Kenesbay Raxmanov - Jarali jurekler

- 11 -

Mátim murt: Kelin qayda?

Sapar ata: Mına balanıń olay-pılayın…

Mátim murt: Ne olay-pılay? Jalǵız balań áskerlikke ketedi dep jumıstı toqtatayıq pa? Ya, seniń balańnan basqa ketetuǵın adam joq pa?

Baymurat: Bul biziń menen xoshlasqanıń ba, aqsaqal?

Sapar ata: Inim bul bala qıdırıwǵa baratırǵan joq, túsindiń be? El qorǵawǵa baratır. Seniń menen meni qorǵawǵa baratır. Seniń anaw úyińdegi murınboqlarıńdı qorǵawǵa baratır! Usılar qorǵamasa sen usı jerde brigad bolıp shaljańlap júremen dep oylaysań ba? Ha, naysap! Mátim murt: Maǵan doq urǵandı qoy, ǵarrı. Balańdı men emes arqasınan qaǵıp urısqa aydap salıp otırǵan. Mennen mámleket paxta talap etedi, salı talap etedi, jońıshqa talap etedi! Qarawımdaǵı adamlar jumısqa shıqpasa, men olardı qayaqtan óndiremen?

Sapar ata: Mına balanı jóneltip bolǵan soń maǵan nege kelmeyseń? Jetpiske shamalassam da atızıńa barayın dep júr edim ǵoy. Kolxozdıń jumısına qol jetpesin bolıp turǵanın kórmey, bilmey otır dep oylaysań ba? Usı húkiwmetke meniń janım seniń janıńnan kemashıydı dep oylaysań ba?

Baymurat: Aǵa, qoya ǵoy endi. Káriymaǵa aytayın, jumısına kete bersin. (shıǵıp baratırǵanda Sapar ata irkip qaladı)

Sapar ata: Barmaydı! Kesgellem barmaydı!! Mátim murt: Nege barmaydı? Ya, nege barmaydı?! Sapar ata: Shıq úyden! Shıq?!

Mátim murt: Kim shıǵadı? (ǵarrıǵa qolındaǵı qamshısın siltey bergende Baymurat uslap qaladı)

Baymurat: Sál ásterek, Mátim aǵa. Kózimniń tirisinde ákeme qamshı tiydirmeymen. Eger men ketken soń xorlaytuǵın bolsań, qaytıp kelgen soń terińe topan tıǵaman! Bar, joǵal!! (Iyterip jiberedi. Mátim murt tentireklep shıǵıp ketedi)

Sapar ata: Kórdiń be bulardı?! El basqarǵan ijigitlerdiń sıqılı-sıyqı usı, balam. Ayttım ǵoy baǵana, «jaw jaǵadan alǵanda, iyt etekten aladı» degen dep. Áy, ata-babalarımız-á, sizlerden sóz qalmaǵan ǵoy.

Baymurat: Men kelgenshe górildese bermey-aq ǵoy, aǵa. Bunıń túrine ot tússin!

Sapar ata: Áy, nesine qorqayın, balam. Bul ǵarrıń bunnan da zorların kórgen. Uzaq saparǵa atlanayın dep turǵanda tek seni qapa etkenine ashıwım keledi-aw, bolmasa jamannıń ózi ne, sózi ne? Aldımdaǵı Aymuratım aman bolsa, ele hesh kimge payımdı tuwratpaspan, quda-qálese!

(Zernegúl kiredi)

Zernegúl: Brigad bala nege sóginip baratır?

Sapar ata: Biypul awız, tegin sógis… Kempir, sógińdi túyip boldıń ba? Zernegúl: Túyip bolıw qayda? Kelin kómek bermese

Sapar ata: Onda kelinińe túygizip, ornına óziń quwırdaq quwıra ǵoy. Bol, tez qıymıldań!

(svet óship janadı, erteńine azan. Baymurat penen Káriyma)

- 12 -

Káriyma: Kókiregim alǵaw-dalǵaw. Qolımdaǵı qarshıǵam ushıp ketip, qaytıp tugırına aylanbastay. Bilmeymen. Jazdıń ıssısın da janım qaltırap, jaslıǵımnıń qalǵan jolında qıs boranların sezinip turman, Baymuratım.

Baymurat: Sen kem-kem gózzal bolıp baratırǵandaysań, Káriyma. Men seniń usı gózzallıǵıńdı qorǵawǵa baratırman. Meni saǵınǵanda ekewimizdiń júreklerimizdi tabıstırǵan say boylarına barıp suwlardan sora. Olar sıńǵırlasıp kúlip aqsa, meniń qaylardadur más bolıp kúlip júrgenim, Káriyma. Meni saǵınǵanıńda baǵlardı arala, japıraqlar sıbırlasıp sennen kúlki soranar. Sen kúl, ármansız kúl! Shúykildegen oqlar astında da, jarılǵan bomba astında da men seniń sol shoq kúlkińdi esitip, boyıma dárman, belimee quwat alayın, Káriyma!

Káriyma: Seniń degeniń boladı, janım…Tek dushpandı tezirek jeńip, meniń dargayıma aman-esen aylanıp kelseń, bolǵanı. Bizlerden qáterjam bol.

Baymurat: Men kelemen, janım, tezden kelemen. Ayralıq máńgi emes, men qaytıp kelemen. Sen sonda húr qızınday dolanıp aldımnan shıǵasań, ekewimiz uzaqtan bir-birimizge qaray samalday ushıp, awıl sırtındaǵı jońıshqalıqta qushaqlasamız da, tuwılǵan ana jerimizdiń ústinde ármansız awnaymız. Ox, sol kún, sol minutlar! Qasımda saǵınıshım-sen bolasań! Astımda - saǵınıshım –ana jer boladı. Ústimde saǵınıshım-tuwılǵan mákanımız ǵubarsız, taza kógildir aspanı boladı! Bizler biyxal bolıp jata beremiz, jata beremiz. Bir waqıtta aspan juldızlarǵa tolıp ketedi. Juldızlar! Sen aspannan bayaǵı Sholpanıńdı izleyseń, men jerdegi Sholpanım-seni bawırıma basaman! (qushaqlaydı) Sonda awıl betten iytler úredi, mallar móńireydi…. Men ház etip tıńlayman. Bárin, bárin saǵınıp qalıppan-aw Káriyma dep awıl jaqqa telmirip qarayman. Bir waqta úydiń qasınan adamlardıń shawqımları esitiledi. «Sapar ǵarrı, Zernegúl kempir, kóz aydın, balań kelipti!» desip atırǵan ǵawırlını esitip, ekewimiz úyge qaray juwırısıp ketemiz. Meni bári qushaqlap atadı. Anam jılap júr. Ákem oǵan baqırıp taslasa da, onıń iyeginen de jas sorǵalap turadı. Quwanısh jasları! Quwanǵanda jılaǵan adamǵa jubatıw aytılmaydı. Ǵarrı maǵan ata qoyǵan malın soyıp, toydı baslap jiberedi!

Káriyma: Sol kún jaqın bolǵay-dá, Baymuratım! (Sapar ata, Zernegúl hám Aymurat kiredi)

Sapar ata: Al, balam, azıq-túligińniń hámmesin taqlap qapqa saldıq. Jigitlerám jolǵa shıǵa basladı. Bizler usımanda xoshlasıp qala bereyik. Mına Aymuratjan kólik penen shıǵarıp salar.

Zernegúl: Balam, bermanıraq kel. (bawırına basıp, mańlayınan súyedi) Qatarıńnan kem bolmaǵaysań, qulınım! Qáyteyin, men seni tuwǵanda oqtıń, ottıń arasına barıw ushın tuwıppa edim? Jórgegińde tarıday zat deneńe batsa, janım tózbes edi. Endi qáyttim, jat jurtlarda kúniń qalay keshedi?

Sapar ata: Naǵılǵan jat jurt? Bári usı húkiwmettiń qarawı, kempir. Áy, sen, kempir iyshan, botasınan ayrılǵan ingendey bozlay berme.

Zernegúl: Botamnan ayrılmay ne qılıp turman.

Sapar ata: Ósh-áy! Qaydaǵını aytasań, zańǵar! Usınıń bárin tapqan óziń.

Zernegúl: Neni?

- 13 -

Sapar ata: Urıstı! Qaqıldap tús kórdim dediń, bále kórdim dediń. Aynalıp kelgende seniń túsińnin kesirinen urıs baslanıp ketti. (Baymurat kúledi, basqaları da kúlgendey boladı)

Baymurat: Endi xoshlasayıq, aǵa, apa!

Sapar ata: Al, balam, jolıń bolsın. Qıdır ata joldasıń bolsın! Dushpanlarıń aldında topday domalay bersin! Qırılsın, joyılsın atańa náletler! Bul húkiwmettiń kúshin kórset olarǵa! Meniń ákem sen tuwe, Xanjóneyittiń nókerlerin de qırǵan de olarǵa! Mıltıq atıspaqtan qolıń bosaǵanday bolsa, bizlerdi de umıtpa, xat jazıp tur, balam. Al, áwmiyn! (hámme qolın jayıp iyegine aparadı)

Zernegúl: (kózine jas alıp) Aq sútime ırzaman, kózimniń nurı balam! Anańdı umıtpa, seniń bir xabarıńa zar bolıp, eki kózim jolıńda aǵıp túsetuǵının umıtpa, qulınım!! (qushaqlap eńireydi)

Baymurat: Boldı, apa, meni egleme!

Zernegúl: Irkile tur, bawırım, sorlı anań iyisine miyrin qandırıp qalsın!

Sapar ata: Mına kempiri túspegir ne qıladı-áy! Oshaǵanday balańa jabıstıń da qaldıń ǵoy. Jiber deymen!

Zernegúl: Toqta, ǵarrı! Dimarım qurıp baratır. Baymuratım ketse, jaydıń bir jaǵı qulap ketetuǵınday.

Sapar ata: (kempiriniń qolınan tartıp) Boldı endi! Qayaqtaǵı joq qılıqtı shıǵarasań-á! Baymuratıńnıń sennen basqa xoshlasatuǵın Adamı joq pa? Júr, qońsı-qobalardıń balları menen de xosh-állayar aytısıp qalayıq. (kempirin súwrep sırtqa alıp ketedi)

Aymurat: Ájaǵa, men de kólikti sazlay bereyin. (shıǵadı) Káriyma: Atam ne degen túsimpaz Adam-á.

Baymurat: Usı atań menen eneńdi qádirlegeyseń, janım. Jolda baratırıp qáyin jurtıma da kirip shıǵarman. Ókpelep júrer. Al, onda ayralıq jolı kórindi.

Káriyma: (qushaqlap) Qıynalǵan waqtıńda meni yadqa alǵaysań, men sonda saǵan tawsılmas mádet bolǵayman, yarım. Shadlanǵan waqtıńda meni yadqa alǵaysań, men sonda saǵan shiyrin lázzet bolǵayman, yarım. Men seni kútemen! Jollarıńda intizar bolıp kútemen! Sen qaytıp keleseń. Sen jawlarıńdı jer menen jeksen etip, tezirek qaytıp keleseń! Men saǵan isenemen. Jas ómirimiz haqqına isenemen!

Baymurat: Isen, janım, isen! Kút, janım, kút! Basqalardı da isendir. Meniń qaytıp keletuǵınıma isendir! Bizlerdiń qaytıp keletuǵınımızǵa isendir! Olar da kútsin! Hámme kútsin! Bizler jeńis bolıp qaytıp kelemiz. Káriymam meniń!!!

Káriyma: Kútemen! Kútemiz! Kózlerimniń qarashıgı aqqa aylanǵansha jollarıńa dilgir bolıp kútemen, yarım!

Sırttan dawıs: Báyeke jora! Qatınıńnıń etegine asılıp, jılap atırǵanıń joq pa? Jolǵa túseyik!

Baymurat: Jigitler qozǵalǵan qusaydı. (sırtqa) Házir, dostım, házir! Káriyma: Al, xosh onda!

Baymurat: Xo-osh!!

(Ekewi de sırtqa shıǵadı)

- 14 -

P E R D E

II AKT, ÚSHINSHI KARTINA

Taǵı da Sapar atanıń úyi. Qıs. Túngi máhál. Káriyma jalǵız.

Káriyma: Saǵan ne boldı eken, Baymurat? Eki ayǵa shamalastı, ya xat joq, ya xabar joq. Qaylarda júr ekenseń, janım? Sońǵı xatıńdı júz reet oqıǵan shıǵarman. Aldanıshım, jubanıshımsol xat. Taǵı da oqıǵım kelip tur. (xattı qolına aladı)

Baymurattıń dawısı. Aspandaǵı juldızlarday sansız duway-duway sálemimdi áwel ákem Saparǵa, anam Zernegúlge, inim Aymuratqa, ómirlik joldasım Káriymaǵa jollap otırman.

Awıl-eller, qońsı-qobalar, tuwǵan-tuwısqanlar hámmesi tolıǵı menen Amanesen otırsız ba? Bizdi soraǵanlardıń hámmesine sálem degeysizler. Ózlerińiz Aman-saw otırsız ba? Awıllarda ne jańalıqlar bar?

Bizden awxal bilmekshi bolsańız: denim saw, qatar-qurbı doslarım menen áskerliktiń buyırǵan duzın tatıp atırman. Meni tankist bolasań dep kelgeli oqıttı. Jaqında tanka aydap bir sawashqa da qátnasıp qayttıq. Urıs degen qıyamet-qayım boladı eken, aǵa. Bul bayaǵı seniń Xanjónewit nókerleri menen urısqanınday emes eken. Ayaǵńnın astındaǵı jerdiń bir waqıtta aspanda júrgenin kóreseń. Pútkil jer-jáhándı ot qaplap ketkendey boladı. Jańa ǵana awqat ústinde sırlasıp otırǵan adamıń bir qarasań joq. Qara jerdi qushaqlap qalıp atır.

Aytpaqshı, Bodıqtan ne xabar bar? Jolda paraxodqa miner jerde ol ushtı-kúydi joq bolıp ketti ǵoy. Awılǵa aylanıp barmadı mA?

Men urıstıń qanday bolatuǵının jazaman dep sizlerdi qorqıtıp tasladım-aw. Xawlıqpay-aq qoyıń. Aymurat oqıp atır mA? Paxta planları orınlandı mA? Káriyma… xoshlasardaǵı sózlerińe ózime dárman etip, seniń kúlkiń menen jasap atırman.

Al, onda hújimge ótiwge komanda bolıp atır. Xosh, xosh, sawlıq penen kóriskeymiz. Sizlerdiń Baymuratıńız.

Káriyma: (xattı bawırına basıp) Meniń júregimniń dúrsildisin tıńla, tıńla aq qaǵaz! Sen Baymuratımnıń júrek sózlerin, júrek dúrsildisin alıp kelgenseń. Ayt, sen ayt, uzaq jollardan segbir tartıp kelgen aq qaǵaz, ayt maǵan, urıs Baymuratımdı otlı qushaǵına tartıp áketti me?! Joq! Joq! Joq! (pawza) Úsh kúnlikte awıldaǵı eki úyge qara qaǵaz keldi. Awıl eki perzentinen ayrıldı. Qanday jigitler edi! Eki úydiń shańaraǵı oyılıp ortasına tústi. Jılamaǵan Adam joq. Qorqaman! Urıs! Nálet jawsın saǵan! Oynap-kúlip ketken jigitlerdiń arıslan tulǵası eki eli qaralı qaǵazǵa aylanıp kelip atır. Bul ne degen ádalatsızlıq!? (pawza) Baymuratım, sen qaylardasań? Nege xat jazbaysań? Qolıń tiymey júrme? Pochta ǵarrınıń tóbesi kóringen sayın ákesi bazardan qaytqan baladay aldınan juwırıp shıǵıp, xatlardı qarayman. Joq. Sennen xat joq! Sonda awlaqqa

- 15 -

barıp qansha-qansha jılaytuǵınımdı bilseń edi! Bul táǵdirde kúlkiden góre kóz jas kóppe dep qaldım. Ol tawsılar emes. (pawza) Házir qıs boranı uytqıp tur. Áynekti jaǵımsız samalar tırnap, ájeptáwir qorqınıshlı dawıslar menen ulıydı. Seniń xabarıńdı aytıp turma eken? Joq! (jılaydı) Izlep ketsem be eken? Nege meni alıp ketpediń, Baymurat?

(Sapar ata kiredi)

Sapar ata: Mına kúnniń ısqırıwın-áy! (sırtqı kiyimlerin sheshedi) Kempirler ele kelmedi me, kelin?

Káriyma: Joq. (shay qoyıwǵa kirisedi)

Sapar ata: Ol sıyır bes kúnnen berli qayda ketti eken? Pay, mına buzawına obal boldı-aw jániwardıń. Ótken ayda Tóremurattıń sıyırı joǵaldı. Áy, usı awılǵa urı aralaspasa bolǵanı ǵoy.

Káriyma: Iyge tartar jigitlerdiń bári urısqa ketken joq pa, ata, urı qayaqtan bolsın?

Sapar ata: (Jaylasıp otırıp) Áy, kelinjan-áy, bes barmaq birdeyme? Bul húkiwmettiń nanına toyınıp, iyesine úretuǵınlarda tabıladı. (pawza) Kúni menen kolxozdıń jıynaǵına qatnastım, ol qapılǵır da tap házir tarqadı.

Káriyma: Ne gáp-sóz, ata?

Sapar ata: Áskerlikke ketken kolxoz baslıǵınıń ornına tazadan baslıq sayladıq.

Káriyma: Kim boldı?

Sapar ata: Mátim murt.

Káriyma: Endi adamlardı ábden qıratuǵın bolǵan eken. Nege gáp-sózi dúziw basqa adamdı saylay qoymadıńız?

Sapar ata: Adamnıń onqası tabılmadı. Onıń ústine, rayonnan kelgen wákil de Mátim murtqa boyın tasladı da turdı?

Káriyma: Ol qaynaǵanıń ornına kim boldı?

Sapar ata: Men!

Káriyma: Qoyshı, ata. Usı jasıńda..

Sapar ata: Qılmadı olar. Ári-beri shatqayaqlap edim, tıńlamadı. Hesh bolmasa balań kelgenshe isle, onnan soń balańa tapsırarsań dedi. Balanı aytqan soń ilájim qalmadı.

Káriyma: Qáydem, ata… (shay ákeledi) Urıstıń túri qalay eken, ol jóninde gáp bolmadı mA?

Sapar ata: Házirshe… (irkilip qaladı) húkiwmet barlıq kúshti frontqa jóneltip atqan kórinedi. Bir mısqal paxta bir oq dep tur ǵoy.

Káriyma: Oqtı paxtadan islegenshe, nege temirden islemeydi eken, ata? Sapar ata: Qáydem, kelin, temir de jetpey atırǵan shıǵar. Oqtı quwırmashtay

etip shashıp turǵan soń, ne shıdasın! (shay ishe baslaydı) Adamlardı jıynap erteńnen baslap tógin tógiwge aydaysań dep atır.

Káriyma: Mına suwıqta…

- 16 -

Sapar ata: Ballardıń júrgen jeri bunnan da suwıq qusaydı. Bizlerdi gózlep atıp turǵan jaw joq ǵoy, kelin, bir suwıqtan keletuǵın bále bolsa, kórermiz. Toǵaydaǵı fermeniń qorasınan qıy tasıymız.

(zernegúl menen Aymurat keledi. Oǵa da tonǵan)

Zernegúl: Sıyırı tússin! Balamız ekewimiz óliwge taqaldıq ǵoy. Ish-sháá! Kelin, ot jaǵa gór.

Sapar ata: Tabıldı ma?

Zernegúl: Bes kúnnen berli joq mal, tabıla ma? Tandırı shıqsın, barmaǵan jerimiz, soramaǵan adamımız joq. Áy, oǵan bir nárse bolǵan-aw, bolmasa, sawın mal óz basına qanǵıp kete bereme?

Káriyma: (Aymuratqa) Tondıń ba, bala?

Aymurat: Sorama, kishe! (qolın qolına uwqalap) Kolxozdıń mallarında birimbirim kózden ótkerdik. Joq.

Sapar ata: Bále-qada bir sıyır menen ketse, hesh gáp.

Zernegúl: Boyım jılıytuǵın emes. (pawza) Buzawın ayayman-dá. Anasınıń uwız sútine toya almay qaldı-aw, jarıqlıq. Móńiregende say-súyegim qaqsaydı.

Káriyma: Ene, súyinshi! Taza xabar.

Zernegúl: (quwanıp ketip) Baymuratjanımnan xat keldime? Káriyma: Yaq… atam awılǵa brigadir bolıptı.

Zernegúl: O, ádiraqaldıq! «Qartayǵanda saz úyrenip, aqırette sherteseń be?» Sapar ata: Kempir, men tilep alǵanım joq.

Zernegúl: Ónkey bala-shaǵanıń arasında appaq saqalıńa shırmatılıp, qarq bolarman deppe ediń?!

Sapar ata: Saqalım menen ne jumısıń bar, mampıs?! Húkiwmet isle dese, isley bereseń.

Zernegúl: Qolıńnan kelse isle…nege kolxozǵa baslıq bolmaysań! «Dáwranıń keldi Annaqul, sırnayıńdı bılǵap Ur!» (kúlip, betin sızıp) Óyppey, mańlayım qurısın, aytpaytuǵın qurdasımızdıń atın aytıp qoyıppan-aw!

Sapar ata: Annaqul demekshi, sonıń Bodıǵı tuwralı jaman áńgime bar ǵoy. Zernegúl: Ne áńgime? Baymuratjannıń jazǵanında jan boldı ǵoy onda?

Sapar ata: Áskerlikten qashıp qalıptı. Húkiwmettiń neleri…ana miliсiyaları izlep júrgen qusaydı.

Zernegúl: Áy sol balanıń suyıqlıǵı bası medi-aw. Úyiniń ishiniń xabarı barma eken?

(Káriyma shay ákelip qoyadı)

Sapar ata: Bar shıǵar?

Zernegúl: Kelin, jarma-jawǵan da pisire almaǵan shıǵarsań?

Káriyma: Úyde aǵarǵan bolmaǵan soń, ene… (Jaqın jerden way-way salǵan dawıs shıǵadı)

Sapar ata: Taǵı ne bále boldı? Aymurat, sırtqa shıǵıp bilip qayt. (Aymurat, juwırıp dalaǵa shıǵadı)

Zernegúl: Taǵı birew sorlap qaldı ǵoy.

- 17 -

Káriyma: Amanlıǵı bolsın, ene. Senge mingendey waqıt boldı ǵoy, ne qılsa

da.

(Aymurat ishke kiredi)

Aymurat: Dawıs Orazbay aǵanıń úyinen shıǵıp atır.

Sapar ata: Wax-wax, biysharalar-áy! Paqırlar-áy! Jalǵız bala edi, sorlap qaldıaw!

Zernegúl: (kózine jas alıp) Xabardıń házir kelgeni ǵoy, shaması,

Káriyma: (jılap) Jańıl qurdasım… Baǵana ǵana ekewimiz sırlasıp, kúlisip edik.

.. Jesir bolıp qalǵanıń ba, Jańıl?!

Sapar ata: Qáne, kempir, jıynal. Kirip shıǵıp, kewil aytayıq. Aymurat sen de júr. Anaw-mınaw xızmet bolsa, kómekleseseń. (turadı)

Zernegúl: (turıp) Kelin, sen bizler kelgen soń bararsań. Túni menen qurdasıńnıń qasında bolıp, táselle Ber.

Sapar ata: Páderine nálet, urıs-ay! Atańa nálet, fashist-ay!! Úyiń kúygir, nemis-ay!! Kelip-kelip bir ǵáriptiń jalǵızın jalmadıń ba?

(Káriymadan basqası shıǵadı)

Kariyma: Ox, rastan-aq baxıtsız nashar boldıq pa? Seniń ne jazıǵıń bar edi, Jańıl?! Endi jesirlik ómirdiń basıńa túskeni me? Orazbaydanqalǵan balanıń jetim bolǵanı ma? Endigi aldanıshım sol náreste bolıp qalǵanı ma? … Menshe?... Mende aldanǵanday bala da joq. (jılap) Men jalǵızban! Jalǵız!! (eńirep, taǵı jılaǵanın qoyadı)

Joq, jalǵız emespen! Baymurat keledi, búgin túsimde kórdim! Ol keledi… Úyde úlken toy boladı. Toyǵa jer-jáhánnıń bárin shaqıramız. (tamashagóylerge) Sen de keleseń, sen de keleseń, sen de keleseń! Hámme keledi. Jańıl, qapa bolma qurdasım. Balań erjetedi, úylendiremiz. Sóytip, oǵan da toy beremiz. Úlken toy boladı! Orazbaydıń súwretin toyxananıń tórine ildirip qoyamız. .. Ataanam…Sizlerdi de saǵınıp kettim. Erteń barıp, bir aqsham mawqımdı basıp qaytayın. Dártim az-maz jeńillerme eken…

(sırttan qapı tasırlaydı)

Bul kim eken? Baymuratım emes pe? Kel, irkilmey kele ber! (ishke bet-awzın jún qaplap ketken, túri áp-áshiy birew kirip keledi. Káriyma qorıqqanınan baqıra jazlap, keyin sheginedi)

Bodıq: Qorıqpa! Meni tanımay qaldıń ba?

Káriyma: Dawısıń… dawısıń Bodıq degen qaynaǵa qurdasımızdıń dawısına uqsaydı.

Bodıq: Men-sol Bodıqpan! Kúni menen mal qorańda jatıp, seniń awlaq paytıńdı ańlıdım.

Káriyma: Sen urısqa ketpediń be?

Bodıq: Urısqa?! Xa-xa-xa!! Urısqa aqmaqlar baradı. Men saǵan keldim, Káriyma. (jaqınlasadı)

Káriyma: Men de neń bar? Ket, arman tur! Bodıq: Káriyma, birge keteyik!

Káriyma: Jin urdıma, birewdiń hayalında ne jumısıń bar?

- 18 -

Bodıq: Sen endi birewdiń hayal emesseń! Meniń hayalım bolasań! Seni qız waqtında ayttırǵanman, biraq tiymediń. Endi meniki bolasań, Káriyma!

Káriyma: Joǵalasań ba, joq pa?!

Bodıq: Baymurattan gúderińdi úz! Ol óldi!!! (Káriyma shıńǵırıp jiberedi)

Káriyma: Joq! Jalǵan! Jalǵan!

Bodıq: Mınaw urıstan Adam qaytadı dep oylama. Bildiń be? Yarım jıldıń ishinde qansha úy matam tuttı, bileseń be?! Erteńgi gezek usı úydiki!

Káriyma: Joǵal! Joǵal deymen, qashqın!

Bodıq: Men sen ushın, seniń menen quratuǵın baxıtlı kúnlerimiz ushın qashqın bolıp júrmen! Qáne, izime er, Káriyma, urıstıń túri jaman! Ekewimiz oq jetpeytuǵın jaqlarǵa bas alıp ketemiz. Men seni baxıtlı etemen!

Káriyma: Sen baxıtsız adamsań! Sen betsiz… haywansań!! Sen qorqaqsań! Seniń mına ómirińnen el ushın, xalıq ushın ólip ketiw mıń mártebe artıq! Joǵal, bosaǵamdı ılaslama!!

Bodıq: Bilemen, meni izlep júr. Biraq, tún meniki. Túnniń xojayını menmen! Káriyma, ele urıs tamam bolar, birge qaytıp kelermiz. Meni keshirer…

Káriyma: Bul – keshirilmeytuǵın gúna! Sen urısqa barǵanda da xalqıńdı, elińdi satıp ketetuǵın kepingedayısań! Atam dana adam eken-aw, saǵan isenbeytuǵın edi. Endi joǵalasań ba, ya awıl adamların ertip keleyin be?

(Káriyma qapıǵa qaray júrgende Bodıq uslap aladı)

Bodıq: Hesh jaqqa da bara almaysań! Sen maǵan qatın bolasań!! (ayqas baslanadı)

Káriyma: Jiber! Jiber deymen, qashqın!!

Bodıq: Sońǵı sózińdi ayt! Maǵan qatın bolasań ba, joq pa?!

Káriyma: Tux, ne degen jiyirkenishli jansań! Seni adam dewge de tilim barmaydı!

Bodıq: Solay ma?

Káriyma: Solay! Solay!! (Bodıq onı jibere berip, qonıshınan jaltıldaǵan qanjar shıǵaradı)

Bodıq: Ayt, qáne! Baymurattı umıtasań ba, joq pa?! Káriyma: Ólip baratırǵanda da Baymuratımlap ólemen! (Bodıq qanjarın tutıp bara beredi, Káriyma sheginshekleydi) Bodıq: Házir qanıńdı suwday shashaman!

Káriyma: Márt bolsań, urısqa barıp, usı kúshińdi dushpanǵa kórset!

Bodıq: Meniń jawım-sen! Sennen basqa jawım joq! Usınnan tiri qaldırsam, tutıp bereseń. Kózge kúyik etkennen sennen birotala qutılayın!!!

(juwırıp barıp pıshaq uradı. Káriyma «uay» dep quap túsedi. Bodıq sırtqa qashadı. Qayǵılı muzıka. Baymurattıń dawısı esitiledi)

Men kelemen, janım, tezden kelemen. Ayralıq máńgi emes, men qaytıp kelemen. Sen sonda húr qızınday dolanıp aldımnan shıǵasań, ekewimiz uzaqtan bir-birimizge qaray samalday ushıp, awıl sırtındaǵı jońıshqalıqta qushaqlasamız da, tuwılǵan ana jerimizdiń ústinde ármansız awnaymız. Ox, sol kún, sol minutlar!

- 19 -

Qasımda saǵınıshım-sen bolasań! Astımda - saǵınıshım –ana jer boladı. Ústimde saǵınıshım-tuwılǵan mákanımız ǵubarsız, taza kógildir aspanı boladı! Bizler biyxal bolıp jata beremiz, jata beremiz. Bir waqıtta aspan juldızlarǵa tolıp ketedi. Juldızlar! Sen aspannan bayaǵı Sholpanıńdı izleyseń, men jerdegi Sholpanım-seni bawırıma basaman! (qushaqlaydı) Sonda awıl betten iytler úredi, mallar móńireydi…. Men ház etip tıńlayman. Bárin, bárin saǵınıp qalıppan-aw Káriyma dep awıl jaqqa telmirip qarayman. Bir waqta úydiń qasınan adamlardıń shawqımları esitiledi. «Sapar ǵarrı, Zernegúl kempir, kóz aydın, balań kelipti!» desip atırǵan ǵawırlını esitip, ekewimiz úyge qaray juwırısıp ketemiz. Meni bári qushaqlap atadı. Anam jılap júr. Ákem oǵan baqırıp taslasa da, onıń iyeginen de jas sorǵalap turadı. Quwanısh jasları! Quwanǵanda jılaǵan adamǵa jubatıw aytılmaydı. Ǵarrı maǵan ata qoyǵan malın soyıp, toydı baslap jiberedi!

Káriymanıń dawısı: Sol kún jaqın bolǵay-dá, Baymuratım. (Kúshli muzıka, Zernegúl kiredi)

Zernegúl: Kelin, uyıqlap qaldıń ba? Bara ǵoy. (qasına kelip, «uaa!» dep baqırıp jiberedi) Qan! Ǵarrı! Ha, ǵarrı!!

(juwırıwı menen sırtqa atıladı. Azdan keyin Sapar ata, Aymurat, qońsı ǵarrı, Zernegúller kiredi)

Sapar ata: Sorlı kelinim! Bayǵus balam!! Ne jazıǵıń bar edi?! (kelgenler Káriymanıń oyaq-buyaǵına kóz saladı)

Qońsı ǵarrı: Kóz benen qastıń arasında bul ne awhal?

Zernegúl: Kelsem…(eńirep) Ármanlı kelinim…balamnıń jolına ayday qarap júrgeninde …ózińnin..

(Aymurat ta jılaydı)

Sapar ata: (kóziniń jasın sıpırıp) Allamurat aǵa, júregin tıńlap kóróss… (qońsı ǵarrı tıńlaydı, bilegin uslaydı)

Qońsı ǵarrı: Yaratqannıń isine shara joq, Sapar ǵoshshım. Úzilipti. (Zernegúl menen Aymurat dawıslap jılaydı)

Sapar ata: Aymuratjan, sen jılaǵandı qoyıp, Mátim murttıń úyine xabar ber. Miliсiyaǵa málim etsin.

(Aymurat tez sırtqa shıǵıp ketedi)

Qońsı ǵarrı: Usı awılǵa bir bále aralastı. Áwel mallar urlandı, endi adam óltirispek baslandı… Ya, jabbar iyem, óziń yar bola gór. (turadı)

Sapar ata: Allamurat aǵa, qayda? Qońsı ǵarrı: Jańaǵı úyge barmaymız ba?

Sapar ata: Toqta, aǵa, ne degen menen ol úydiń ólisi irgesinde jatırǵan joq ǵoy. Mınanı jatqarıp alayıq.

(olar Káriymanı jaydıń mushına aparadı da peshexana tutadı)

Zernegúl: Kelinim, kelinim, kelin-i-mmm! Meni taslap qaylarǵa baratırsań, ay kelinim! Kún kelinim!! Erteń Baymuratjan kelse, ne betimiz benen aldınan shıǵamız? Seni sorasa, ne dep juwap beremiz?! Ármanlı kelinim! Ax!! (jılaydı)

Qońsı ǵarrı: Shúkir et, kelin, shúkir et. Qalǵanlarınıń ómirin tile. Qudayǵa shúkir, qolıń qurı emes ǵoy.

- 20 -

Sapar ata: (kózin sıpırıp) Kelinnen mańlayımız ashılıp qalıp edi. Bunı da kópsindi bul quday!

Qońsı ǵarrı: Jazmıshta solay bolsa, adamıyzattıń qolınan keletuǵın iláj bar ma, ǵoshshım? Taqanınıń tawsılǵan jeri usı.

(Aymurat keledi)

Sapar ata: Bardıń ba?

Aymurat: Awa…Mátim aǵanı oyata almadım. Úyinde bir qonaq bar eken… Ekewi más bolıp uyıqlap qalıptı. Jeńgeyge aytıp kettim.

Sapar ata: Kimge qaza, kimge toy… Háy, dúnyaya!!

P E R D E

III AKT, TÓRTINSHI KARTINA

Taǵı da Sapar atanıń úyi. Báhár baslanıp kiyatırǵan máhál. Perde ashılǵanda Sapar ata menen qudası Tánirbergen kirip kiyatır.

Sapar ata: Kempir, ha kempir! Tósek sal, qudań kelip qaldı. Zernegúl: Kel, quda! (sálemlesedi)

Táńirbergen: Tetik barsıń ba, qudaǵay?

Zernegúl: Shúkir allaǵa! Úy-ishler saw ma? Qudaǵay awırmay-sızlamay otır ma?

(Olar otıradı)

Táńirbergen: Otırmız. Káriymajannıń da qırqı kelip qaldı. Sizlerdi qısılıp júrmesin dep bir qoy ákeldim.

Zernegúl: Allataala birińdi mıń etsin, quda. (kózin sıpırıp)

Páp-pákize bolıp qatnasıp otıramız dep edik, bendeniń aytqanı bolıp atır ma? Kelinjanıma bawır basıp qalǵan ekenbiz,balamızdıń joǵın da sezdirmeytuǵın edi, endi….endi úyimizdiń bir jaǵı úńireyip qalǵanday.

Táńirbergen: Anası da jılay-jılay boldırıp qaldı, qudaǵay. Ómiri qısqa bolsa, ne shara?

Sapar ata: (kempirine) Shay-payıńdı ákele bermeyseń be?

Zernegúl: Aytıwǵa qısınıp ta turman, ǵarrı, úyde eki zaǵara bar edi, jańa Qatpadaǵı abısın qarızǵa alıp ketti. Azıraq un bar, qatıbılamıq pisirip bereyin be?

Sapar ata: Bále bılamıq pisirseń de, ákelse! (Táńirbergenge) Quda, ápiw eterseń, awılımız ábigerleniwge qaradı. Bárin frontqa jóneltip atır degen soń, húkiwmetti de ayaysań. Biz awılda júrip ólmespiz, sol jaqtaǵı ballarımızdıń qarnı toq bolsa, bolar. Ash adamǵa mıltıqtıń pańqıldısı jaǵama?

Táńirbergen: Awa-dá! Urısqa ele adam alıp atır. Biziń awıldan da bel kótergendeydiń bári ketip boldı. Sonsha adamǵa awqat, kiyim tawıp beriw de ońay emes. Awıldaǵılar qansha ónimli islep, paxtanı, dándi kóp berse, jeńis sonsha tezleydi dep atır, quda.

Sapar ata: Bizde ayanatuǵın Jan joq.