Kenesbay Raxmanov - Jarali jurekler

- 31 -

Sapar ata: Xmm., úsh jıl eki ayǵa qarap baratır. Jılında gáp joǵaw, kempir, qudayǵa shúkir, xat kelip tur. Aqılıńnan aynalayın Aymuratım, ketip baratırǵandaǵı sózin shaymalaǵan joq.

Zernegúl: Ne sóz? Sapar ata: Ya?

Zernegúl: Ne sóz deymen?

Sapar ata: Usıyaqtan kóp etip qaǵaz-qálem áketip, xat jaza beremen, xat jaza beremen degen joqpa edi?

Zernegúl: Házir darday jigit bolǵan shıǵar, ǵarrı.

Sapar ata: Atasına tartqan, naysap súyegi iri edi. Nemislerdi bıǵırlatıp basa da payın aladı.

Zernegúl: Keliwden uylendirsek dep edim ǵarrı. Aytıwlarǵa qaraǵanda, urısta qıl kópirge mingen qusaydı ǵoy.

Sapar ata: Wáy-oo, biziń húkiwmet neni shıdatsın! Úyiń janǵır fashistlerdi qorasına qamap atır deydi. (pawza) Balańa kimniń qızın qolaylap júrseń? Zernegúl: Ana, kimniń qızı qalay boladı? …Niyetbay mashınshınıń?

Sapar ata: Qáydem, kempir, sen bilmeseń, men qız tańlawdan qurı alaqan qalǵanman. (kúledi) Seni de ákem paqır alıp berip edi.

Zernegúl: Mashınshınıń hayalı sın-sımbatı kelisken, gáp-sózi dúziw nashar ǵoy. Qız degen xaslında anasına tartpayma?

Sapar ata: Ákesi de húkiwmetten qorıqqanınan dúńgirin danǵırlatıp, may planın talap etkeni bolmasa, kisige onsha xazarı joq Adam emes pe?

Zernegúl: Men áwel ǵarrı, qızdıń anası menen sóylesip anǵısın ańlap alayın…Bir kúni bala tóbeden túskendey kelerde qalar, sál jerde albırap qalarmız.

Sapar ata: Óziń bil, kempir, men qartaydım. Kózim-ám shala kóretuǵın bolıp kiyatır. O dúnyaǵa aparatuǵın attıń záńgisine ayaǵımdı salıp turman. Bir ayaǵım tórde, bir ayaǵım górde dep biyshara ata-babalarım mendey wagında aytqan ekenaw. Awılda ǵarrı da qalmay baratır. Usındayda aqıllasıp turıwǵa Allamurat aǵa táwir edi, ol da qudaygá kerek bolıp, aldı-artına qaramay ketti. Endi kelin túsirip, aqlıq súygen soń dińke enbese…. Bilmedim.

Zernegúl: Bala kelgen soń jigirma bestegi qáddińe keleseń ǵarrı.

Sapar ata: Onda seni úyińniń ishi bizge qaytadan uzatadıǵoy. (kúledi) Háy, kempirim, kempirim! Ómir degen bir shapqan tulpar eken. Ol gá joldan baratır, gá daladan baratır, aldınan shapshıǵan tolkınlı suw shıqsada ózin urıp baratır. Ol tulpardıń kózi joqpa deymen. Shawıp-shawıp, aqır ayaǵında bir shuqırdan sekirip óte almay qaladı eken, kempir.

Zernegúl: Shuqır?

Sapar ata: Awa, shuqır…Ol shuqır gór eken, kempir! Zernegúl: Qoyshı ǵarrı, burın bunday sózlerdi aytpaytuǵın ediń?

Sapar ata: Qartaydım, kempir, qartaydım. Jetpis jıl ómir súrip, ne kórdim? Keshe ǵana asıq oynap júrgen bala edim. Ele kóz aldımda. Balalıǵım menen jaslıǵımnıń teń jartısı Úsen baydıń malınıń sońında qaldı. Sonnan quday ekewimizdi qostı. Ataanadan ayrıldıq. Bir tapqanımız, bir tapqanımızǵa jetpedi. Sóytip júrgende, aq

- 32 -

patsha qulap, jańa zaman ornadı degen ǵalawıt tarqadı. Balalı boldıq. Húkiwmet jawların qurtıwǵa qatnastım. Kolxoz dúzdik. Al, kempir taǵı ne kórdik? Kelin túsirdik. Baxıtlı kempir-ǵarrı bolarmızbadep edik, táǵdir kóz-jaslarımızdı kól-dárya etip ketti.

Zernegúl: Shúkirshilik et, ǵarrı, azamatıń bar. Endi sonıń aldında ólip ketsek, ármanımız joq.

(sırttan kúlkiler, quwanıshlı dawıslar esitiledi)

Sapar ata: (Qulaǵın túrip) Bir nárseniń dawısı shıǵama?

Zernegúl: Bul ne máslik? Ǵarrı, kórip qaytos, bala kelip qalǵan bolmasın. (Sapar ata zorǵa ornınan turıp, sırtqa shıǵıp ketedi) Bunday kúlkiniń bul awılda tınǵanına kóp jıllar bolıp edi. Qudayım-aw, quwanıshımızdıń aldı bolǵay-dá! Uzaǵına quwantqay-dá! Arıslanday tulǵańdı bir qushaqlap ólsem, anańnıń ármanı bolmas edi, Aymuratjanım!! Sen ketkeli kúlgen kúnim, uyıqlaǵan túnim bolǵan joq ǵoy, bawırım! Anańa qarap qustay ushagór, qarshıǵam!!

(ushıp-ushıp quwanıp Sapar ata kiredi) Sapar ata: Kempir, súyinshi!! Zernegúl: (Talıqsıp ketedi) Bawırım ba?

Sapar ata: Jeńis!!! Zernegúl: Jeńis?!

Sapar ata: Jeńis bolıptı, kempir, jeńis! Biziń ballar jeńipti!!!

Zernegúl: Aynanayın jeńis-ay! Bar ekenseń ǵoy?! Seniń jolıńa úlken balamdı qurban ettim, jeńis! Sende keledi ekenseńǵoy…Seniń jolıńa qurban ettim, jeńis! Biziń úydi de tabadı ekenseńǵoy. Seni ákeliw ushın awılımızdan qansha jigitler janların pidá etti…Seniń jolıńa qansha-qansha qan menen kóz jas tamdı, sen solarǵa qalmay Aman-esen jettiń be, jeńis?!

Sapar ata: Al, endi kempir, jolıń bolıp kaldı.

Zernegúl: Hámmeniń jolı bolsın! Hámmeni quwantsın, ǵarrı! Endi aqlıqlı bolsam, atın jeńis qoyaman. Jeńis! Jeńisbay! Jeńismurat! Aymurat, Jeńismurat! Qanday jarasıqlı atlar, ya ǵarrı?

Sapar ata: Aytarıń barma, kempirjan, qızlı bolsań atın kim qoyasań? Zernegúl: Jeńisgúl! Jeńisbiyke! Al, ǵarrı, ne qılıp otırsań?

Sapar ata: Ne qılayın? Qolım iske baratuǵın emes.

Zernegúl: Keshe kolxoz bergen toqlını soya bermeyseńbe? Pisemen degenshe Aymuratjanda kelip kalar.

Sapar ata: Ayaǵın uslasıp jibermeseń, maǵan kúsh bermes.(pıshaqtı tawıp alıp, qayraqqa janıp-janıp, kempiri ekewi sırtqa ketedi. Saxna az ǵana bosap kaladı. Soń ishke baslıq Orınbay, awıl Adamı Baltabay kiredi. Olar azdan soń tórge shıǵıp otıradı)

Orınbay: Bular qayda ketti eken?

Baltabay: Keler…Keshe ayta ǵoyıw kerek edi. Búgin jeńis dep hámme quwanıp atırǵanda…

Orınbay: Kolxoz toqlını ne maqset penen berdi dep gúmanlanbadıma eken? Baltabay: Gúmanlanbasın dep, Aymurat kelgen soń toyǵa soyarsız dep edim.

- 33 -

Orınbay: Úndemey-aq qoyıwıń kerek edi-dá!

Baltabay: Úndemeseń, Sapar ata alama? Ashtan ólip qalsa da kisiden bir tislem nan dáme etpeytuǵın adam emespe?

Orınbay: Endi qalay aytamız? Baymurattıń xabarın aytqanda da men bar edim. Júregim qanasına sıymay baratır.

Baltabay: Elge basshı bolǵan soń, inim, salmaqtıń bári saǵan túsedi. Usı kolxozdıń ólisi menen tirisine juwap bereseń.

Orınbay: Xá, Aymurat-á, bir hápte shıdaǵanıńda jeńis penen qaytıp keledi ekenseń.

Baltabay: Erlik penen qaza taptı dep jazıptı, solayma?

Orınbay: Solay bolıptı. Jas kókirek, qızıp ketkenǵoy. Ózińniń balańnan xabar barma?

Baltabay: (suwıq demin alıp) Xabar-atarsız ketti ǵoy, inim. Biziń dártimizde bolarǵı emes. Sonda da «úmitsiz-shaytan» degen… Kelip qalarma degen dámemiz joq emes.

Orınbay: Awa-dá, jer ústi keń…Bir jaǵında júrgen shıǵar? Partizanlarǵa qosılıp kettime, kim bilsin!

Baltabay: Usı gápti awıl keńestegilerde aytıp edi. Olarǵa qosılsa, xat jaza almaytuǵın qusaydıǵoy?

Orınbay: Ózleri jasırınıp júrip, qalay xat jazadı. Endi jeńis boldı, hámmesi qaytadı. Partizan-ám qaytadı, soldatıń-ám qaytadı.

Baltabay: Aytqanıń kelsin ǵoshshım!

(qolı qan Sapar ata menen Zernegúl kiredi. Otırǵanlar túrgelip sálemlesedi) Orınbay: Bul ne Sapar ata? Kempiriń ekewińiz tóbelesip júrgen joqsızba?

Sapar ata: (qolına qarap kúledi) Áy, keshegi toqlını soyıp atırman. Xaw, jeńisińiz qutlı bolsın!

Olar: Birge bolsın!

Zernegúl: Apıl-tapılda Aymuratjanımız kelip qalama dep toqlını soyıp tasladıq. Ol kelemen degenshe pise bersin.

Sapar ata: Kempir, jańaǵınıń jeńil-jelpi jerinen quwırıp jiber. Mınalar toydıń aldında…

Zernegúl: Boladı, ǵarrı, boladı!

Orınbay: Qoy, Sapar ata, háleklenbey-aq qoyıń.

Sapar ata: Inim, kolxozǵa baslıq bolǵanda quday bolǵanıń joq. Awa, bizler seni saylap qoyǵan. Óziń Bergen qoydan awız tiyip keteseń!

Zernegúl: Ǵarrınıń ashıwına tiymey-aq qoy, baslıq bala. Baltabay: Qıstaw jumısımız shıǵıp tur ǵoy, bolmasa… Sapar ata: Al, onda nege keldińiz? (júzlerine karaydı)

Zernegúl: Tergestire berip qáyteseń, ǵarrı? Jeńiske qutlı bolsın aytıp kelgen shıǵar. Sapar ata: Nege tómen buǵa bereseń, Baltabay inim?

Baltabay: Sapar ata…

Orınbay: Zernegúl sheshe..

- 34 -

Sapar ata: (bar dawısı menen) Kempir qaydasań??! Eki kózimde kórmey qaldı ǵoy!!! Qos gáwxar kózimnen ayrıldım ǵoy.!!!

Zernegúl: Ax! Aymuratjanım!!! (Boyın taslaydı, ǵarrı da qulaydı.

Kúshli muzıka. Saxna qaranǵılasadı. Soń svet jaqtısı urıs qurbanlarına salınǵan eskertkishke túsedi. Máńgilik ot janıp turadı)

Gúńirengen dawıs: Ullı watandarlıq urısta sovet xalqı ózleriniń 20 million uları menen qızlarınan ayrıldı. Bul urısta 30 mıńǵa jaqın Qaraqalpaqstan perzentleri máńgige kózlerin jumdı. Urıs qurbanlarınıń húrmeti ushın bir minut orınlarıńızdan turıwıńızdı soranaman.

Urıs qurbanlarına máńgi danq!

Urıs qaytıp tákirarlanbasın!

Urısqa nálet!!!

PERDE

Tashkent. Dúrmen. 4-7 yanvar, 1977 jıl.