Kenesbay Raxmanov - Izban
.pdfÓSTEMIR: (Suwıq demin alıp) Shımbaydan jaǵımsız xabar alındı.(Hámmesi húreylenip óǵan qaraydı).
XÁBIYBULLA: Ne xabar?
ÓSTEMIR: Arzıkópirdegi ılaq oyın uaqtında topalań shıǵıptı.
XÁBIYBULLA: Topalań? !
ÓSTEMIR: Awa, húkimettiń sıyasatına qarsı qozgalań! Bekbawıl axunnıń basshılıǵın da qusaydı. Qurban bolǵanlar da bar eken. Hár basshı óz awılına bek bolsın, kóterilisshiler menen awız biriktiriwge jol qoyılmasın, qatań tártip ornatılsın, biysáwbet júrgenler tekserilsin degen qıstawlı xabar keldi.
XÁBIYBULLA: Usı axun, maqsım, molla degenlerdi tuxımqurt etiw kerekdá! Barlıq bále solardan shıǵadı. Bıltır Taxtakópirdegi kóterilisti de baslaǵan Jalil maqsım menen Barlıqbay bolıs. Izi ne boldı, kóbisi uslandı, Barlıqbay bolsa basın alıp jat jurtqa qashıp ketti.
IZBAN: Al, endi Xábiybulla aǵa, deyin, seniń jańaǵı axun, maqsım, iyshan, mollalardı qurtıw kerek degenińe hasla qosılmayman! Húkimette bir shiykilik bar, yamasa sizler de bir shiykilik bar. Bolmasa, aǵayinlerim –aw, sol Jalil maqsım degen adamıńız bir waqıtları usı Qaraqalpaqstan avtonominda sottıń baslıǵı bolıp islegen joq pa? Al, endi, yaxshı, Barlıqbay Nurım ulı burın bolıs bolǵan, sol dáwirin ańsaǵan shıǵar deyik. Jalil maqsım ne dep kóteriledi? Meniń she húkimet onıń diydinen shıqpaǵan, ya bir kelte qonıshlar zeynine tiygen.
ÓSTEMIR: Háy, inim-ay, birew toyıp sekiredi, birew tońıp sekiredi degen. TAǴABERGEN: Mine, mine, durıs ayttıń, aǵa! Áne, solar tońıp sekirip júrgenler. Nege deyseń be, sebebi, qozǵalań ne ushın shıǵıp atır. Sizler bilesizbe?
XÁBIYBULLA: Olar kózsiz gúbelektey ózlerin otqa kelip urıp atır. Olarǵa jańa zaman jaqpaydı. Burınǵı may kekirip júrgen kúnlerin ańsaydı.
IZBAN: Olay emes, olay emes! Xaw, olardıń arasında jarlılar da bar ǵoy. Sonda olar da burınǵı kúnin ańsay ma?
TAǴABERGEN: Sizler hámmesin bir tárezige salıp ólshewge ádetlenip qalǵansız. Húkimet sol kóterilisshilerdiń júregin tıńlap kórdi me eken? XÁBIYBULLA: Áy, ne júrek bar olarda! Júreklerinde húkimetke degen ǵázep.
TAǴABERGEN: Sol ǵázep neden tuwıldı?
IZBAN: Joq, olardı tıńlap atırgan adam joq. Olardı tutıp aladı da ómirlik súrginge yamasa atıwǵa jiberip atır. Bálkim, olardıń da aldına maqseti bar shıǵar? Olar ózlerin bolshevikpiz dep sawatı jetpeytuǵın islerdi islep atırǵanlarǵa, solardıń zorlıq-zombılıqlarına, soсializim degendi júzlerine nıqap etip, ozbırlıq qılıqları menen xákimshilik etip atırǵanlarǵa, teberik islam dinin ayaq astı etip atırǵan qudaysızlarǵa qarsı kóterilgen shıǵar? Bunı anıqlaǵan adam boldı ma?
ÓSTEMIR: Olardıń nesin aqlaysań Izimbetjan?
IZBAN: Men aqlap atırǵanım joq, sizlerdiń soǵan túsinbeytuǵınıńızǵa kúyipjanaman. Sawatıńız joq-tá, bári sonıń bálesi. Qurı likbezde oqıp xat tanıǵanıńız benen arǵı ishki sarayıńız úńireyip tur.
XÁBIYBULLA: Al, sen qaydan sawatlı bola qaldıń?
IZBAN: Qudaytaala maǵan ilaxiy sawat bergen. Kókiregim bárin sezedi. Húkimettiń tutqan siyasatı bunday emes shıǵar. Ol haqıyqat ash-jalańashtı, jarlı-jabıqaylardı qollap-quwatlawdı niyet etken húkimet bolsa, bunday qanxor emes shıǵar! Sizlerdey shala sawatlar, sawatsızlar sol joqarıdan kelgen buyrıqlardıń haslı-mánisine túsinbey xalıqqa burmalap jetkerip atırsızlar. Sol ushın da hár jılǵı báhárdi qazıwdı da, salıq tóleminde de, dán jıynawda da, qayta saylawda da, ózlerińizdiń ádilsizliklerińiz benen ala awızlıqlar tuwdırıp atırsızlar. Házirshe bunıń sazayın xalıq tartıp atır, biraq, asıqpań, ele ózlerińizdiń de aldılarıńa kelip qan jılaysızlar!
(svet óship janadı. Sol kórinis. Taǵabergen menen Aygúl soylesip turadı). TAǴABERGEN: Awıllas bolsaq ta at soraspappız.
AYGÚL: (Ókpeli) «Awıldaǵınıń awzı sasıq»ǵoy. AtımAygúl, Taǵabergen aǵa…
TAǴABERGEN: Oo, maǵan ayı-aq bolatuǵın edi ǵoy. Ol azday taǵı gúli bar eken. Aygúl, kempir-ǵarrımnıń tilep alǵan jalǵızı edim. Úyleniwim kerek. AYGÚL: Mennen ruxsat alıp kel dep jibergen bolsa, ruxsat. Úylen! TAǴABERGEN: (Kúlip) Senen ruxsat alıp keliwge emes, al, ózińdi alıp ketiwge keldim.
AYGÚL: Men sarǵayıp pisip atırǵan qawın shıǵarman hár kim úzip ákete beretuǵın. Ómirlik sawdaǵa oylanbaq kerek dúr.
TAǴABERGEN: Men oylanıp boldım. Mine, aldıńda turman, oylan. Men seni xor etpeytuǵın shıǵarman. Aqılımdı ǵoy bilmeymen, al, kúshim ózime jetkilikli. Saǵan da awısadı.
AYGÚL: Uáy, seniń kúshiń bir awılǵa jetedi. Kúshińe ginarat taǵıp otırǵanım joq. Biraq, bul sawda tek ekewimiz benen sheshilmeydi ǵoy. Ata-ana degen bar olar ne deydi? Birewler menen shappat urısıp qoyıp pa, quday biledi.
TAǴABERGEN: Onday jaǵday bolǵan da seni xabardar etedi ǵoy. «Úydegi saudanı bazardaǵı nırq buzatuǵının» olar da biletin shıǵar.
AYGÚL: Sonda da ata-ana… «Qızı bardıń nazı bar» boladı. TAǴABERGEN: Aygul, usı naz-pazdı qoyayıq. Házir ondaydıń waqtı emes. Qız degen pisken taǵam, qolı jetken zanq qoyadı.
AYGÚL: Óytip, bizdi sańraw eteberme.
TAǴABERGEN: Keshirerseń awır aytsam, házir hayal-qızlardıń da xuqukı erkekler menen teńlesip atırǵan zaman ǵoy endi bayaǵıday kim jeteklese soǵan erip ketebermeysiz ǵoy.
AYGÚL: Erkekler menen bizlerdiń teńlesiwimiz qıyın ǵoy ol bizlerdiń kewlimizdi kóteriw ushın aytılǵan mázi gáp shıǵar. Bolmasa ata-babalarımız «Altın baslı hayaldan baqa baslı erkek artıq» dep aytar ma edi? Erkekler hár qashan jokarı bolıwı kerek. Olar bizlerdi alǵa baslawı kerek «Mıń qoydı bir serke baslaydı».
TAǴABERGEN: Izime erseń boldı, izimde sen bolsań boldı, Aygul, qanday kiyamet bolsa da taysalmay alǵa qaray baslay beremen!
AYGÚL: Onda…
TAǴABERGEN: Qulaǵım sende!
AYGÚL: Onda kempir-ǵarrınıń aldınan óte qoyıń.
TAǴABERGEN: Boldı, boldı! «Temirdi qızǵanda soǵıp» qalayıq. Tap, búginaq adam jibertemen.
(svet óship janadı sol kórinis Osmemir menen Qoshbasov) QOSHBASOV: (Qolın shoshaytıp) So-oo anaw, awıldıń shetindegi jay kimdiki?
ÓSTEMIR: Eń shetki me? Sádetdin maqsımnıń jayı ǵoy.
QOSHBASOV: Áy, sol, sol jaydıń dógereginde qatqan bir qızdı kórdim ǵoy! ÓSTEMIR: Há, maqsımnıń er jetip otırǵan qızı bar.
QOSHBASOV: Al, Óseke, qıyalım ketti. ÓSTEMIR: Kelin bala bar emes pe? QOSHBASOV: Áy, aǵa-áy, ekeu bolǵan ǵa ne jetsin!
ÓSTEMIR: Óziń basshı adam sań, onıń ústine bolshevik aǵzası sań, gáp-sóz bir bálege giriptar bolarsań.
QOSHBASOV: Jańaǵı day gózzal ushın barinen beziwge tayarman. Jamanlıǵı, hayalımdı- taslarman-dá.
ÓSTEMIR: Onda imlaǵa keledi. Balalarıń joq pa?
QOSHBASOV: Joq esabı. Ishinde bar. Kempirge de jaǵınqıramay júrip edi. Úyge usı barǵanımda bir jaǵına shıǵarayın. Sen, Oseke, jańaǵı maqsımnıń qızın maǵan ózin kelistir.Xızmetiń esapqa alınadı.
ÓSTEMIR: Háreket etip kóreyin. Ol da onsha ayǵa shapshıy bermeytuǵın adam edi ǵoy.
QOSHBASOV: Meniń qanday jaqsı adam ekenimdi maydalap túsindir. Taǵı hayalın taslaǵan eken dep isti nasırǵa shaptırıp alma.Úylenbegen eken deseń ozinen-ózi iyiledi ǵoy.
ÓSTEMIR: «Jolı bolar jigittiń jengesi shıǵar aldınan» degen, inim. Áne, qızdıń kempir-ǵarrısı tap usı jerge qaray kiyatır.
QOSHBASOV: Hau, onda men…
ÓSTEMIR: Sen kórinbeytuǵın bir jerge tasalan. Tez bol! (Qoshbasov ketedi. Sádetdin maqsım kempiri Nazlı menen sóylesip kiyatır. Irkiledi. Óstemirdi ańǵarmaydı).
SÁDETDIN: Kempir, ne qıldıń, qızıńnıń ańǵısın ańlap kórdiń be?
NAZLÍ: Awa, ǵarrı. «Bes kúnlik ómirge júz kúnlik tátárrik» degen ǵoy.Uzatıwdıń tátárrigine kirispesek bolmaytuǵın qusaydı. «Ulǵa qızdı tańlap alasań da, qızdı tańlap berealmaysań» degen. Olar bir-biri menen juldızı jarasqan qusaydı. Taǵabergen de bir kóterip soqpayı bolmasa, onsha jonaldı qarabaraq ketip baratırǵan bala emes ǵoy.
SÁDETDIN: Qızdıń nesiybesi sol shıǵar. «Qońsıńa qarama, ońısıǵına qara» degen. Onıń kempir-ǵarrısı da ashshı-dushshınıń mánisin biletuǵın adamlar ǵoy.
NAZLÍ: «Erke-hayaldıń kórki, hayal-erkektiń bórki». Biziń kız da bir xojalıqtı urshıqtay aylandıratuǵın qıylınan ǵoy. Birbirine jarassa, bizge artıqaspay dunyanıń ne keregi bar? «Qızdıń malı qırq kunlik» .
SÁDETDIN: (Uzaqqa qarap) Jańaǵı Babannıń Jaqsımuratı shıqpadı ǵoy. NAZLÍ: Bara bereyik, ǵarrı. Meniń atım Nazlı bolǵan menen onıń kempiriniń nazı bolarǵı emes.
ÓSTEMIR: (dawıslap) Haw, assalawma áleykum, Sádetdin aǵa, Nazlı kishe! (qol alısadı)
SÁDETDIN: Kóp jasa, aman-saw jursen be, Óstemirjan… ÓSTEMIR: Jol bolsın?
SÁDETDIN: Bessarıdaǵı Turdıbaydıń qırqın berip atır eken Soǵan shıqtıq. Awıl-el tınıshlıq pa inim.
ÓSTEMIR: Shukir…Bıyıl kolxoz quramız dep atırmız. SÁDETDIN:Usı kolxoz qurǵanda ne boladı? Tusinbeymen. ÓSTEMIR: Kolxoz qursaq, hámme birigemiz,atızda birge isleymiz.
SÁDETDIN: Birikkenińiz shep emes-aw. «Altaw ala bolsa awzındaǵın aldırar, tórtew tuwel bolsa tóbedegin tusirer» degen ǵoy ata-babalarımız.Lekin, meniń uzın qulaqtan esitiwimshe, kolxoz bolsa hámme nárse ortalıq bolıp ketedi degen gáp bar. Bir qazannan awqat ishsek, bir tósekte jatsaq…
NAZLÍ: (betin sızıp) Óyppey, ǵarrı, qaydaǵını tabasań-aw!
ÓSTEMIR: Áy, bul hukimetke dushpan adamlardıń tawıp jwrgen sıpsını ǵoy. Hesh qanday da olay emes. Kempiriń menen pákize burınǵı tósegińde peshiniń quwısında jata bereseń. Hámme bir tósekte jatıp, (kúledi) onday úlken kórpe qayda,aǵa!
SÁDETDIN: Há, solay bolsın aqırı. Biz islamnıń qulımız, musılmanshılıqtıń jolına qılaplıq bolmasın-dá. Endi baylardıń ahwalı qalay boladı?
ÓSTEMIR: Baylarda kolxozǵa baradı. Baylar, mola-iyshanlar jańa tártipke dırrıqshılıq ete berse, mal-dúnyası xatlanıp, jeri, dáskesi, bári tartıp alınadı.Ózlerin aq uyli etip jiberemiz.
SÁDETDIN: «Qırq jıl baylıq joq, qırq jıl jarlılıq» degen-á.
ÓSTEMIR: Men sizlerdiń uyińizge baratır edim. Endi sadaqaǵa baratqan bolsańız, aytar gápimdi usı jerde-aq aytayın.
SÁDETDIN: Haw,amanlıq pa?
ÓSTEMIR: Mınaw bes kunlik dúnyada adamnıń kúni adam menen. «Asılsań bálentke, jıǵılsań páske» degen, sizlerdi bir quwantayın dep baratır edim. NAZLÍ: Ne deydi-aw, janım…
ÓSTEMIR: «Qızdıń ózi úyde, qılıǵı duzde» degen, kishe. Qız erjetken soń uslap otıra almaysań, túbinde ketesi nashar jolın tapqanı makul. «Er bala ata-
anaǵa tayaw, qız bala uyge jaqqan boyaw». Aygulińiz de erjetip, jigitlerdiń kózine tuse baslaptı. Meniń jasımdı sıylasańız da, basımdı sıylasańız da sol Ayguldi sorap kiyatırman.
NAZLÍ: Shıraǵım-aw, bizlerdiń yadımızda joq nárseni sayrap tursań-ǵoy . «Otırǵan qız orın tabar» degendey qızdan bezip otırǵan biz joq, bizden bezip otırǵan qız joq. Kimge sorap kiyatırsań sonda, awılkeńes?
ÓSTEMIR: «Túri kelgennen túńilme» degen, kishe, bilesizler ǵoy, anawmınaw kem istiń arasına túse bermeymen. Joldas Koshbasov degen wákil jigit bar ǵoy…
SÁDETDIN: Haw, ol táwirraqqa barıp qalǵan kisi emes pe, usı waqıtqa shekem úylenbep pe?
ÓSTEMIR: Húkimettiń jumısınan qolı tiymey úylene almay júrgen eken. «Aǵashtı miywasınan tanıydı, adamdı qılwasınan tanıydı». Jaqsı jigit onıń ústine, úlken jerge asılsańız sizlerge de shep bolmas.
NAZLÍ: Qáydem bileyin, shıraǵım, «Alıstaǵı awliyeden, jaqındaǵı mashayıq artıq» degen. (Ǵarrısına qaraydı)
SÁDETDIN: «Qızdı kim ayttırmaydı qımızdı kim ishpeydi » degen, Óstemir inim. Aytıp otırǵanıń jón –da, sadaǵası keteyin, lekin, sál keshirigińkirep qala qoyıpsız.
ÓSTEMIR: «Eshten kesh jaqsı», Sádetdin aǵa.
SÁDETDIN: «Balanı ózin tuwsań da minezin tuwa almaysań» degen. Qızımız mınaw Taǵabergen menen qol berisip qoyǵan eken…
ÓSTEMIR: Wáy, qoysańız-dá sol láwzeni!
SÁDETDIN: Endi bolmaydı, bizler de pátiyamızdı berip qoyǵanbız.
NAZLÍ: Appaq shashımız benen eki sóylesek bolmas, shıraǵım. Olar-ám toyǵa tayarlıq kórip atır. Xaw, jańaǵı Qoshbas dediń be, atı da bir túrli ǵoy. Meniń kórgen adamım emes, sonda da «sıpırań da unıń bolsa, urpa nege izleyseń, qalıńlıǵıń bar bolsa, basqanı nege gózleyseń? bolıp turmasın». Sayasın bizden awlaǵıraqqa salsın, shıraǵım. «Ǵazǵa erip , ǵarǵanıń shatın ayırǵan day» jaǵdayımız joq. Qızın berip, nan sındırısıp qoyǵan eken dep ayta ǵoy.
ÓSTEMIR: Endi meni de sıylamaysız ba?
SÁDETDIN: «Aytqan jerde sóz qalsın, basqan jerde iz qalsın». Sen endi bala emessań ǵoy el basqarıp otırǵan adamsań. Xaw, inim-aw, awıl elge bizdi shermende qılma. «Teń-teńi menen, tezek qabı menen». Ballar ózleri tabısqan eken, jolına sheńgel kombeyik-te. Burınǵı zaman qalǵan joq pa, endi ózlerin xámme azatlıqqa, teńlikke shıqtı dep aybaraq salıp atırsız. Azatlıqtıń nápesin olar da jutsın da! Júr, kempir, ǵarrılardan kesh qalarmız.
(Olar ketedi, azdan keyin Koshbasov payda boladı.) Izin ala Hábiybulla kórinedi.
KOSHBASOV: Bárin esittim, mınaw Hábiybullaǵa da tıńlattım. Endi bul qalay bolǵanı? Men saǵan isenip edim, Óstemir aǵa.
ÓSTEMIR: Esitseń, ayttım ǵoy, kónbeydi. Ári-beri tawladım, jibispeydi. KOSHBASOV: Ákesiniń maqsım ekeni ras ǵoy?
ÓSTEMIR: Awa, maqsım. Shınjırma-shınjır kiyatırǵan dindar adamlar. KOSHBASOV: Onda ákesin qurtaman! Jer awdartıp jiberemen!
HÁBIYBULLA: Ákesin qurtqan adamǵa qızı tiye me? Bul bolmaydı. Onıń ústine, ol maqsım bolǵan menen húkimetke qarsı islep atırǵan háreketi joq. Basqa jolın tabıw kerek.
KOSHBASOV: Basqa qanday jolı bar?
XÁBIYBULLA: Taǵabergenniń kózin qurtıw kerek!
ÓSTEMIR: Onı qalay? Jaraǵan túyedey bir báleǵo ol. Kózge kórinip turǵan jınayatı bolmasa…
XÁBIYBULLA: Bále-qada degen aspannan salbırap túspeydi, bassań ayaq astınan-aq tabılıp atır. Izban ekewin joq etpegen she bul awıl mańdımaydı. KOSHBASOV: Qane, qaytken de joq etemiz? Qamatıp jibergen menen erteń kelip óshin alıp júrse…
XÁBIYBULLA: Men bári bir Izbandı qamatpay qoymayman! Ótemistiń jiyren qasqasınıń túbine jetken sol júwernemek! Bir zat ushın soy dawılday eki jigitti qamatpay-aq qoyayıq. Taǵabergendi…
ÓSTEMIR: Sen jamanlıqqa barajaqsan ba? XÁBIYBULLA: Basqa sharası joq.
ÓSTEMIR: Ele de oylan, Xábiybulla, birewdiń jalǵızın…
XÁBIYBULLA: Usı seniń qatınnıń kókiregindey boslıǵıń bar-dá! «Sumlıqtı ala-tana baslaydı» degen dey, áwel oziń baslaysań.
ÓSTEMIR: Neni ózim baslappan?
XÁBIYBULLA: Haw, mınaw joldas Koshbasovqa sol qızdı alıp beremen degen óziń emes pe? Qolıńnan kelmeytuǵın iske asılmaw kerek tá. ÓSTEMIR: Men alıp beremen dep wáde berippen be? Sóylesip kóreyin dedim. Bir urǵashı ushın awılımızdıń narday jigitiniń tamırına balta urǵıza almayman. Jawızlıqtı da jóni menen islew kerek. «El basqarǵan adamlar etekten ala bermeydi».
KOSHBASOV: Ekew ara dawdı qoya ǵoyıń, sizlerdiń bunıńızdan nan pispeytuǵın túri bar. Basqa jolın izlestiriyik.
XÁBIYBULLA: Basqa jolı joq, eń tiyimlisijańaǵı meniń aytqanım…
ÚSHINSHI KARTINA
Awılkeńestiń keńsesi. Tórdegi qızıl jabılgan stolda 3-4 hámeldar otır. Eki qaptalda onlaǵan awıl adamları, oblasttan kelgen wákil tikeyip sóylep tur.
OBLASTAN KELGEN WÁKIL: Qádirli joldaslar! Ózlerińizge málim házir avtonomiyalı oblastımizdıń hámme jerinde ǵalaba kolxozlasıw mapazı baslanıp ketti. 1928-jılı Qaraqalpaqstanda úsh kolxoz dúzilgen bolsa, házir olardıń sanı júzden astı. Partiya menen húkimetimiz orta aziyada,sonıń ishinde Qaraqalpaqstan avtonomiyalı oblastımızda kolxozlasıwdı 1933-jılı tolıq tamamlawdı planlastırıp otır. Sol ushın, joldaslar, sizler de asıqpasańız bolmaydı. Usı jıl besinshi yanvarda VKP (b) Oraylıq Komiteti
«Kollektivlestiriw barısı hám kolxoz qurılısına mámleketlik járdem ilájları haqkında» qarar qabıl etken edi. Bul qarardıń bizler ushın áhmiyeti oǵada zor. Joldaslar. Burınǵı awıl xojalıq artelleri kolxozlarǵa birigip, onıń tiykarǵı formasın dúzip atır, biraq, degen menen kolxoz dúziminde, onı basqarıwda kadrlardıń jetispewshiliginen ayrım adamlardıń túsinbewshiliginen yamasa dushpanshılıǵınan geyde burmalawshılıqlarǵa, nadurıslıqlarǵa jol qoyılıp atır.Usılarǵa baylanıslı jaqında ǵana VKP (b) Oraylıq Komiteti «Kolxoz háreketinde partiya baǵdarınıń burmalanıwına qarsı gúres xaqkında» qarar qabıl etti. Bul qarar kolxoz dúzimindegi nadurıslıqlardı durıs jolǵa salıwda úlken rol atqaradı dep oylayman. (Óstemirge qarap) Awılkeńes boyınsha qansha adam kolxozǵa kiriwge arza berdi?
ÓSTEMIR: (Ushıp turıp) On bes xojalıqtan arza kelip tústi.
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: On bes?Bul dım ǵana az. Joldas batraklar, diyxanlar! Kolxozǵa kiriwge arza berińler! Kolxoz-bul ullı kúsh! Kolxoz-soсialistlik qurılıstıń tırnaǵı! Ele aramızda baylar da kóp, kulaklar da kóp. Biz olardıń mal-dúnyaların tartıp alıp gedeylerge úlestiremiz. Joldas Stalinniń tapsırması sonday! (Otırǵanlar ǵawırlasadı)
BIREW: Sawal bar ǵoy joldas?...
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Qanday sawal?
BIREW: Biz usı halımızǵa jasay bergende ne qıladı? Ashtan ólip atırǵanımız joq ǵoy.
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Bolmaydı! Biz jámleniwimiz kerek. Jábdilesiwimiz kerek. Birigiwimiz kerek! Mına qarań, (bir qolın shoshaytıp kórsetedi) bul qoldıń bes barmaǵı bes jaqqa qarap shoshayıp turǵanda onıń ne kúshi bar? Kúshi joq, álbette. Al, endi (mushın túyedi) mine, bir judırıqqa aylanǵanda onıń qansha kúshi bar? Álbette, kúshli, soqqısıda kúshli, aybatı da kúshli! Sol ushın birigiwimiz tiyis. Sonda tap jawları da bizden aybınadı. Ishki, sırtqı hár qanday dushpanlarǵa da susımız basım boladı, joldaslar!
TAǴÍ BIREW: Alıs-jaqınlardan esitip atırmız. Kegeyliniń tórtinshi awılında Tóreniyaz axun basshılıǵında kóterilis bolǵan. Shabbazda Sadulla bala, Bekbergen qaraqshılar qurallı kóterilis jasaǵan. Olarǵa keńes xúkimetiniń tutqan jolı jaqpaǵan ba yamasa basqa sebepleri bar ma?
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Bul kóterilislerdiń sebeplerin anıqlap úyrenip atırmız. Álbette, joldaslar, bolshevikler partiyasınıń arasında da, basshı xızmetlerde islep júrgenlerdiń arasında da jat elementlerdiń wákilleri bar. Olar astırtın túrde xalıqtıń ǵázebin qaynatatuǵın háreketler islep atır. Xalıq kóterilis shıǵarmaytuǵın boladı, olar soсialistlik dúzimniń jolı haq ekenine isenedi hám bizlerdiń izimizge eredi.
TAǴÍ BIREW: Traktır degen qara jerdi qaq ayıratuǵın degen bir bále shıǵıptı dep esittik?!
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Traktor degen temir, ústinde basqarıp otıratuǵın adam boladı. Aldına, artına qaray júredi. Mına sizlerdiń shıraǵa quyıp otırǵan lampamayıńız benen júredi. Suw da quyıladı. Onıń kúshin qáytip túsindirsem eken?
BIREW: Ózimizdiń ógizden qalay?
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Hár birinde júz ógizden kúshi bar! (adamlar jaǵaların uslap tańlasadı. Ǵawırlasıp ketedi.Izbannıń anası stolǵa jaqınlaydı.)
AYZADA: Ishshi balam, meniń bir arzım bar?
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Aytıńız.
AYZADA: «Xalqıń barda áwpilde» degendey, xalqım barda sóylep qalayın, balam. Izimbet degen jalǵız balam bar edi. «Atalastan altaw bolǵansha, enelesten ekew bol» degen ras eken. Jalǵız bolǵan soń úni shıqsın ba, álle netken awıllastıń jalası menen qamalıp ketti.
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: (Óstemirge qaraydı) Ne gáp ózi? ÓSTEMIR: Otemis degen kisiniń atın urlap qamalıp ketti.
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Jala dep otır ǵoy?
ÓSTEMIR: Onıń unkıl-shunqılın mına Xábiybulla biledi. Arza jazǵan usı. AYZADA: «Jesir hayal jelbuwaz» dep meni ántek-tántek etkenińdi qoy, qáynim. Mına qos kozim shıqqan bolmasa, sol attıń oqıranıp úyiniń aldında turǵanın házir ǵana kórip kelip otırman ǵoy.
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Sol attıń iyesi bar ma bul jerde?
OTEMIS: Barman!
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Al, ne gáp?
OTEMIS: Attıń kelgeni ras. Búgún túnde keldi. Basqa úyirge qosılıp ketken eken.
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Endi ne boldı? Az-maz shıdaǵanıńızda boladı ǵoy usındaydan awıl-eldin awızbirshiligi qashadı-dá!
AYZADA: Balamdı qamaqtan azat etip beriń!?
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Ol búgún-aq azat bolar, átteń, onıń tartqan hújdan azabın kim joq ete aladı, sol azattan onı kim qutqara aladı? (Xábiybulla aǵa) adamdı joq etiw ańsat, nege asıǵıslıq ettińiz?
XÁBIYBULLA: Bir gúman boldı.
AYZADA: «Gúman iymannan ayıradı», qırshın. Sen de iyman-ám qalmaǵanaw, ózi. Iymanıń bolǵanda atalas aǵaynińdi qamatarma
ediń?
XÁBIYBULLA: Jolı igri bolsa ákemdi de ayamaytuǵın adamman! «Ǵarǵa balasın appaǵım dep súyedi, kirpi balasın jumsaǵım dep súyedi». Qoysa sol Izbanıńdı! Saǵan ay bolǵan menen basqalarǵa ol qara may!
AYZADA: «Sebet awzınan tozadı». Sen de bir awzınan tozǵan adamsań. «Az sóz-altın, kóp-kómir». Saǵan zaya qılǵan sózimniń sadaǵası keteyin. (oblasttan kelgen uákilge) sóytip, qamaqtaǵı balamdı qaytarasızlar ma, balam?
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Awa, awa! Ol qayda jatır eken? OSTEMIR: Ele rayonda shıǵar?
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Házir-ák bossatırıp jibergizemen! Al, endi sen attıń iyesi berman kel! Mınaw kempirdiń qasına kelip keshirim sora (Otemis Ayzadanıń aldına keledi. Uákil Xábiybulla aǵa) Siz de keshirim sorań
.
XÁBIYBULLA: Men ne dep?
OBLASTTAN KELGEN WÁKIL: Haq adamnıń ústinen arza jazıp qamatıp jibergensiz ǵoy.
(Hábiybulla súyretilip Ayzada kempirdiń aldına jaqınlaydı. Eń keye bergende kempir jawrınına xasası menen bir qoyadı)
Svet óship janadı
Izbannın úyi. Tún. Shutik shıra janıp turadı. Áynegi qattı qaǵıladı.
DAWÍS: Izban, há Izimbet!!
IZBAN: (Qıymıldap) newe?! Qamaqtan jana kelgenimde taǵı ne súrginge tap boldım?!
DAWÍS: Izban deymen! Tur!! Janıń bolsa qıymılda tez,tez!! IZBAN: Ne ózi, amanlıq pa?
DAWÍS: Amanlıq emes! Qurıp qaldıq, ayrılıp qaldıq!!
IZBAN: (Ushıp turadı, úydegi basqalar da oyanadı) Ne ózi, kim seń?
DAWÍS: Toxımbetpen! Bol tez! Taǵa… Taǵabergennen ayrılıp qaldıq! Nar atamızdan ayrılıp bozlap qaldıq ǵoy!... (Eńrep jılaǵan dawıs esitiledi). AYZADA: Ne deydi??! Túsim be, ońım be?!
IZBAN: (albıraqlap) Taǵabergen … Taǵabergen… ne deydi?! Taǵabergen!! (albıraqlap kiyine baslaydı).
BIYBIGÚL: Qurdasım… qurdasıma ne bolǵan? (jılamsıraydı).
AYZADA: Bul bendeniń tiri júrmen dewine bolmaydı-aw. Jańa ǵana sen kelmesten aldın toydan kiyatırman dep mardıyıp, maǵan da bir oraypek berip ketip edi…Qulınım…
IZBAN: Bul ne axwal, bul ne qayǵı, bul ne hásret?! Endi barlıq ármanınnıń nabıt bolǵanı ma, Taǵabergen? Jolıńnıń baslanbay atırıp-aq tunǵıyıqqa ketkeni me, ármanlı Taǵabergen? Aygúlińdi qan jılatıp, qazanıń da qan qaynatıp, ketip baratırsań ba? Jan dostım Taǵabergen?! Mıńǵa tatırlıq joram! Uay-uay!! Qudaydan kelgen ólim bolsa ilájim joq, al, adamnan kelgen qastıyyanlıq ólim bolsa, qashan bolmasın kegińdi qaytaraman, jan dostım! Mine, tún jamılıp turıp, biymezgil kózleriń aldımda ant etemen! Ant etemen!!
Svet óship janadı.
Izban jalǵız. Arman-berman júredi.
IZBAN: (Ishki monolog). Ey, páruardigar, saqawatlı qudayım, mushtı panaxım, meniń tileklerimdi mustajap etkeyseń! Ata-babamnan muraz qalǵan dúnya –mal joq maǵan, hámmesi ótkinshi, hámmesi tuǵıyanı joq kele-kúle,
ıbırsıq ómir bul. Ján-jaǵımnıń bári mádde, bári túlki kún kóris, shaqqannıń tuyaǵın qabıl, juwırǵannıń ayaǵın shalıw. Zamanǵa ókpem joq, onıń suwın ılaytıp, oǵan qoqım tógip atırǵan narkelleler jınımdı tırıstıradı, solardıń tákirtúkirine qarar kózim joq. Qáytken de de bir uwıtın tabıwım kerek. Bireudiń urı, qaraqshı degen nasaǵına urqanatım ushıp júrebermespen, men-ám alla degen bendemen, onday was-waslar menen wájlesermen, ózimdi aqlap alarman. Maǵan hákirenlegenler háddine baqsın! Basqalarǵa húrriyat zamat, meniń ushın zulmat pa? Ele xalqıma hámmesin izhar áylermen ispatlap berermen , olar maǵan taǵılǵan istanattı moynımnan alıp taslar. Qáytse de ayrım adamlardan ixtiyat bolıw kerek, kóp penen ittipaq bolmaq lazım. Jalǵızdıń kúni qursın, sırtıńda zardap, ishińde zaqqım. Zárde qolıńnan tartsa, zawal jolıńnan tartadı.Lekin, bárinen de ǵáremet jaman eken… Xalıqtıń kópshiligi ash, jalańash, ishindegi neken-sayaq tirneklilerin sen baysań, molla-iyshansań dep qurtıp atır. Din-islamnıń izine bunsha nege qayxayıp túsip aldı? Onıń nesi jaqpay qaldı eken? Al, baylardıń ne jazıǵı boldı? «Elde bolsa ernine tiymey me?» tiyedi. Baylar shaynap, jarlılar jutınıp otıra bere-me? Joq. Olarda adam. Basıń islemese bayımaysań. Olar gewpaxal adamlar bolǵan da birin eki, onın júz ete alarma edi? Olar bir kúnligin emes, mıń kúnligin oylaydı. Dúnya múlk olardıń basınan asıp atırsa da gúmrashılıǵın toqtatpaydı. Baylar jarlılardı esigindegi qulǵa aylandırdı dep ayıplap atır. Jumsamay ne qıladı? Olardıń qarnın toydırsa, bala-shaǵaların baqsa, kiyindirse… ózlerin-ózleri baǵa alatuǵın bolsa jarlılar baydıń esigine barmasın, jumıs soramasın, nan soramasın, awqat tilenbesin. Bilmedim, bul húkimetke keulim alaǵawdan. Qáte joldan tústime dep gúmanlanaman. Ya saǵadaǵı suw iship, bizlerge uwı jetip turma eken? Bizge jetkenshe zan-zakunı buzılıp, ıraqana-jıraqanaǵa aylanıp atır ma eken?...
Taǵabergen… keshe ǵana qara jerdi qayra-qayra basıp júrer ediń, kózdi ashıp jumǵansha sol qara jerdiń astına tústiń… Sen óletuǵın kúni Hábiybulla zalım anańnıń qolınan ayran ishken, sol ayranǵa sen de háwes ediń, sonnan bir bále bolǵan… Oziń barda qulamas diyualǵa súyenip turǵanday edim, birimizbirimizge tirepberdidey edik. Endi ne boladı? Bilmeymen, táǵdirdiń ureyi suwıq maǵan, onnan meniń ulapama tiyetuǵın tek girya shıǵar …
(Aygúl keledi)
AYGÚL: Sálem berdik Izimbet aǵa!
IZBAN: Sálem, aman-saw barsań ba, Aygúl qaraǵım! (Qol alısadı) AYGÚL: Qalay, aman-esen qayttıń ba, Izimbet aǵa
IZBAN: Qayttıq ǵoy, 3-4 kún bul dúnyaǵa kózgenekten qarap jattıq… AYGÚL: Atı tabılaptı ǵoy Otemis degen iytshirkinniń!
IZBAN: Jala bálesinen saqla degen usı. Qalaysızlar, kempir-ǵarrı aman otır ma?
AYGÚL: Qudayǵa shúkur aman otırmız. Birak…
IZBAN: Nege irkildiń? Tilińniń astında bir lekin bar ǵoy, Aygúl?
AYGÚL: (Kózleri jıpılıqlap jas úyirledi) Meniń… meniń Taǵabergennen ayrılıǵan qayǵım azday, taǵı bir bále soqpaǵı ma keselep shıqtı ǵoy.
IZBAN: Ne ózi, Aygúl, ayt, qarındasım, ayt!