Qaraqalpaq tilinin mornofologiyasi

dı. Onıń qollanılıwı ayırım shıǵarmalardıń tilinde ushırasadı.

Máselen:

Qaraqalpaqlar birgene jerde,

Bul dástúrin biykar qılǵan. (I.Yusupov).

Ǵana hám gene janapaylarında ǵ-g dawıssızlarınıń almasıwı olardıń ózleri dizbeklesip kelgen sózleriniń qanday dawıssızǵa tamamlanǵanına e mes, al onıń qanday buwınǵa tamamlanǵanına baylanıslı. Demek, bunda da ǵ menen g dawıssızlarınıń bir fonemanıń reńkleri ekeni anıq boladı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde soraw janapaylarınıń ishinde morfonemalardıń payda bolıwı kóbirek ushırasadı. =Ma\\=me, =ba\\=be, =pa\\=pe soraw janapaylarında m-b-p dawıssızlarınıń morfonema xızmetinde jumsalıwı menen, benen, penen tirkewishlerindegi m-b-p morfonemalarınan ózgesheliklerge iye. Bul soraw janapaylarında olardıń almasıwı tómendegishe: sózdiń dawıslı yamasa awızlıq sonor dawıssızlarǵa tamamlansa, olarǵa soraw janapaylarınıń m dawıssızınan baslanatuǵın variantı, sózdiń aqırı únli hám murınlıq sonor dawıssızlarǵa tamamlansa

b dawıssızınan baslanatuǵın variantı, sózdiń aqırı únsiz dawıssızlarǵa tamamlansa p dawıssızınan baslanatuǵın variantı dizbeklesip keledi. Biz olardıń sebepleri haqqında jumıstıń birinshi babında toqtap

óttik. Bul janapaylardaǵı a-e morfonemaları ózleri dizbeklesip kelgen sózdiń aqırǵı buwındaǵı dawıslınıń juwan yamasa jińishkeligine baylanıslı boladı.

Biykarlaw janapaylarınıń qatarına kiretuǵın joq-jaq janapaylarında o-a morfonemaları ushırasadı. Bul morfonemalar joq hám jaq sózleriniń az da bolsa olardıń grammatikalıq mánisine baylanıslı boladı. Joq sózinde biykarlaw mánisi keskin, al jaq sózinde oǵan salıstırǵanda biykarlaw máni bos, keskin emes.

-133-

nıslı kelip shıǵadı: kelshi, barsańshı, kelseńo, barsańa hám t.b.

Ishki sezimlik máni bildiriwshi janapaylar bolǵan ay, áy, a, á , mısh, mish, mıs, mis janapaylarında a-á, ı-i morfonemaları janapaylar dizbeklesip kelgen sózdegi buwınnıń juwan hám jińishkeligine baylanıslı bolsa, mısh, mish, mıs, mis janapaylarında sh-s morfonemaları grammatikalıq mánige baylanıslı kelip shıǵadı. =Mısh\\=mish janapayında boljaw máni kúshli, al =mıs\\=mis janapayında mısqıllaw máni kúshli boladı.

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi sap kómekshi sózler bolıp esaplanatuǵın tirkewish, dáneker hám janapaylarda da ayırım morfonologiyalıq qubılıslar ushırasadı. Tirkewish hám dánekerlerde morfonologiyalıq ózgerisler az, al janapaylarda kóp bolıp, bul olardıń grammatikalıq ózgesheliklerine baylanıslı kelip shıǵadı. Sonıń menen birge jumıstıń usı bóliminde e liklewish sózlerde ushırasatuǵın ayırım morfonologiyalıq qubılıslarǵa da toqtap ótiwdi maqul kórdik.

Eliklewishler mánili sóz shaqabına da, kómekshi sóz shaqabına da kirmeytuǵın ayrıqsha sózler toparın quraydı. Olar tiri hám óli tábiyattaǵı seslerdi hár tilde hár qıylı sesler arqalı ańlatadı. Sonıń menen eliklewishler hár qıylı zat, qubılıslardıń sırtqı kórinisine, obrazla-

rına eliklewdi de ańlatadı. Bunday sózler simvollıq sózler1 dep te ataladı.

Qaraqalpaq tilindegi e liklewishler U.Embergenov tárepinen arnawlı izertlendi.2 Onda e liklewishler fonetiklıq ózgeshelikleri boyınsha basqa sóz shaqaplarınan ajıralıp turatuǵını hám onıń bunday sıpatlı

1Sherbak A.M. Ocherki po sravnitelnoy morfologii tyurkskix yazıkov (narechie, slujebnıe chasti rechi, izobrazitelnıe slova). –L.: Nauka. 1987.S.123.

2Embergenov U. Házirgi qaraqalpaq tilindegi eliklewish sózler. –Nókis: Qaraqalpaqstan.1990.

-134-

belgileri kórsetilgen. Biz olardaǵı seslerdiń almasıwların morfonologiyalıq qubılıslar dep e saplaymız hám olardı úyrenip qaraǵanımızda tómendegidey ses almasıwın kóremiz.

Qaraqalpaq tilindegi e liklewish sózlerde U.Embergenovtıń anıqlawınsha, a dawıslısı menen u dawıslısınıń, ı dawıslısı menen u dawıslısınıń almasıwı ushırasadı.1 Haqıyqatında, eliklewish sózlerdiń quramında bul dawıslılardıń bir-biriniń ornına almasıp, morfonema xızmetinde jumsalıwı ónimli sıpatqa iye. Máselen, taq-toq, tars-tors, shırt-shurt, shıtır-shutır hám t.b. Sonıń menen eliklewish sózlerde a-ı, a-

u morfonemaları da ónimli ushırasadı: taq-tıq, tapır-tıpır, taqırtuqır, sart-surt hám t.b. Ayırım e lik-lewishler tákirarlanǵanında birinshi komponenttegi bir dawıssız ses túsip qaladı hám dawıslı a sesi ekinshi komponentte u dawıslısı menen almasadı.1 Máselen, apır-tupır, alba-julba hám t.b.

Eliklewshilerde dawıslı seslerdiń almasıwı adamlardıń seslerge hám kórinislerge eliklewiniń hár qıylı dárejede bolıwına baylanıslı

bolsa kerek. Sebebi bir qıylı ses shıǵarǵan janlı yamasa jansız zatlardıń seslerine e liklew hár tilde hár qıylı sesler arqalı bildiriledi.

Bir tildiń ózinde de elik-lewdiń dárejesi belgili dárejede ayırmashılıqlarǵa iye bolıwı dawıslı seslerdiń almasıwın keltirip shıǵarǵan dep oylaymız.

Qaraqalpaq tilindegi e liklewishlerde dawıssızlardıń almasıwı da ushırasadı. Olardan kóbirek b-j, p-sh, b-s, sh-p, m-s, q-sh, ǵ-g dawıssızları morfonema xızmetin atqaradı: bıǵın-jıǵın, pırt-shırt, bılq-sılq,

ǵańǵur-gúńgúr, shır-pır, malpaq-salpaq, qıyır-shıyır hám t.b. Jup eliklewishlerdiń jasalıwında sh, j t, d dawıssızlarınıń túsirilip qalıp, olardıń nol fonema menen almasıwı da jiyi ushırasatuǵın morfonologiyalıq qubılıs bolıp tabıladı. Máselen,

1 Embergenov U. Kórsetilgen miyneti. B.29.

-135-

Ulıwma e liklewish sózlerde dawıssızlardıń almasıwı da dawıslılar sıyaqlı seske hám kóriniske e liklewdiń dárejesine baylanıslı bolsa kerek.

Ulıwma aytqanda, sóz shaqaplarında túrli morfonologiyalıq qubılıslar payda boladı hám sonıń nátiyjesinde morfonemalardıń túrli modelleri jasaladı. Qaraqalpaq tilindegi sóz shaqaplarınıń jasalıwında, olardıń formalarınıń jasalıwında hám sóz ózgeriwinde hámmesi ushın ulıwma, birdey morfonologiyalıq qubılıslar menen birge tek belgili bir

sóz shaqabına tán, e kinshi sóz shaqabında ushıraspaytuǵın morfonologiyalıq qubılıslar da bar. Máselen, atlıqlardıń tartım, seplik jalǵawları

menen ózgeriwinde, almasıqlardıń sepleniwinde, kelbetliklerdiń dáreje formalarınıń jasalıwında, ráwishlerdiń birigiwinde, feyillerdiń forma jasalıwında kóbirek sóz shaqabınıń ózine tán bolǵan morfologiyalıq ózgeshelikler ushırasadı. Olardı tereń izertlew ana tilimizdiń grammatikalıq qurılısın durıs úyreniwimizge, sózlerdi morfemalarǵa durıs bóliwimizge, durıs jazıw hám durıs sóylewge úyretiwde oǵada úlken áhmiyetke iye. Qaraqalpaq tilinde ayırım kómekshi sózlerde de morfonologiyalıq ózgeshelikler ushırasadı. Ayırım kómekshi sózler juwanjińishke, únli-únsiz variantlarǵa iye. Máselen, =da//=de, =ta//=te dánekerleri, =menen//=benen//=penen tirkewishlerindegi fonemalar almasıwı ushırasadı. Al janapaylarda seslerdiń almasıwı ónimli ushırasadı hám olardaǵı ayırım dawıssızlardıń almasıwı ózine tán ózgesheliklerge iye.

Olardaǵı seslerdiń almasıwı kómekshi sózlerdiń grammatikalıq mánilerine tásir jasaydı. Máselen, ishki sezimlik máni bildiriwshi ja-

1 Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya. –Nókis: Qaraqalpaqstan.1981.B.221.

-136-

napaylar bolǵan ay, áy, a, á , mısh, mish, mıs, mis janapaylarında a-á, ı-i morfonemaları janapaylar dizbeklesip kelgen sózdegi buwınnıń juwan hám jińishkeligine baylanıslı bolsa, mısh, mish, mıs, mis janapaylarında sh-s morfonemaları grammatikalıq mánige baylanıslı kelip shıǵadı. =Mısh\\=mish janapayında boljaw máni kúshli, al =mıs\\=mis janapayında mısqıllaw máni kúshli boladı.

Sonday-aq e liklewish sózlerde dawıslı hám dawıssız seslerdiń almasıp morfonema xızmetinde jumsalıwınıń ózine tán ózgeshelikleri bar.

-137-

Juwmaq

Til de, onı izertleytuǵın til bilimi de mudamı rawajlanıp baradı. Bul-nızamlı qubılıs Tilde jámiyetlik turmıstıń rawajlanıwındaǵı ózgerisler óz kórinisin tabadı hám usı arqalı til de rawajlanadı. Tildegi ózgerisler jańa izertlewlerdi talap etedi, til biliminde jańa baǵdarlar, jańasha kóz-qaraslar, til máselelerin sheshiwdiń taza usılları payda boladı.

Til qatań sistemaǵa iye. Sońǵı waqıtları tyurkologiyada, sonıń ishinde ózbek til biliminde jańa baǵdar - sistemalıq til bilimi tez pát penen rawajlanbaqta. Ásirese, ózbek tiliniń sózlik quramı hám sintaksis máseleleri sistemalıq kóz-qarastan ádewir izertlenip, onıń juwmaqları, nátiyjeleri hám áhmiyeti jazılıp hám dálillenip atır. Haqıyqatında fonema, morfema, sóz, sóz dizbegi, gáp, tekst bir-biri menen shınjır sıyaqlı baylanısqan bolıp, biri ekinshisiz bolmaydı. Qaraqalpaq tilindegi morfonologiyalıq qubılıslar da tildi sistema sıpatında qarawdan payda bolǵan. Morfonologiya - sistemalıq til biliminiń bir tarawı. Onda

fonetika menen morfologiya, fonologiya menen morfemika tarawlarına teńdey qatnaslı bolǵan, fonema menen morfema birlikleriniń tıǵız baylanısınan payda bolǵan tillik qubılıslar úyreniledi. Qaraqalpaq tilin-

degi tillik qubılıslardı izertlew arqalı tómendegidey juwmaqlarǵa keldik.

1. Morfonologiya til biliminiń eń jas tarawlarınıń biri bolıp esaplanadı. Ol til biliminiń ayrıqsha tarawı sıpatında e ń dáslep rus til iliminde XX ásirdiń 30-jıllarında payda boldı. Onıń tiykarın salıwshı N.S.Trubeсkoydıń morfonologiya tarawına tiykar salıwına

I.A.Boduen de Kurteneniń seslik almasıwlar haqqında miynetleri sebep boldı. Ol usı miynetlerge súyene otırıp morfonologiya teoriyasın jarat-

tı. Onıń morfonologiya haqqında teoriyası úsh bólimnen ibarat 1) morfe-

-138-

manıń fonologiyalıq dúzilisi haqqında teoriya; 2) morfemalar biri-

giwinde payda bolatuǵın kombinatorlıq seslik ózgerisler teoriyası; 3) morfonologiyalıq xızmet atqaratuǵın seslerdiń almasıw teoriyası. Bul úsh teoriyanıń birinshi hám úshinshisi barlıq ilimpazlar tárepinen qabıl etildi. Al e kinshi teoriyanı ayırım ilimpazlar fonetikaǵa, ayırımlar morfonologiyaǵa kirgizip kiyatır. Rus til biliminde morfonologiyanıń izertlew obektine morfemalardıń fonologiyalıq dúzilisi hám morfologiyalıq xızmet atqaratuǵın seslerdiń almasıwı kirgizilgen. Rus tili morfonologiyası boyınsha A.A.Reformatskiy, V.A.Redkin, S.B.Bernshteyn,

E.A.Makaev, E.S.Kubryakova, V.G.Churganova, Yu.G.Pankraс, N.E.Ilina, V.B.Kasevich hám t.b. ilimpazlardıń maqalaları, monografiyaları jazıldı.

Usıǵan qaramastan rus tili morfonologiyasınıń ayırım máseleleri boyınsha hár qıylı, bir-birine qarama-qarsı pikirler ushırasadı. Atap aytqanda, morfonologiyanıń dál izertlew obekti, morfonema birligi, submorf hám t.b. máseleler ele óz sheshimin tolıq tappadı.

2. Túrkiy tiller morfonologiyası boyınsha e ń dáslepki izertlewler

70-jıllardıń ortalarınan baslandı. Dáslep chuvash tiliniń materialları tiykarında I.P.Pavlovtıń maqalası jazıldı. Onda N.S.Trubeсkoydıń morfonologiya haqqındaǵı teoriyası tolıq basshılıqqa alınıp, túbir hám affiks morfemalardıń fonologiyalıq dúzilisi, seslerdiń kombinatorlıq ózgerisleri, tariyxıy seslik almasıwlar úyrenildi. Soń E.R.Tenishevtiń sarı uyǵır hám salar tilleri boyınsha jazǵan grammatikalarında fonomorfologiya tarawına ayrıqsha orın berip, oǵan dawıslı hám dawıssızlardıń únlesligin, assimillyaсiya hám seslerdiń almasıwın kirgizgen.

80-jıllardan baslap tyurkologiyada morfonologiya tarawına dıqqat

kúsheydi. Ózbek til biliminde morfonologiyaǵa arnalǵan

-139-

D.A.Salixovalardıń tatar tili, A.A.Yuldashevtıń bashqurt tilleri boyınsha maqalaları jarıq kórdi. Al 90-jıllardan baslap túrkiy tillerdiń ayırımlarında morfonologiyalıq izertlewler júrgizildi. Qazaq tili

morfonologiyası boyınsha A.Ayǵabılov, qırǵız tili morfonologiyası boyınsha T.Sadıqov doktorlıq dissertaсiya jumısların jaqlap, monografiyaların kitap etip bastırıp shıǵardı.

3. Qaraqalpaq til biliminde morfonologiya máseleleri e le arnawlı izertlenbedi. Házirgi dáwir kóz-qarasınan morfonologiya máseleleri bolıp e saplanatuǵın bir qatar qubılıslar basqa da tillerdegi sıyaqlı qaraqalpaq til biliminde de fonetika hám morfologiya tarawlarında úyrenilip kiyatır. Biraq olardı tek fonetikalıq yamasa tek morfologiyalıq nızamlar menen túsindiriw múmkin bolmaǵanlıqtan ústirtin ǵana sóz etilip, kópshilik jaǵdayda mısallar keltiriw menen sheklenip kiyatır. Bunday qubılıslardıń ayırımları e ki tarawda da sóz e tiliwi ushırasadı. Sonlıqtan morfemalarda ushırasatuǵın fonetikalıq qubılıslardı óz aldına morfonologiya tarawı sıpatında qarastırıw búgingi kúnde tyurkologiyada oǵada aktual máselelerdiń biri. Házirge shekem ayırım túrkiy tiller grammatikalarında bul máselege dıqqat awdarılıp, morfonologiya ayrıqsha taraw sıpatında berilgen.

Qaraqalpaq tili morfonologiyasınıń izertlew obektine morfemalardıń fonologiyalıq dúzilisi, morfemalarda fonemalardıń almasıwı, orın almasıwı, geminat dawıssızlardıń payda bolıwı, fonemalardıń túsip qalıwı yamasa interfonemalardıń payda bolıwı sıyaqlı qubılıslar kiredi. Bunday qubılıslar morfemalarda, olardıń bir-biri menen qosılıwında, birigiwinde, juplasıwında payda boladı. Morfonologiya tarawında bunday qubılıslardıń payda bolıw sebepleri, tábiyatı tereń hám hár tárepleme ashıp beriledi.

4. Morfonema til biliminde óziniń payda bolǵan dáwirinen baslap házirgi zaman til biliminde de túrli pikir talasların tuwdırıp kiya-

-140-

tırǵan túsinik hám termin bolıp e saplanadı. Biz kórip ótkenimizdey, ayırım ilimpazlar morfonema túsinigin hám terminin ulıwma qollanbaydı yamasa onı biykarlaydı. Ekinshi topar ilimpazlar bul termindi hám túsinikti óz miynetlerinde keńnen qollanadı. Morfonemanı fonemadan joqarı bolǵan formal-strukturalıq til birligi dep e saplaydı. Túrkiy tiller morfonologiyası boyınsha izertlew júrgizgen derlik barlıq ilim-

pazlar onı óz miynetlerinde qollanǵan hám morfonemanı bir fonema quramındaǵı birin-biri almastırıw uqıbına iye fonemalar hám fonema-

lar kompleksi sıpatında qarastırǵan.

Biz de morfonemanı til qurılısı ushın zárúr birlik dep esaplaymız.

Fonemalardıń morfonema xızmetinde jumsalıwı - bul onıń ayrıqsha xızmeti, qásiyeti bolıp sanaladı. Tildegi qálegen fonema bir morfema qurılısında e kinshi bir fonema menen almasıp jumsala bermeydi. Sonlıqtan bir morfema qurılısında bir-birin almastıra alatuǵın fonema-

lar hám fonemalar kompleksin morfonema dep qarawǵa tolıq tiykar bar. Morfonema degende tek bir morfema qurılısında dál e ki fonemanıń almasıwı túsinilmewi kerek, al dál bir fonemanıń nol fonema menen almasıwın (yaǵnıy fonemanıń túsip qalıwı), morfonemalar birikkende payda bolatuǵın inter fonemanı bir fonema menen fonemalar kompleksiniń almasıwın túsiniw kerek. Demek, morfonema túrli kórinislerde payda boladı, olardıń túrli modelleri bar. Qaraqalpaq til bilimine morfonema terminin hám túsinigin kirgiziw qaraqalpaq tiliniń grammatikalıq qurılısın túsindiriwde, fonemalardıń xızmetlerin tereń úyreniwde teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da úlken áhmiyetke iye.

5. Qaraqalpaq tilindegi túbir morfemalar fonologiyalıq dúzilisi jaǵınan affiks morfemalardıń fonologiyalıq dúzilisinen ózine tán ózgesheliklerge iye boladı. Qaraqalpaq tilinde tek bir dawıslıdan ibarat túbir morfemalar tańlaqlarda hám janapaylarda ushırasadı. Atap aytqanda a, á, o fonemaları tańlaq hám janapay xızmetlerin atqaradı. Dawıs-

-141-

lı+dawıslıdan turatuǵın ashıq buwınlı túbir morfonemalar da sheklengen. Tek ǵana má, je, de sıyaqlı ayırım feyil túbir morfemalar bar. Buǵan kerisinshe dawıssız+dawıslıdan turatuǵın tuyıq buwınlı túbir morfemalar kóp ushırasadı.

Úsh fonemadan turatuǵın dawıslı+dawıssız+dawıssız túrindegi tuyıq buwınlı túbir morfemalar qaraqalpaq tilinde siyrek ushırasadı. Bunday túbir morfemalardıń sońındaǵı qabatlasqan eki dawıssızdıń aldıńǵısı sonor, al sońǵısı únsiz dawıssız boladı. Úsh fonemadan turatuǵın dawıssız+ dawıslı+dawıssız túrindegi qamaw buwınlı morfemalar qaraqalpaq tilinde kóp. N.A.Baskakov túrkiy tillerde dáslep túbir morfemalar dawıssız+dawıslı+dawıssız dúziliske iye bolǵanlıǵın atap kórsetedi. Bunı tastıyıqlaw ushın ol kóp maǵlıwmatlar keltiredi. Biz de usı pikirge qosılamız. Házirgi qaraqalpaq tilinde de úsh fonemalı qamaw buwın túrindegi túbir morfemalar sanı boyınsha belgili orın iyeleydi.

Tórt fonemalı qamaw buwın túrindegi túbir morfemalar da ushırasadı. Olarda da qabatlasqan e ki dawıssızdıń aldıńǵısı sonor, sońǵısı únsiz dawıssız bolıp keledi. Qaraqalpaq tilindegi arab-parsı tillerinen ózlestirilgen qabatlasqan e ki únsiz dawıssızı bar ayırım sózlerde olardıń birewi túsirilip qaladı: dost - dos, qast - qas, rast - ras hám t.b.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi túbir morfemalar ózleriniń fonemalıq quramı hám buwın qurılısı boyınsha bulardan basqa da túrlerde ushırasadı. Olar tildiń tariyxıy rawajlanıwı dawamında ishki hám sırtqı sebepler nátiyjesinde payda bolǵan.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi túbir morfemalarda toǵız dawıslı fonema tildiń tik jaǵdayı boyınsha ashıq hám qısıq bolıp (a-ı, o-u, o-ú, á- i-e), tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha juwan hám jińishke bolıp (a-á, o-ó, u-

ú, ı-i,e), erinniń qatnası boyınsha erinlik hám eziwlik bolıp (a-o,á-ó, ı- u, i,e-ú) qarama-qarsı qoyıladı. Sonıń ishinde túbir morfemalarda fonemalar tildiń tik jaǵdayı boyınsha ashıq-qısıq bolıp birden-bir seg-

-142-