Qaraqalpaq tilinin mornofologiyasi

mentlik birlik bolǵan dara fonema retinde, al tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha juwan-jińishke bolıp, e rinniń qatnası boyınsha e rinlik hám eziwlik bolıp jeke dawıslı fonema túrinde emes, quramındaǵı dawıssızları menen qosa tutas buwın túrinde qarama-qarsı qoyıladı.

6. Házirgi qaraqalpaq tilinde a, e , ı, i dawıslı fonemaları sóz jasawshı, forma jasawshı hám sóz ózgertiwshi affiks morfema xızmetin atqara aladı. Al dawıssız fonemalar morfema xızmetin atqara almaydı. A.Dáwletov hám A.Djunisbekovtıń pikirine qosılıp, biz de buwınnan kishi morfema bolmaydı dep e saplaymız. Usı waqıtqa shekem qaraqalpaq tilinde bir qatar affiks morfemalardıń tek dawıssız fonemadan tura-

tuǵın variantları kórsetilip kiyatır. Affiks morfemalardıń dawıssız-

dan ibarat variantları sózlerdi morfemalarǵa qáte bóliwimizden, yaǵnıy morfemalar shegarasında eki dawıslı qatar kelip, olardıń birewi túsirilip qalǵan jaǵdayda, affiks morfemanıń dawıslısı túsip qaladı degen túsinikten payda boladı. Qaraqalpaq tiliniń faktleri morfemalar shegarasında e ki dawıslı qatar kelgen jaǵdayda túbirdiń sońındaǵı dawıslı fonemanıń túsip qalatuǵının kórsetedi hám bul bizge tek dawıssızdan turatuǵın affiks bolmaydı dep juwmaq islewge múmkinshilik beredi.

7. Qaraqalpaq tilinde túbir morfemalarda da, affiks morfemalarda da dawıssız fonemalardıń hár biriniń ózine tán jumsalıw ózgeshelikleri bar. Eki dawıssız túbir morfemalardıń hám affikslerdiń anlaut hám inlaut poziсiyalarında qatar jumsalmaydı. Ayırım túbir morfemalardıń auslaut poziсiyasında e ki dawıssız qatar jumsaladı. Bunday jaǵdayda olardıń aldıńǵısı sonor dawıssız, keyingisi únsiz bolıp keledi. Al eki

únli yamasa eki únsiz dawıssızdıń qatar keliwi ushıraspaydı. Auslaut poziсiyada e ki únli yamasa e ki únsiz dawıssızı bar basqa tillerden ózlestirilgen sózler tek jazıwda saqlanǵanı menen janlı qaraqalpaq sóylew tilinde olardıń biri túsirilip qalıp aytıladı. Qaraqalpaq tilindegi hár

-143-

bir dawıssızdıń túbir hám affiks morfemalarda, olardıń shegaralarında jumsalıw ózgesheliklerine keń túrde toqtap óttik.

8. Singarmonizm tek ápiwayı fonetikalıq qubılıs emes, al ol tildiń grammatikalıq qurılısına tásir e tetuǵın quramalı universal tillik qubılıs. Ol morfonologiyalıq qubılıslardıń payda bolıwınıń deregi bolıp esaplanadı. Túbir morfemalarda da, affiks morfemalarda da fonemalar almasıwı singarmonizm nızamına baylanıslı boladı.

Singarmonizm jaqın waqıtlarǵa shekem tek dawıslılar únlesligi yamasa buwın únlesligi dep túsindirilip, buǵan onsha kewil awdarılmay, pátke ayrıqsha itibar berilip kelgen bolsa, al keyingi waqıtlarda túrkiy tillerde páttiń joq e keni, onıń xızmetin singarmonizm atqaratuǵını dálillenip hám jazılıp atır. Haqıyqatında da, singarmoniyalıq tillerde singarmonizm sózdi shólkemlestiriw, onı tanıw hám mánilerin ayırıw xızmetin atqaradı. Akсentlik tillerde bunday xızmetti pát atqaradı.

Túrkiy tiller, sonıń ishinde qaraqalpaq tili de singarmoniyalıq tillerge kiredi. Singarmonizm nızamına muwapıq fonemalar shólkemlesip sózdi payda etedi. Tek dawıslılar ǵana emes, sonday-aq dawıssızlar da óz-ara hám olar dawıslılar menen birlikte únlesip, bir pútin shólkemlesken formaǵa enedi. Túbir morfemalarǵa affiks morfemalardıń qaysı variantınıń almasıp qollanılıwı tikkeley singarmonizm nızamına baylanıslı. Sóz dizbeklerindegi, qospa sózlerdegi, morfemalar shegarasındaǵı fonemalar almasıwı da usı nızam arqalı boladı. Sonlıqtan singarmonizm morfonologiyalıq qubılıslardıń payda bolıwınıń tiykarǵı derekleriniń biri

bolıp xızmet atqaradı.

9. Qaraqalpaq tilinde dawıslı fonemalar juwan hám jińishke, ashıq hám qısıq, erinlik hám eziwlik belgileri boyınsha qarama-qarsı qoyılıp morfonemalardı dúzedi. Biraq olardıń túbir hám affiks morfemalarda jumsalıwı birdey e mes. Túbir morfemalarda a-e-á, ı-i, u-ú, o-ó dawıslıları juwan-jińishke bolıp, a-ı, o-u, á-i-e, ó-ú dawıslıları ashıq-qısıq

-144-

bolıp, u-ı, o-a, ó-á-e, ú-i dawıslıları erinlik-eziwlik bolıp morfonemalardı payda etedi. Al affiks morfema tek juwan-jińishke (a-e, ı-i, a-e-ó, a-e-ı-i) morfonemaları ushırasadı. Dawıslı morfonemalar túbir morfemalarda tiykarınan tildiń dástúrlerine muwapıq tildiń tariyxıy rawajlanıwı barısında payda boladı, al affiks morfemalarda olar singarmonizmge baylanıslı kelip shıǵadı.

Qaraqalpaq tilindegi túbir morfemalarda dawıssız fonemalar ishin-

de tómendegidey morfonemalar ushırasadı: p-b-m, p-b-w, k/q-g/ǵ -y-w, d-t, d- y, z-y, l-s/sh, s-sh, j-y, d-j, r-z, ń-w, ń-n. Al affiks morfema variantlarında b-p-m, d-t-n, k/q-g/ǵ, d-t, l-d-t, r-z/s morfonemaları ushırasadı. Dawıslı morfonemalardıń da, dawıssız morfonemalardıń da ayırımları qaraqal-

paq tilinde ónimli ushırassa, al ayırımları ónimsiz sıpatqa iye. Máselen, dawıslı morfonemalardıń ishinde a-á, ı-i morfonemaları ónimli, al qalǵanları ónimsiz. Affiks morfema variantlarında a-e, ı-i ónimli, qalǵanları ónimsiz sıpatqa iye. Dawıssız morfonemalar ishinde p-b-w, k/q-g/ǵ, d-t, s-sh ónimli, al qalǵanları ónmsiz túrde ushırasadı.

10. Morfemalarda fonemalardıń orın almasıwı arqalı da morfonemalardıń ayrıqsha modelleri payda boladı. Bul qubılısqa tek eki fonema emes, al kóbirek fonemalar kompleksi qatnasadı. Taǵı bir sıpatlı belgi fonemalardıń orın almasıwı dawıssızlarǵa tán. Qaraqalpaq tilinde morfemalarda fonemalar almasıwı arqalı tómendegidey morfonemalar

payda boladı: n-l, wh-hw, kp/qp-pk/pq, bg-gb, mǵ-ńb, il-li, ry-yr, yq=qy, s-ń, u-q, -j, t-p, tS. Mısalı, aynal-aylan, awhal-ahwal, kepkir-kekpir, jamǵırjańmır hám t.b.Olardıń bir-biri menen orın almasıp, morfonemalardı

payda etiwi hár túrli sebeplerge baylanıslı kelip shıqqan. Atap aytqanda, olar sózdi aytıwdıń qolaylıǵına, sózlerdiń semantikalıq differenсiyasına, jazıw hám sóylew arasındaǵı ayırmashılıqlarǵa, buwınǵa, anologiyaǵa baylanıslı payda boladı.

-145-

11. Qaraqalpaq tilinde jańa sózlerdiń hám sózlerdiń jańa formalarınıń jasalıwında, sózlerdiń ózgeriwinde hár qıylı morfonologiyalıq qubılıslar ushırasadı. Bunday morfonologiyalıq qubılıslar sóz shaqaplarında ózine tán ózinshelik ózgesheliklerge iye bolıp, morfonemanıń túrli modelleri payda boladı. Usıǵan baylanıslı hár bir sóz shaqabındaǵı morfonologiyalıq qubılıslardı óz aldına bólek-bólek úyreniw talap etiledi.

Atlıq - hár qanday tildegi e ń úlken sóz shaqabı. Qaraqalpaq tilinde dórendi hám qospa atlıqlardıń jasalıwında ayırım fonemalardıń túsip qalıwı yamasa kerisinshe inter fonemanıń payda bolıwı ushırasadı. Birikken qospa atlıqlar jasalıwında morfemalar shegarasında eki dawıslı qatar kelgende dáslepki morfemanıń aqırǵı dawıslısı túsip qaladı:

moyın+aq=Moynaq, xalqı+abad= xlqabad, awma+eser=áwmeser hám t.b. Bunıń nátiyjesinde ı- , a- morfonemaları payda bolıp tur. Ayırım bi-

rikken qospa atlıqlardıń jasalıwında túbir morfonemalarda atlıqlardıń jasalıwında túbir morfonemalarda qısqarıw júz beredi: bilek+júzik=bilezik, aldıńǵı+taxta=altaqta, qırdaǵı+baqa= qurbaqa hám t.b.

Atlıqlardıń tartım affiksleri menen ózgeriwinde -t, ı- , i- morfonemaları payda boladı. Bunda -t morfoneması parsı tilinen ózlestirilgen dos, qas, sus sózlerine tarım affiksleri jalǵanǵanda, al ı- , i-

morfoneması ayırım atlıq sózlerge tartım affiksleri jalǵanǵanda payda boladı. Jumısta olardıń sebepleri ashıp kórsetildi.

Atlıqlardıń hám almasıqlardıń sepleniwinde seplik jalǵawlarınıń qurılısında n fonemasınıń payda bolıwı haqqında ilimpazlardıń hár qıylı pikirleri bar. Biz jumısta V.V.Radlov, A.N.Kononov, V.A.Bogorodiсkiy, G.Ramstedt hám t.b. ilimpazlardıń pikirlerine súyene otırıp, onı seplik jalǵawlarınıń rawajlanıw tariyxına baylanıslı

ekenin kórsetip óttik. Házirgi qaraqalpaq tilinde siltew almasıqlarınıń

-146-

sepleniwinde l- morfoneması jiyi payda boladı. Bul morfonemanıń payda bolıwı siltew almasıqlarınıń etimologiyasına baylanıslı kelip shıǵadı.

12. Qaraqalpaq tilindegi kelbetliklerdiń affiksaсiya usılı menen jasalıwında iyat+ morfoneması arab tilinen ózlestirilgen ádebiyat, mádeniyat sózlerine sol tilden ózlestirilgen =ıy//=iy affiksiniń qosılıwında kórinedi. Sonday-aq ayırım dórendi atlıqlardıń jasalıwında

-n, -ım morfonemaları ushırasadı. Bunday morfonemalar dórendi sózdiń tiykarı hám sóz jasawshı affikstiń túrli sóz shaqabına tán bolıwına baylanıslı kelip shıqqan. Máselen, qıdırımpaz, burandalı dórendi kelbetliklerinde ım hám n túbir menen affiksti biriktiriw xızmetin atqarıp tur. Eger paz hám lı affiksleri atawısh tiykarlarınan dórendi kelbetlikler jasaǵanda bunday morfonologiyalıq ózgerisler bolmaydı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde kelbetlik jasawshı qospa affiks sıpatında kórsetilip kiyatırǵan =ıńqı//=ińki, =ımpaz//=impaz, =ımlı//-imli affikslerindegi =ıń//=iń, =ım//=im túbir menen affikslerdi baylanıstırıw xızmetin atqaratuǵın fonemalar kompleksi bolıp, olar morfonemanıń jańa modellerin dúzedi.

Kelbetliklerdi basqa sóz shaqaplarınan ajıratıp kórsetiwshi e ń tiykarǵı belgilerdiń biri olardıń intensiv formaları bolıp e saplana-

dı. Kelbetliktiń intensiv formaları jasalǵanda tákirarlanıwshı birinshi komponentke qısqarıw boladı hám p dawıssız foneması payda boladı. Usı p dawıssız foneması menen qısqarǵan fonemalar kompleksi arasında almasıwlar kelip shıǵadı: ra-p: qap-qara; man-p: jap-jaman; miz- p: sep-semiz hám t.b.

13. Qaraqalpaq tilindegi e ki, altı, jeti sanlıqlarına qatarlıq sanlıq jasawshı =ınshı//=inshi, jıynaqlaw sanlıq jasawshı =aw//=ew af-

-147-

fiksleri qosılǵanda túbirdiń aqırındaǵı qısıq dawıslı fonemalar

túsip qalıp i- , ı- morfonemaları payda boladı.

Sanlıqlarda ushırasatuǵın e kinshi bir morfologiyalıq qubılıs ge-

minat dawıssızlardıń payda bolıwı. Qaraqalpaq tilindegi e ki, jeti, toǵız, otız, e liw sanlıqlarında geminatdawıssızlar payda bolıp, olar sóylewshiniń tıńlawshıǵa aytayın degen oyın, pikirin anıǵıraq hám tásirli etip jetkerip beriw ushın xızmet etedi.

14. Qaraqalpaq tilinde ráwishlerdiń jasalıwında payda bolatuǵın morfonologiyalıq qubılıslarǵa arı hám beri ráwishlerine =raq//=rek sa-

lıstırıw dáreje affiksleri qosılǵanda - =raǵ//=reg morfonemasın

kóriwge boladı. Ol tildiń morfologiyalıq qurılısınıń rawajlanıwı barısında payda bolǵan. Ráwish jasawshı =lay//=ley hám =sha//=she affiksleri bir sózge izbe-iz qosılıp, dórendi ráwish jasaǵanda eki affiksti bay-

lanıstırıwshı -ın morfoneması kelip shıǵadı: usılayınsha, bı-

layınsha hám t.b.

Birikken ráwishlerdiń jasalıwında morfemalarda túrli ózgerisler boladı: fonemalar túsip qaladı, eki fonema óz-ara bir-biri menen almasadı, morfemalarda qısqarıw boladı. Máselen, bul kún - búgin, kún júzi - kúndiz, bıyıl - bul jıl, arı jaq - arjaq, qay jer - qayer hám t.b. Usınnan birikken ráwishlerdiń jasalıwında l- , k-g, j-y, j-d, ı- hám t.b. morfonemalar kelip shıǵadı.

15. Házirgi qaraqalpaq janlı sóylew tilinde l fonemasına tamamlanǵan feyil sózlerge feyildiń forma jasawshı affiksleri qosılǵanda l foneması kópshilik jaǵdayda túsirilip qalıp aytıladı: salma - sama,

kelmekeme, qalsa - qasa, kelgen - kegen, kelip - kep hám t.b. Sonday-aq qaraqalpaq sóylew tili ushın tán bolǵan birikken feyillerde de fonema

hám fonemalar kompleksiniń túsip qalıwı ushırasadı: bulay e t - búyt, olay et - óyt, bara - atır - baratır hám t.b. Bul qubılıs sóylew hám jazıw arasındaǵı ayırmashılıqlarǵa baylanıslı payda bolǵan.

-148-

Qaraqalpaq tilindegi ayırım e liklewishlerden =ra//=re affiksi arqalı dórendi feyiller jasalǵanda morfemalar shegarasında ń interfoneması payda boladı: mó- ń -re, ma- ń -ra hám t.b. Al =ra//=re affiksi atawıshlardan hám feyillerden dórendi feyil jasaǵanda hesh qanday ózgeris bolmaydı: quw - ra, jaw - ra, jay - ra, túy - re hám t.b. Demek, ń inter foneması e liklewishten feyil jasaǵanda ǵana payda boladı. Ayırım feyil jasawshı qospa affikslerdegi morfemalar usınday baylanıstırıwshılıq xızmet atqarıw ushın payda bolǵan: jıla- m -sıra, barıń - qıra, basıń -qıra hám t.b.

16. Qaraqalpaq tiliniń morfonologiya tarawı e le qáliplesken joq.

Joqarıda biz kórip ótken qubılıslardı morfonologiya tarawınıń máseleleri sıpatında qarap, sabaqlıqlar, qollanbalar jaratıw zárúr. Sonda tildiń seslik dúzilisi, grammatikalıq qurılısı boyınsha tereń hám izbe-iz

túsinik alıwǵa erisemiz. Usı waqıtqa shekem morfemalardaǵı seslik ózgerisler birde fonetika, birde morfologiya tarawlarında úyrenilip kiyatır.

Olardı jámlestirip házirgi til bilimi kóz-qarasınan morfonologiya máseleleri sıpatında úyreniw teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da

úlken áhmiyetke iye.

Morfonologiyalıq qubılıslar morfemalarda hám olardıń birigiwinde fonetikalıq hám tariyxıy sebeplerge baylanıslı kelip shıǵadı. Biz seslerdiń almasıwı qanday sebeplerge baylanıslı kelip shıqsa da olardı morfonologiyalıq seslik almasıwlar dep esaplaymız. Sebebi seslerdiń almasıwı pútin bir sistema, olardıń tiykarı bir. Sonlıqtan seslerdiń almasıwın til biliminiń morfonologiya tarawında úyreniw maqsetke muwapıq.

-149-