tur. Ekinshiden, sırtqı sebepler nátiyjesinde arabparsı, rus tili hám ol arqalı basqa tillerden sózlerdiń ózlestiriliwi nátiyjesinde túbir morfemalardıń fonologiyalıq dúzilisinde ózgerisler

júzege keledi. Máselen, parta, qálem, respublika, miyman, mádeniyat hám t.b.

-33-

2. Geminaсiya qubılısı

Qaraqalpaq tilindegi túbir morfemalardıń fonemalıq dúzilisin úyrengende olardaǵı geminat dawıssızlardıń qollanılıwın ayrıqsha izertlew talap etiledi.

Túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde geminat dawıssızlar ayrıqsha qızıǵıwshılıqtı payda e tedi. N.K.Dmitriev geminat dawıssızlardıń túrkiy tiller fonetikası ushın tán emesligin, biraq ilgerili

hám keyinli tásir nátiyjesinde sózlerdiń túbirleri menen affiksleri shegarasında olardıń jiyi ushırasatuǵının aytadı hám dálilli mısallar keltiredi.1 Ilimpaz geminat dawıssızlar túrkiy tiller fonetikası ushın

tán emes degende, olardıń eski túrkiy jazba e stelikleri tilinde ushıraspaytuǵının, túrkiy tillerde dáslep túrbir morfemalar bir buwınlı bolǵanın esapqa alǵan bolsa kerek. Haqıyqatında, eski túrkiy jazba esteliklerdiń tilinde geminat dawıssızlar qollanılmaǵan. Sonlıqtan geminaсiya qubılısı soń payda bolǵan dep shamalawǵa boladı. Biraq olar tek túbir hám affiksler shegarasında emes, al túbir morfemalardıń ishindegi buwınlar shegarasında da ushırasadı: ǵarrı, múddet, ashshı, qattı, dushshı hám t.b. A.Dáwletov: «Qabatlasqan dawıssızlardıń, sonıń ishinde geminatlardıń da morfemalar shegarasında ushırasıwın ayrıqsha túsindirip otırıwdıń keregi joq. Sebebi kóp morfemalı dórendi sózlerde aldıńǵı morfemanıń sońǵı sesi hám sońǵı morfemanıń aldıńǵı sesiniń dawıssız bolıp keliwi arqalı olar qońsılas bolıp kelip, dawıssızlar qabatlaslıǵın payda e tedi. Qabatlasqan dawıssızlardıń, sonıń ishinde geminatlardıń da morfemalar shegarasında emes, al bir morfemanıń quramında ushırasıwın dálillew qıyın hám bul ayrıqsha izertlewdi talap

1 Dmitriev N.K. Dvoynıe soglasnıe v tyurkskix yazıkax. – ISGTYa. I. Fonetika. –M.: AN SSSR. 1955. S. 261-264.

-34-

etedi,»1 -dep jazadı. Durıs, geminat dawıssızlardıń payda bolıwın tek fonetikalıq yamasa tek morfologiyalıq nızamlar menen túsindiriw múmkin emes. Geminaсiya - tildiń morfologiyalıq qurılısınıń tariyxıy rawajlanıwı dawamında payda bolǵan morfonologiyalıq qubılıs. Sonlıqtan olar házirgi túrkiy tillerde birgelikli halda ushıraspaydı. Bul jerde A.Ayǵabılovtıń morfonologiyalıq qubılıslardı tariyxıy rawajlanıwı dawamında sóylew barısındaǵı ózgerislerdiń áste-áste tillik dástúrge aylanıwınan barıp qáliplesken ózgerisler sıpatında bahalanıwına to-

lıq qosılıwǵa boladı.2

N.K.Dmitriev geminat dawıssızlardıń túrkiy tiller ishinde azerbayjan, túrkmen tillerinde kóbirek ushırasatuǵınına dálilli mısallar keltirgen.3 Qaraqalpaq tili geminat dawıssızlardıń sanı boyınsha basqa túrkiy tillerge salıstırǵanda ortasha dárejede turadı. Geminat dawıssızlardıń payda bolıw sebeplerin túsindiriw boyınsha ilimpazlardıń pikirleri hár qıylı. N.K.Dmitriev olardıń payda bolıwın ilgerili hám keyinli tásirge baylanıstıradı. Haqıyqatında túbir hám affiks morfemalar shegarasındaǵı geminat dawıssızlar ilgerili hám keyinli tásirge baylanıslı kelip shıǵadı. Máselen, házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde basshı, qosshı, duzshı, sanlıq, ashsa hám t.b sózler janlı sóylew tilinde ilgerili hám keyinli tásir nátiyjesinde bashshı, qoshshı, dushshı, sallıq, ashsha bolıp, geminat dawıssızlardı payda e tedi. Al házirgi tilde túbir morfema sıpatında e saplanatuǵın ǵarrı, ashshı, dushshı, ullı hám t.b. sózlerdiń qurılısındaǵı geminat dawıssızlar qalay payda bolǵan?

A.Ǵulamovtıń pikirinshe, geminat dawıssızlar dáslep ekspressiyanı bildiriw ushın payda bolǵan, soń olar bul mánilerden ayırılıp, basqa ápiwayı sózge aylanǵan.4 Al A.Martine hám A.M.Sherbaktıń pikirinshe,

1Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq ádebebiy tiliniń seslik dúzilisi. –Nókis: Bilim. B. 99.

2Ayǵabılov A. Qazaq tiliniń morfonologiyası. –Almatı: Sanat. 1995. B.4.

3Dmitriev N.K. Joqarıda kórsetilgen miyneti. B.261-263.

4Gulyamov A.G. Problemı istoricheskogo slovoobrazovaniya v uzbekskom yazıke. Rukopis doktorskoy dissertaсii. –Tashkent: 1958. S.122.

-35-

bul qubılıs dawıssızlardıń intervokal jaǵdayda turaqlılıǵın saqlaw ushın qosımsha qural bolıp, ol arqalı sózdi aytıwdıń intensivligi de artqan.1

Demek, olardıń pikirinshe, geminat dawıssızdıń payda bolıwı dawıssızdıń intervokal jaǵdayına baylanıslı, al geminantlardıń ekspressivlik tárepi sonıń juwmaǵı bolıp esaplanadı. Ózbek tiliniń xorezm govorı boyınsha izertlew júrgizgen F.Abdullaev óz miynetinde túrkiy tillerde geminat dawıssızlardıń payda bolıwınıń sebeplerin anıqlawǵa háreket e tken.2 Onıń pikirinshe, ózbek tiliniń rawajlanıwınıń belgili

bir dáwirlerinde sózdiń birinshi ashıq buwının bekkemlew tendenсiyası payda bolǵan. Máselen, achıǵ «gorkiy» sózindegi aqırǵı dawıssız bir qatar túrkiy tillerde, sonıń ishinde ózbek tiliniń xorezm govorında qısıq dawıslıdan soń túsip qalǵan. Sózdegi e ki buwın da ashıq bolǵan. Birinshi buwın mánini alıp júriwshi bolǵanlıqtan, onı bekkemlew talabı, túbirdiń vokalizmin saqlaw zárúrligi kelip shıqqan.1 Biz de bul pikirge tolıq qosılamız. Túrkiy tillerde buwın tiykarǵı xızmet atqaratuǵın fonetikalıq kategoriya. Túrkiy tillerdiń tariyxıy rawajlanıwı barısında buwınlardıń qurılısında hár qıylı fonetikalıq ózgerisler

bolǵanı anıq. Onıń ústine, geminaсiya qubılısı menen birge eliziya qubılısı da usınday buwınǵa baylanıslı payda bolatuǵın qubılıs. Máselen, qaraqalpaq tilindegi murın+ı = murnı, qarın+ı= qarnı, kewil+i = kewli hám t.b. sózlerdegi ekinshi buwındaǵı ı dawıslısınıń túsip qalıwı ashıq buwınlardıń qatar jumsalmay, olardıń biriniń qamaw buwınǵa aylanıw zárúrliginen payda bolǵanın kóremiz. Sonday-aq infikslerdiń payda bolıwı da usınday sebepke baylanıslı kelip shıqqan. Máselen, usında almasıǵınıń sepleniwindegi n fonemasınıń payda bolıwı da ashıq buwınǵa baylanıslı kelip shıqqan.

1Martine A. Prinсipı ekonomii v foneticheskix izmeneniyax. –M.: AN SSSR. 1960. S.181; Sherbak A.M. Sravnitelnaya fonetika tyurkskix yazıkov. –L.: Nauka. 1970. S.181.

2Abdullaev F. Fonetika xorezmskix govorov. –Tashkent: Fan. 1967. S.124-135.

-36-

Geminaсiya hám eliziya qubılısları arasındaǵı taǵı bir ulıwmalıq belgi - olardıń kópshilik jaǵdayda qısıq dawıslılardıń aldında ushırasıwı. Máselen, ǵarrı hám ashshı, murnı hám kewli t.b.

Solay e tip, geminat dawıssızlardıń payda bolıwınıń e ń tiykarǵı sebepleriniń biri ashıq buwınǵa baylanıslı bolıp e saplanadı. Sonıń menen birge qaraqalpaq tilinde geminat dawıssızlar arab-parsı tillerinen ózlestirilgen sózlerdiń qurılısında ushırasadı. Máselen, muhabbat,

Abbaz, Muxammed, hámme, ǵázzel, ǵárrem hám t.b. Sonday-aq hár qıylı stillik maqsetlerge baylanıslı da geminat dawıssızlardıń payda bo-

lıwı ushırasadı. Máselen, kóp sanlı qaraqalpaq awızeki xalıq dóretpeleriniń tilinde, awızeki sóylew tilinde toǵız sanlıǵı toqquz, otız sanlıǵı ottuz, segiz sanlıǵı sekkiz//=sákkiz, e liw sanlıǵı e lli túrinde qollanıladı.

Qaraqalpaq tilinde geminat dawıssızlar sóz shaqaplarında túrlishe ushırasadı. Bul jaǵday geminaсiyanıń morfologiyalıq qubılıs e kenin tastıyıqlaydı. Baqlawlar júrgizip qaraǵanımızda, geminat dawıssızlar kóbirek atlıqlarda ushırasadı: bb - muhabbat, Abbaz, Shabbaz; kk - shókkish, hákke, mákke; qq - shaqqı, laqqı; ll - Abdulla, Tallıq, sálle, alla; mm - Muxammed, gómme; nn - anna, jannıq (dialekt); rr - gúrriń, hárre; zz - izzet; jj - tájjal; ss - qıssa, qassap; dd - sádde, úddet; pp - toppı, shap-

pat hám t.b. Kelbetliklerde: shsh - ashshı, geshshe, dushshı; tt - qattı; ss -

ıssı; ll - ullı, jıllı; pp - appaq; zz - gózzal; qq - shaqqan. Sanlıqlarda: kk - sekkiz, sekkiz; qq - toqquz; tt - yetti, e tti; ll - e lli hám t.b. Alma-

sıqlarda: ll - gúllán, gúlli; mm - hámme. Ráwishlerde: rr - dárriw; shsh - qashshan; nn - tosınnan; tt - tosattan, ápsátte, máttal hám t.b. Tańlaqlar-

da: ss - mássaǵan hám t.b.

1 Sonda B.133-134.

-37-

3. Dawıssız fonemalar distribuсiyası

Dawıssız fonemalardıń qabatlasıp jumsalıwın izertlew arqalı

sózlerdiń etimologiyası, tariyxıy rawajlanıw dawamında ózgesheliklerge ushırawı haqqında maǵlıwmatlar alıwǵa boladı. Ásirese, bulardı úyreniw arqalı imla qaǵıydaların jetilistiriw, ayırım fonetikalıq qubı-

lıslar haqqında túsiniklerdi tolıqtırıwǵa boladı. Máselen, ilgerili tásir yamasa keyinli tásir qubılısların payda etetuǵın tiykar dawıssız-

lardıń distribuсiyası bolıp e saplanadı. Qaraqalpaq tilindegi basshı, sanlıq hám t.b. sózlerdiń bashshı, sallıq bolıp aytılıwı ssh, nl dawıs-

sızlarınıń qabatlasa almawına baylanıslı kelip shıqqan.

Morfemalardıń fonemalıq dúzilisin úyrengende dawıssız fonema-

lardıń dizbegin, olardıń jumsalıw ózgesheliklerin anıqlaw áhmiyetli.

Til - sistema. Ondaǵı hár bir sistema birligi óziniń qatań ornına,

qollanılıw nızamlılıqlarına iye. Tildiń e ń kishi birligi fonemalardıń da til sistemasında óziniń ornı, bir-biri menen dizbeklesip jumsa-

lıw ózgeshelikleri bar. Fonemalardıń bir-biri menen dizbeklesiwi, sózlerdiń túrli poziсiyalarında jumsalıwı hár bir tildiń fonetikalıq nızamlarına baylanıslı boladı. Olardı tereń hám hár tárepleme izertlew teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da úlken áhmiyetke iye. Atap aytqanda, birinshiden, bir tildegi fonemalarǵa distribuсiyalıq sıpatlama beriw

arqalı onıń basqa tillerden ayırmashılıǵı anıqlanadı.

N.S.Trubeсkoydıń aytıwı boyınsha, seslerdiń jumsalıwındaǵı shekleniwshilik hár túrli tillerde hár qıylı boladı.1 Hár bir tildiń fonema-

ları sózlerdiń túrli poziсiyalarında ya jiyi, ya siyrek ushırasadı yamasa ulıwma jumsalmaydı. Ekinshiden, fonemalarǵa distribuсiyalıq sıpatlama

1 Trubeсkoy N.S. Osnovı fonologii. –M.: Nauka. 1960. S.278.

-38-

beriw arqalı tildiń fonetikalıq nızamların tereń úyrenemiz. Úshinshiden, olar arqalı durıs jazıwǵa hám durıs sóylewge úyretiw iske asırıladı. Tórtinshiden, A.Ayǵabılovtıń jazǵanınday, morfonologiyanıń fonologiyalıq tiykarın úyreniwde úlken xızmet atqaradı.1 Fonemalarǵa distribuсiyalıq sıpatlama beriw morfemalardıń fonologiyalıq dúzilisin úyreniwge tiykar boladı.

Sonlıqtan bul máselelerdi morfonologiyanıń izertlew obekti sıpatında qarap, olardı hár tárepleme tereń izertlewdi maqset e tip qoydıq.

Dawıssız fonemalardıń distribuсiyasın úyreniw arqalı ayırım fonemalardıń almasıw sebeplerin anıqlaymız.

Onıń ústine fonemalardıń distribuсiyası sóz shaqaplarında da túrlishe kórinedi. Demek, bul olardıń grammatika menen baylanıslı e kenin dálilleydi. Máselen, s fonemasınıń sh foneması menen almasıwı atlıqlardıń jasalıwında ushırasadı. B foneması menen w fonemasınıń almasıwı feyillerde ushırasadı. Soǵan baylanıslı sońǵı dáwirlerde jazılǵan morfonologiyalıq izertlewlerde dawıssız fonemalardıń distribu-

сiyasına ayrıqsha itibar berilip, morfonologiyanıń fonologiyalıq tiykarı sıpatında qarastırılıp atır.

Biz dawıssız fonemalardıń óz-ara qabatlasıp jumsalıwın hám túbir morfemalar menen affiks morfemalardıń poziсiyalarında jumsalıwın keste arqalı kórsetip ótiwdi maqul kórdik. Kestede qabıl etilgen shártli belgiler: + belgisi kórsetilgen dawıssızlar qabatlaslıǵınıń bar ekenin,

- belgisi qabatlaspaytuǵının, belgisi dawıssızlar qabatlaslıǵınıń az yamasa ózlestirilgen sózlerde ushırasatuǵının bildiriw ushın qabıl etildi.

1 Ayǵabılov A. Qazaq tiliniń morfonologiyaı. –Almatı: Sanat. B.30.

-39-

1-keste

Qaraqalpaq tilindegi únli dawıssız fonemalardıń basqa dawıs-

sızlar menen qabatlasıp jumsalıwı

dawıssızlar

Barlıq dawıssız-

lar

-40-

2-keste

Qaraqalpaq tilindegi sonor dawıssız fonemalardıń basqa

dawıssızlar menen qabatlasıp jumsalıwı

-41-

3-keste

Qaraqalpaq tilindegi únsiz dawıssız fonemalardıń basqa dawıs-

sızlar menen qabatlasıp jumsalıwı

-42-