Qaraqalpaq tilinin mornofologiyasi

tartımlanıwında payda bolatuǵın ózgerisler sıyaqlı boladı (Bul

haqqında tómenirekte sóz etiledi.).

3. Sóz qosılıw usılı menen jasalǵan birikken atlıqlarda da morfe-

malar shegarasında dawıslı fonemalar qatar kelip qalǵanda, olardıń aldıńǵısı túsip qaladı: xalqı+abad = Xalqabad, xoja+eli = Xojeli,

awma+eser = áwmeser, moynı+aq=Moynaq hám t.b. Bularda ı - , a - morfo-

nemaları payda bolıp tur. Qaraqalpaq tilindegi ayırım birikken qospa sózlerdiń imlasında morfologiyalıq ólshem e sapqa alınıp, morfemalar

qospa sózlerdi jazıwda hár qıylı ólshemlerdi basshılıqqa alıw olardı durıs jazıw máselesin qıyınlastıradı. Olardıń jazılıwında bir ól-

shem - fonetikalıq ólshem basshılıqqa alınıwı kerek. Sonda birinshiden, birikken qospa sózlerdi jazıw birgelikli bolsa, ekinshiden, janlı sóylew tili menen jazıw bir-birine jaqınlasadı. Qaraózek, sarıawırıw, Qaraoy,

Maylıózek sózleri janlı sóylew tilinde Qarózek, sarawırıw, Qaroy,

Maylózek bolıp aytıladı hám olardı sol tiykarda jazıw kerek. Qaraqalpaq tilindegi ayırım birikken atlıqlarda morfemalar shega-

rasındaǵı qatar kelgen e ki dawıslınıń aldıńǵısı e mes, al sońǵısınıń

túsip qalıwı da ushırasadı. Máselen, eshki+emer=eshkimar, soqır+ishek=soqırshek. A.Ayǵabılov qazaq tilinde ne úshin, taza irimshik,

jańa ıdıs hám t.b. mısallardı keltirip, bunday dizbeklerde morfemalar shegarasındaǵı qatar kelgen dawıslılardıń sońǵısı túsip qalatuǵının eskertedi.4 Haqıyqatında da, qaraqalpaq tilinde de bunday dizbeklerde qatar kelgen eki dawıslınıń sońǵısı túsip qaladı hám janlı sóylew ti-

1Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi. –Nókis: Qaraqalpaqstan.1990.B.352.

2Bul mısal A.Bekbergenovtıń «Qaraqalpaq tilinde sózlerdiń jasalıwı» (–Nókis: Qaraqalpaqstan. 1979.B.113.) miynetinen alındı.

3Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi. B.352.

4Ayǵabılov A. Qazaq tililiń morfonologiyası. B.25-26.

-103-

linde neshun, tazarimshik, jańadıs bolıp aytıladı. Bunda taza irimshik sóz dizbeginde qatar kelgen e ki dawıslınıń keyingisi (i) túsip qalıwı

ayrıqsha izertlewdi talap e tpeydi. Sebebi, irimshik sózindegi i protezalıq dawıslı bolıp esaplanadı. Al ne ushın, jańa ıdıs sóz dizbeklerinde qatar kelgen e ki dawıslınıń aldıńǵısı e mes, al sońǵısınıń túsip qalıwı sóz dizbeklerindegi sózlerdiń leksikalıq mánisine baylanıslı boladı. Eger ádettegi jaǵday boyınsha qatar kelgen e ki dawıslınıń aqırǵısı tússe sóz máni ańlatpaydı, yaǵnıy ondaǵı dawıslınıń túsip qalıwı leksikalıq mánisine tásir etedi. Tilde únemlew qubılısı sózdiń leksikalıq mánisine tásiri bolmaǵan jaǵdayda iske asadı.1 Sonlıqtan bunday jaǵdayda keyingi sózdiń dawıslısı túsip qaladı. Al ayırım sóz dizbeklerinde ne aldı, júdá ash sóz dizbeklerindegi qatar kelgen e ki dawıslı da saqlanadı. Olardıń saqlanıwı máni talabına, xızmetine, sózlerdiń buwınına baylanıslı bolıp tur. Ne aldı dizbeginde aldıńǵı sózdiń de, keyingi sózdiń de dawıslısın túsirip aytıw múmkin emes. Eger olardıń birin túsirip aytsaq mánige tásir e tedi. Al oǵada, júdá oǵırı hám t.b. sózler ózleri baylanıslı bolǵan sózlerdiń mánisin kúsheytip kórsetiw xızmetin atqaradı. Sonlıqtan olardıń dawıslısın túsirip aytıwǵa bolmaydı, al keyingi sóz bir buwınlı bolsa, onıń dawıslısın da túsirip aytıw múmkin emes.

4. Sóz qosılıw usılı menen jasalǵan ayırım birikken atlıqlarda

qısıq, e ziwlik ı, i dawıslılarınıń túsip qalıwı ushırasadı: qáy-

in+aǵa=qaynaǵa, qáyin+ini=qáyin, keli+sap=kelsap, janı+bar=janwar hám

t.b. Bularda i - , ı - morfonemaları payda bolıp tur. Qaraqalpaq tilin-

degi usınday usıl menen jasalǵan bilezik, jarǵanat sózlerinde morfonologiyalıq ózgerisler bolǵan. Bilezik sózi bilek+júzik sózleriniń birigiwinen,2 al jarǵanat sózi jarı (juqa qabıq degen mánide) + qanat

1Martine A. Prinсipı ekonomii v foneticheskix izmeneniyax. S.110.

2Qazaq tiliniń qısqasha etimologiyalıq sózdigi. - Almatı:1966.B.64.

-104-

sózleriniń birigiwi arqalı jasalǵan. Olarda1 kjú- , ı - morfonemaları payda bolǵan.

5. Qaraqalpaq tilinde urı sózine atlıq jasawshı lıq affiksi qosı-

lıp, dórendi atlıq jasaǵanda túbirdiń sońındaǵı qısıq dawıslı túsip qaladı.

6. Qaraqalpaq tilinde zaman hám zamana, begzat sózi begzada, qarıydar

sózi qardar, shashtárez sózi shashtárezi túrinde qollanıladı. Zamana sózi

parsı tilinen qaraqalpaq tiline ózlestirilgende a dawıslısı túsip qalǵan. Oǵan góy affiksi a fonemasız jalǵanbaydı, sebebi ol da parsı tilinen ózlestirilgenlikten zaman sózi óziniń shıǵıw formasın saqlaydı. Begzada sózindegi zada parsı tilinen ózlestirilgen, bizińshe «ul» degen máni bildiredi. Onda da ózlestirilgen waqta a foneması túsip qalǵan.

Shashtárez sózindegi shash túrkiy sóz, al tárez parsı tilindegi tarash sóziniń seslik ózgeriske ushıraǵan forması. Qaraqalpaq tilinde onı tárez sózine usatıp aytıwdan i dawıslısın qosıp aytıw qáliplesken. Biraq onıń tárez sózi menen baylanısı joq.

Házirgi qaraqalpaq tilinde atlıqlardıń jasalıwında dawıssız fonemalardıń túsip qalıwı ushıraspaydı. Tek ǵana ayırım atawısh feyillerde bireń-sarań ushırasadı: uwqalaw - uwalaw, pitkeriw - pitiriw hám t.b. Bunda q - hám k - morfonemaları payda boladı.

Qaraqalpaq tilinde atlıqlardıń jasalıwında fonemalardıń túsip qalıwı menen birge buǵan kerisinshe interfonemanıń payda bolıwı da ushırasadı. Máselen, qaraqalpaq tilinde aǵayin sózi aǵa hám ini sózleriniń birigiwinen sóz qosılıw usılı menen jasalǵan. Morfemalar shegrasındaǵı y foneması e ki morfemanı baylanıstırıwshı xızmet atqarıp tur. Onıń payda bolıwına morfemalar shegarasında dawıslı fonemalardıń qatar keliwi sebepshi bolǵan. A.Ayǵabılov qazaq tilinde jaypat - jaypawıt, oypat - oypawıt, e lek - e lewish sózlerinde w foneması da

1 Sonda B.82..

-105-

dawıslılar qabatlaslıǵın boldırmaw ushın kelip shıqqan1,-dep kórsete-

di. Sonday aq atlıq jasawshı qospa affiks sıpatında qarastırılıp kiyatırǵan w+ıl, =ıwshı//=iwshi affiksi haqqında da usınday pikirdi bildiredi. Ondaǵı =ıw//=iw eki morfemanı baylanıstırıwshı fonema sıpatında payda bolǵan dep esaplaydı.2

Haqıyqatında da, bul morfemalarda w foneması interfonema xızme-

tin atqaradı. Sebebi, qaraqalpaq tilinde ıl, =shı//=shi affiksleri atlıqtan atlıq jasaǵanda tikkeley jalǵanadı, al feyillerden atlıq jasaǵanda ıw morfemasınan soń jalǵanadı.

Sóz shaqaplarınıń ózine tán grammatikalıq kategoriyaları, sóz ja-

sawshı affiksleri bolatuǵını belgili. Biraq ayırım affiksler tek atawısh sózlerden emes, al feyil sózlerden de belgili bir sóz shaqabın ja-

sawı múmkin. Onday jaǵdayda olardıń sóz jasaw mánilerinde ózgeshelik bolmaydı, biraq olardıń qurılısında seslik ózgeshelikler payda bolıwı múmkin. Bunday jaǵdayda qaraqalpaq tilinde kóbinese inter fonema payda boladı. Joqarıda keltirilgen mısallar usı jaǵdayǵa baylanıslı. I.P.Pavlov ta morfemalar da fonemalardıń almasıwına sebepshi bolatuǵın fonetikalıq - morfologiyalıq jaǵdaydıń bir sıpatında túbirdiń qanday sóz shaqabına tiyisli bolıwın hám oǵan qosılatuǵın affikstiń qanday ekenine baylanıslı bolatuǵının atap kórsetedi.3

Solay etip, qaraqalpaq tilinde atlıqlardıń jasalıwında - y, - w

hám =ıw //=iw morfonemalarınıń payda bolıwı ushırasadı. Biz atlıqlardı jasalıwı barısında tiykarınan dawıslı yamasa dawıssız fonemalardıń túsip qalıwınıń hám interfonemalardıń payda bolıwınıń túrlerin kórip shıqtıq. Dawıslı fonemalardıń buyır+ıq=buyrıq, qáyin+aǵa+qaynaǵa, urı+lıq=urlıq sózlerinde túsip qalıwınıń sebeplerin ashıp kórsetpegen e dik. Olardı atlıqlardıń sóz ózgertiw sistemasında

1Ayǵabılov A. Qazaq tiliniń morfonologiyası. B.79.

2Sonda . . . B.85.

3Pavlov I.P. Kratkiy ocherk morfonologii sovremennogo chuvashskogo yazıka. S.12-13.

-106-

túsindirip ótkendi maqul kórdik. Sebebi, olardıń túsip qalıw jaǵdayları atlıqlardıń sóz ózgertiwishi affikslerden qabıllaǵan jaǵdayda fonemalardıń túsip qalıwı menen birdey boladı.

Atlıq ózgeretuǵın sóz shaqabı bolıp esaplanadı. Seplik, betlik, tartım jalǵawları atlıqlarǵa jalǵanǵanda, olar atlıq sózlerdi gáp ishindegi basqa sózler menen baylanısqa túsiredi, olarǵa baylanıslı atlıqlar ózgerip otıradı. Al kóplegen izertlewshiler tárepinen sóz ózgertiwshi affiksler dep kórsetilip kiyatırǵan kóplik jalǵawları « ... atlıqtıń tek kóp ekenin bildiredi, biraq onı basqa sózler menen grammatikalıq baylanısqa túsirmeydi (qonaq keldi, qonaqlar keldi). Usıǵan baylanıslı kóplik affiksin ayırım izertlewshiler sóz ózgertiwshi emes, al forma jasawshı (atlıqtıń kóplik formasın) affiks dep qaraydı.»1 Biz bul pikirge tolıq qosılamız. Sonlıqtan biz tek atlıqlarda tartım, seplik, betlik affiks-

leri jalǵanǵanda payda bolatuǵın morfonologiyalıq qubılıslarǵa toqtaymız.

Házirgi qaraqalpaq tilinde ayırım atlıqlarǵa tartım affiksleri jalǵanǵanda - t morfonemasınıń payda bolıwı ushırasadı, yaǵnıy t in-

terfoneması kelip shıǵadı. Máselen, dos, qas, sus hám t.b. sózlerge tartım affiksleri jalǵanǵanda affiks morfema quramında t foneması payda boladı: dos + ı = dostım, qas + ıń = qastıń, sus + ı = susı yamasa sustı. Bu-

larda - t interfonemasınıń payda bolıwı dos, qas, sus sózleriniń

qaraqalpaq tiline parsı tilinen ózlestiriliwi hám olardıń aqırında eki

únsiz dawıssızdıń qabatlasıp keliwine baylanıslı. Qaraqalpaq tiliniń fonetikası ushın sózdiń sońında e ki únsiz dauıssızdıń qabatlasıp keliwi tán emes. Usıǵan baylanıslı onıń sońındaǵı t foneması túsirilip qalǵan. Al bul sózlerge tartım affiksleri jalǵanǵan jaǵdayda olarda t foneması payda boladı. Qaraqalpaq tilindegi ras, daraq sózleriniń sońında t foneması bolǵan. Olar házirgi ózbek tilinde rost, daraxt túrin-

1 Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw hám morfologiya. B.118.

-107-

de qollanıladı. Qaraqalpaq tilinde olardaǵı t foneması túsip qalǵan.

Olarǵa tartım affiksleri jalǵanǵan jaǵdayda da t foneması payda bol-

maydı: rasım, daraǵıń.

Qaraqalpaq tilinde tartım affiksiniń tek dawıssızdan ibarat m (I

bet), ń (II bet) variantları dawıslılarǵa pitken sózlerge jalǵanadı dep kórsetilip kiyatır. Biz affiks morfema tek dawıssız fonemadan turmaydı degen pikirge qosılǵan halda, affiks morfemadaǵı dawıslı e mes, al

túbirdiń aqırındaǵı dawıslı fonema túsip qaladı dep e saplaymız:

ata+ań=atań, e ne+em=enem, ini+im=inim, úke+eń=úkeń. Bularda túbirdiń

aqırındaǵı dawıslı fonemalar túsirilip, a - , e - , i- morfonemala-

rın payda etip tur. Sonda tartım affiksleriniń tórt variantı payda boladı: =ım//=im, =ıń//=iń, =am//=em, =ań//=eń.

Házirgi qaraqalpaq tilinde sepleniwdiń úsh túri bar e keni belgili. Jay sepleniwde morfemalarda aytarlıqtay ózgerisler bolmaydı. Almasıqlardıń sepleniwin keyingi bólimde qarastıramız. Tartımlı seple-

niwde Æ-n morfoneması ayrıqsha qızıǵıwshılıqtı payda e tedi. Bul morfonema modeli III bet tartım affiksli orın sepliginde (=nda//=nde) payda boladı. Máselen, úyinde - úy - i - nde, aǵasında - aǵa - sı - nda hám t.b.

Házirgi ózbek tilinde úshinshi bet tartım affiksinen soń orın sepligi n sız jalǵanadı: uy - i - da, aka - si - da. S.E.Malov eski túrkiy jazba esteliklerinde tartım affiksinen soń orın sepliginiń n dawıssızı ayırım sózlerde qatnasqanın hám n dawıssızı ayırım sózlerde qatnaspaǵanın atap ótedi.1

E.R.Tenishev sarı uyǵır tilinde tartım jalǵawınıń III betinen keyin barıs, shıǵıs, orın seplikleri hám =day//=dey qosımtaları qosılǵanda n fonemasınıń payda bolıwı túrkiy tillerdiń kópshiligine tán ekenin, tek uyǵır, ózbek, shaǵatay tillerinde n fonemasınıń payda bolıwı ushıras-

1 Malov S.E. Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti. S.34.

-108-

paytuǵının aytadı.1 F.G.Blagova bul másele haqqında tyurkologiyada kóp boljawlar aytılǵanın jaza otırıp, olardı bes toparǵa bóledi: birinshi pikirdiń tárepdarları tartımnıń III bet affiksleri =sın//=sin, =ın//=in

bolǵan dep kórsetedi. Bul pikir boyınsha, barıs, orın seplikleri III bette tartımlanǵan sózge jalǵanǵanda bala - sın - a, bala - sın - da, úy - in - e, úy

- in - de bolıp aytılıwına qaray n foneması menen keletuǵın eski jalǵaw usı sepliklerde saqlanǵan. Ekinshi pikirdiń tárepdarları, seplik jalǵawı jalǵanǵanda payda bolatuǵın n fonemasınıń betlew almasıqlarınıń úlgisi boyınsha qáliplesken dep sanaydı. Úshinshi pikir tárepdarları, n fonemasın kómekles sepliginiń qaldıǵı dep qaraydı. Tórtinshi pikir tárepdarları, n fonemasın epitezaǵa jatqaradı. Besinshi pikir tárepdarları, n fonemasın seplik jalǵawları menen birge alıp, seplik affiksleriniń variantı sıpatında kórsetedi.2 Bul házirgi qaraqalpaq tilinde de esapqa alınǵan.

A.Ayǵabılov qazaq tilindegi bul qubılısqa ayrıqsha itibar birip, n fonemasın túbir menen qosımtanı baylanıstırıwshı interfonema, ol sóz prosodikasına baylanıslı payda bolǵan3,-dep e saplaydı. Haqıyqatında da, n fonemasınıń payda bolıwı ashıq buwınlardıń izbe-iz keliwine baylanıslı. Máselen, atasında, kitabında hám t.b. sózlerdegi buwınlarǵa názer salǵanımızda ashıq buwınlar qatar kelip, olar sózdiń aytılıwın qıyınlastıradı. Usıǵan baylanıslı n foneması bunı saplastırıw maqsetinde payda bolǵan interfonema bolsa kerek. N fonemasınıń inter fonema sıpatında payda bolıwı almasıqlarda da, kelbetliklerde de ushırasadı. Olarda da usı jaǵday seziledi.

Atlıqlardıń tartımlanıwında taǵı bir ayrıqsha morfonologiyalıq qubılıs ushırasadı. Bir qatar atlıq sózlerge tartım affiksleri

1Tenishev E.R. Stroy sarıg-yugurskogo yazıka. S.58-59.

2Blagova F.G. Tyurkskie sklonenie v arealno-istoricheskom osveshanii. Yugo-vostochnıy region. Avtoref. diss. dokt.fil.nauk. –M.: 1982.S.31-33.

3Ayǵabılov A. Qazaq tiliniń morfonologiyası. B.88-91.

-109-

jalǵanǵan jaǵdayda túbir morfemanıń e kinshi buwınındaǵı qısıq

dawıslılar túsip qalıp, i - , ı - morfonemaları payda boladı. Mısa-

lı: murın+ı=murnı, qarın+ ı=qarnı, bórik-bórki hám t.b. Tartım affiksleri jalǵanǵan jaǵdayda túbirdegi qısıq dawıslılardıń túsip

qalıwın e ń birinshi anıqlaǵan O.N.Betlingk bolıp, ol e ki yamasa kóp

buwınlı atlıqlar hám feyiller dawıssız fonemaǵa tamamlanıp, sońǵı buwınında qısıq dawıslılardıń biri tursa, olarǵa dawıslı fonemadan baslanǵan affiks jalǵanǵan jaǵdayda qısıq dawıslı túsip qalatuǵının eskertken. V.A.Bogorodiсkiy bul pikirdi qollap, onıń sebebi pátke bayla- nıslı1,-dep jazadı. V.A.Bogorodiсkiydiń dawıslı fonemalardıń túsip qalıwın pátke baylanıstırıwı keyingi izertlewshiler tárepinen maqullanıp, házirgi waqta derlik túrkiy tillerdiń barlıǵınıń grammatikalarında esapqa alınǵan. Biraq sonıń menen túrkiy tillerde sońǵı buwınında qısıq dawıslısı bar ayırım atlıqlarǵa tartım affiksi jalǵanǵan menen qısıq dawıslı túsip qalmaydı. Máselen, kelin+i=kelini, julın+ı=julını, shoyın+ı=shoyını hám t.b. Bunday til faktleri ayı-

rım izertlewshilerdiń dıqqatın ózine tarttı. L.A.Starostov túrkiy tillerdegi tartım affiksleri jalǵanǵan jaǵdayda qısıq dawıslılardıń túsip qalıwın sóylew tezligi menen baylanıstıradı.2 N.K.Dmitriev olardıń túsip qalıwın pátke, sonıń menen qısıq dawıslınıń ashıq buwında keliwine baylanıslı dep jazadı.3 M.I.Trofimov pát penen redukсiya arasında minnetli baylanıs bolmaytuǵının, rus tilindegi dawıslılardıń redukсiyasın túrkiy tillerine jaqınlastırıwǵa bolmaytuǵının aytadı.4

Biraq onıń qısıq dawıslılardıń túsip qalıwı tuwısqanlıq terminler

1Bogorodiсkiy V.A. Vvedeniya v tyurksko-tatarskogo yazıkoznanie. - Kazan:1984.S.10.

2Starostov L.N. Ob udareniy v tureсkom yazıke. – Trudı voennogo instituta inostrannıx yazıkov. M.: 1981. №2. S.116.

3Dmitriev N.K. Vstavka i vıpadenie glasnıx i soglasnıx v tyurkskix yazıkax. – ISGTYa. I. S.283.

4Trofimov M.I. O sootnoshenii mejdu udareniem i redukсiey glasnıx v sovremennom uygurskom i drugix tyurkskix yazıkax. – Sovetskaya tyurkologiya. 1981. №3. S.48-49.

-110-

menen dene músheleriniń atamalarına tartım affiksleri jalǵanǵan jaǵdayda túsip qaladı degen pikir menen kelisiwge bolmaydı.

A.Ayǵabılov dawıslılardıń túsip qalıwın hár tárepleme izertlep tómendegidey juwmaqqa keledi: « ... qazaq tilindegi dawıslı ses redukсiyasınıń sebebin túsindiriw ushın úsh máseleni eske alıwımız kerek. Olar: 1) buwınlardıń sózde qatarlasa ashıq túrde keliwi; 2) túsirilip aytılatuǵın dawıslı sestiń aldı-artındaǵı dawıssızlardıń óz-ara tirkesiw múmkinshiligi; 3) dawıslı ses redukсiyasınıń mánige nuqsan keltirmeytuǵını.»1 Sonıń menen birge bul úsh shárt dawıslınıń túsirilip aytılıwına úzil-kesil sebep bola almaytuǵının, morfonologiyalıq qubılıslardıń birgelikli emes, al hár qıylı ózgerisler ekenin eskertedi.

Qaraqalpaq tilindegi dawıslı fonemalardıń túsip qalıwın pátke baylanıstırıwǵa bolmaydı. Óytkeni, joqarıda da aytıp ótilgenindey, túrkiy tillerde pát joq, onıń xızmetin singarmonizm atqaradı. Sonlıqtan A.N.Starostov, M.I.Trofimov hám t.b. ilimpazlardıń durıs kórsetkenindey, dawıslı fonemanıń túsip qalıwınıń pátke baylanısı da joq, qaraqalpaq tilinde páttiń ózi de joq. Haqıyqatında, A.Ayǵabılovtıń pikirinde jan bar. Qaraqalpaq tilinde biz kórip ótken mısallarda dawıslılardıń túsip qalıwı ashıq buwınǵa sáykes keledi.

Ashıq buwınnıń qatara keliwi sózdi aytıwdı qıyınlastıradı. D.A.Salixova: « ... kópshilik jaǵdayda túbirdıń qısqarıwı bir tipke kiretuǵın yamasa aytıwda qolaysızlıq payda e tetuǵın fonemalar qatarın boldırmaw ushın qolanılıp, ol arqalı qolaylı morfonologiyalıq jaǵday dúziwdi támiynleydi»2,- dep jazadı. Usı maqsette dáslep sóylew barısında qısıq dawıslılar túsip qalǵan. Soń olar ádebiy tilde orın alǵan. N.K.Dmitriev túrkiy tillerdiń ayırımlarında janlı sóylew tilinde

1Ayǵabılov A. Qazaq tiliniń morfonologiyası. B.123.

2Salixova D.A. Kórsetilgen maqalası. B.60.

-111-

pátsiz dawıslılardıń túsip qalıw tendenсiyası kúshli, biraq olar orfografmyada sáwlelenbegenin túrki tilinen mısallar alıp kórsetedi.1

Joqarıda atlıqlardıń jasalıw barısındaǵı qısıq dawıslılardıń buyır+ıq=buyrıq, urı+lıq=urlıq, qáyin+aǵa=qaynaǵa bolıp túsip qalıwı da usı sebepke baylanıslı dep esaplaymız.

Qaraqalpaq tilindegi birdey seslik dúziliske iye sózlerdiń ayırımlarına tartım affiksleri jalǵanǵanda túbir morfemanıń sońǵı buwındaǵı qısıq dawıslısınıń túsip qalıwı, al sonday seslik dúziliske iye ayırım sózlerge tartım affiksleri jalǵanǵanda olardıń sońǵı buwınındaǵı qısıq dawıslınıń túsip qalawı nege baylanıslı? - degen orınlı soraw payda boladı. E.V.Sevortyan ı,i dawıslılarınıń hálsiz esitiliwi yamasa túsip qalıwı túrk ádebiy tilinde tolıq jetilisken, turaqlı qáliplesken qubılıs qatarına jatatuǵının, olardıń túsip qalıwı kóbinese awızeki sóylew tiline tán bolıp keletuǵının e skertedi.2 Dawıslı fonemalardıń túsirilip aytılıwı dáslep awızeki sóylew tilinde payda bolıp, soń olar áste-áste ádebiy tillik dástúrge aylanǵan. Biraq olardıń

hámmesi jazba ádebiy tilde e sapqa alınbaǵan. Ayırım sózlerde olardı túsirmey jazıw qabıl e tilgen, artikulyaсiya da soǵan beyimlesken. Usıǵan baylanıslı kóp ǵana sózlerde tartım affiksleri jalǵanǵan menen túbir-

diń sońǵı buwınındaǵı qısıq dawıslını túsirmey, saqlap jazǵan menen olar haqıyqıy sóylew tilinde túsirilip aytıladı hám onıń túsip qalıwınıń sózlerdiń mánisine hesh qanday tásiri bolmaydı. Máselen, kelin + i=kelini, onı kelni dep aytıwǵa da boladı hám bul awızeki sóylew tilinde jiyi ushırasadı. Bunday mısallardı kóplep keltiriw múmkin: julın +ı=julnı, qulın+ı = qulını+qulnı hám t.b.

Solay etip, qaraqalpaq tilindegi atlıqlardıń seplik, tartım, betlik affiksleri menen ózgeriwinde bir qatar morfonologiyalıq ózgerisler júz

1 Qarańız: Dmitriev N.K. Vstavka i vıpadenie glasnıx i soglasnıx v tyurkskix yazıkax. – ISGTYa.I. S.283.

2 Sevortyan E.V. Fonetika tureсkogo literaturnogo yazıka. -M.: AN SSSR. 1995.S.98.

-112-