Kenesbay Raxmanov - Ayraliq qosigi povest

11

terbelisip atırǵan gúller elesledi. Óz muxabbatı alıp ushqan náwshe júrek pitpes arzıw - nalaları menen tawlarǵa ráwana boldı:

Tawlarǵa minemen bultlar kóshkende,

Árman qushaqladı tal gúwildeskende,

Áynegimdi shertip samal eskende,

Kózlerim jolında, kelermekensen?. . .

Qosıqshı qızdıń lapızı oǵa da ájayıp edi, men gewdemdegi barlıq ıqlasım menen xuwshımdı oǵan almastırıp jibergen edim. Usı minutlardan baslap júrek inkarımnıń tabılmay júrgen shiyrin dawasın tapqanday boldım. Ele ózin kórmey - bilmey turıp aq xoshhawaz iyesine gúlláń ármanlarım menen ashıq bolıp qaldım. Jaqsı nárse tez pitedi eken, jaqsı zat tez azayadı eken, jaqsılar tez joq boladı eken! Qosıq ta tez tamam boldı: tamasha tústiń qudiretinen oyanıp ketkendey ǵabır - gúbir esikti ashtım.

Áynekten sırtqa tigilip eki qız tik ayaqtan tur eken, olar qapı ashılıwdan maǵan jalt qaradı. Birinshisi: buwday reń, isik qabaqlı, qızıl kóylekli qız: al ekenshisi: aq sınlı, dumalaq júz, kózleri qap - qara, jarasıq maqırıwshı kishirek qır murınlı, qara shashlı, kók kóylekli qız eken. Olar meniń ruxsatsız sumańlap kirgenime tańlanısqanday bir - birine qarasıp qaldı.

-Sálem, qızlar! - dep olar tárepke jaqınladım. Bizler burınnan tanıslarday qol alıstıq.

-Keshirińler, - dep olarǵa alma - gezek qarap kúlimsiredim, - Meni bir hawaz jolımnan qaytarıp aldı. Múmkin bolsa, taǵı bir tıńlap qulaqtıń qurıshın qandırsaq?. . .

Olar dáslep úndemedi. Soń buwday reńli qız:

-Ol qosıq, bálki, sizdi shaqırıp atırmaǵan shıǵar? - dep kúldi.

-Bálki meni emes shıǵar, - dedim oǵan jeńislik bermewge tırısıp, - Biraq mendey mıń adamdı shaqırıp alıwǵa arzıytuǵın qosıq eken!

-Sol mıń adamǵa tatırlıq bir adamın shaqırıp ákelse, bolǵanı!

Aq sınlı qız «sırshashpa» degendey ernin qımıp, sál qızarayın dedi. Men qosıqshı qızdı taptım!

- Sizler qaysı kursta oqıysız?

12

-Úshinshide.

-Al, men birinshimen. Tanısıp qoyayıq: atım - Qurbaniyaz, familiyam Jamalov!

-Klara Reymova, - dedi buwday reńlisi.

-Altınay Yusupova, - dedi aq sınlısı.

Altınay gúzdiń sol keshinde qaytıp qosıq aytpadı.

Azanda fakultet komsomol shólkeminiń sekretarı Sabırbay Sársenbaevtıń aldına barǵanımda da qulaǵımda Altınaydıń aytqan qosıǵı jańlap tur edi. Men ózimniń tapqan jańalıǵımdı aytqansha qul - páreńim shıqtı.

-Qosıqshınıń qosıqshısın, artistkanıń artistkasın taptım! - dedim quwanıshıma qompayıp.

-Kim eken ol? - dep Sabırbay da qızıqtı.

-Altınay Yusupova degen qız!

Sol waqıta Sabırbaydıń júzi sál quwantarttı da:

- Altınay deyseńbe? - dep tákirarlap soradı. Soń ol az - maz tınıshpadan keyin ol qızdıń ótken jılı da hálekshilikke salǵanın, biraq bir ret te saxnaǵa shıǵara almaǵanın egjey - tegjeyine shekem qaldırmay aytıp berdi. Ne ushın olay eken degen oyǵa shırmaldım. Usınday ónerin xalıqqa bergisi kelmeyme? Múmkin emes, múmkin emes! Ne de bolsa ol qız benen men de shayqasıp kóriwge bekindim…

…Áyyemgi dúnya tariyxınan seminarǵa tayarlanıp jayda jalǵız otır edim, Xanım kirip keldi. Álleqanday bir tosın shadlıq onıń júzine tewip tur:

- Qutlıqlay ber! - dep qanatın jayıp ústime boyın tasladı, - Direktorǵa kirip edim, tilegimdi qanaatlandırdı. Erteńnen baslap seniń menen birge oqıyman!

Ol sóytip júrip, qılmas qılıqtı qılıp betimnen de súyip aldı. Qıyalımnıń bári «tas dáwirinde» júrgenlikten oǵan qápelimde til qata qoymadım. Ol bultıydı da qaldı:

- Sen ne, jaqtırmay otırsańba? Olay bolsa basıma paydasız quwırǵan ekenmen - dá!? Olay bolsa…

Kózinen bir tamshı jas meniń bilegime jumalap tústi.

13

- Nege men quwanbayın, qutlıqlayman, Xanım! - dedim de onı qaptalıma otırǵızdım.

Bizler uzaq otırıp qaldıq…

…Esikti qaqtım. Ishten «da» degen erkektiń dawısı esitildi. Qapını ashıp:

- Yusupova kerek edi, - desem, muǵallim qara - páreń jigit:

- Házir lekсiya, jap qapını! - dep jekirinip jiberdi. Studentlerden uyalǵanımnan ǵarsa esikti japtım. Tánepsiti kútiwge tuwra keldi.

Onda dekabrdiń sońǵı kúnleri edi. . Bizler jańa jıl bayramına tayarlıq kórip atır edik. Paxta terim mapazı eki ayǵa shamalas úziliske túsirgennen keyin oqıwdıń barısı da jıldamlatılǵan hám awırlasqan edi. Oqıwdan tısqarı jámiyetlik islerge qatnasıwdan kópshilik studentler at - tonın ala qashtı. Krujogımızdıń aǵzalarınıń da ǵayı - sabaq. Bası quralıp, repetiсiyalar ótkerilmedi. Komsomol komiteti de májilim sayın iskenjege qısıp janımdı shıǵaratuǵın boldı.

Qońıraw qaǵılǵannan keyin Altınaydıń auditoriyasına shaptım. Ol qızlar menen esiktiń aldında álle bir áńgimege shıraylı jımıyıp tur eken.

-Sizdi dekanat shaqıradı, - dep aldadım. Onıń júzi birden quwarıp ketti de:

-Meni, ya? - dep izime ere berdi.

-Keshirińiz, - dedim bılayıraq shıqqan soń kúlimsirep, - Dekanat emes, men siziń menen sóylesiwge kópten berli qushtar edim.

Ol tańlanǵanday betime tesilip qarap, qızarıp ketti. Studentlerden awlaǵıraq jerge kelgen soń ol:

- Ne aytpaqshısız? - dedi. Onıń kózleri juwap kútip oyshıl túrde jerge tigildi.

- Altınay…bilmedim, bunı qalay túsindirerimdi, biraq sizge sonnı aytpaqshıman: siziń hawazıńız oǵa da jaǵımlı eken. Adamdı kózine maqtaǵan ayıp, solay bolsa da siziń húrmetlewge ılayıq talantıńız iskusstvoǵa xızmet etse eken deymen. Kel, biziń kollektivke qosılıń, birge qosıqlar aytıp, jaslıq lázzetin adamlarǵa baǵıshlayıq…

Altınaydı ózimdi jıqqan samal tárepke qulatıw ushın qansha táselle aytqanımdı bilmeymen, tek onıń kewline qozǵaw sala almaytuǵın qızıl sózlerdi qarday boratıp jiberippen. Onı Altınaydıń:

14

-Aytıp boldıńızba? –degen gápinen ańǵarıp qaldım. Lepirin turǵan kókiregime taynapır tas qoyǵanday boldı. Sal jerde lardan lars ete qaldım. Otımnıń óre janbaǵanına qara: dál usı jerge kelgende kiriwge qońıraw qaǵıldı.

-Kettim onda…

Ol maǵan lám - mim demesten hayt qoydı. Sonsha ıqlas hám úmit penen aytqan gáplerim kepektey samalǵa ushıp, men dártine dárt jamaǵan biysharaday sobırayıp qala berdim.

Aqılım lal, kózimde sawal…

Men onıń sayrama hawazına ashıq boldım. Túnlerde túslerim bánt bolıp, Altınaydıń ele heshkim esitpegen qosıǵın tamashalaytuǵın edim. Keshlerde «Altınay qosıq aytıp atırǵan joqpa eken?»degen qamtáma meni aldarqatıp, talay mártebe sol kúngi auditoriya aldınan alıp ótti. Biraq onıń dawısı gúzekte báhárdi saǵınǵanday uzaqta qala berdi…

… Dekanatta bir gáptiń iyni kelgende men kópten berli

qıpsalap júrgen pikirlerimdi ortaǵa salǵandı maqul kórip:

- Kárim aǵa, - dedim dekanımız Jálimbetovqa, onıń dógereginde basqa da adamlar bar edi, biraq olardıń da járdemi tiyip júreme degen dáme menen erkin sóyledim. - Biziń studentlerimizdiń arasında elege shekem ersi ádetler shalǵayǵa jabısqan oshaǵanday qalmay kiyatır. Biziń xalqımız da ázelden sazı - sáwbetke bir ata jaqın. Olardıń kewil qıtıqlaytuǵın namaları ásirlerden ásirlerge jasap kiyatır.

- Keyingi arbań aldıńǵı arbańnan ańǵarınan awısıp ketpedime, joldas Jamalov? - dep Jálimbetov tamaǵın qırındı. - Áwel ayrım ersi ádetler bar dep ediń, endi muzıkanıń tariyxına túsip kettin…

Onıń gápine kúliskenler de boldı.

- Meniń aytayın degenim: sizler tárepten járdem keregirek bolıp tur. Háweskerler kollektivi maǵan tapsırılǵan eken, onıń jumıslarına da kóz qulaq bolıp, qosıq aytıwǵa ebi bar ayrım jaslardı bizge qatnastırsańız…. Ruhıy azıq bolǵan iskusstvoǵa ayrım jaslarımız ústirtin qaraydı. Máselen, úshinshi kurstaǵı oǵa da talantlı qosıqshı Yusupova Altınay degen qız biziń aramızǵa qosılǵısı kelmeydi. Bul tuwralı joldas Sársenbaevqa da ayttım, biraq ol da Yusupovanıń máselesin qarawdı nemquraydılıqqa salıp júr. Menińshe qosıq aytıwdıń heshqanday ayıbı joq.

Qayta…

15

-Sóytip , ne demekshiseń? - degen Jálimbetovtıń sózi qızıp turǵan kókiregime qar ılaqtırǵanday boldı. Attan sıpırılıp túskenimdi bilmey aq qaldım:

-Yusupovanı biziń kollektivimizge qosıqǵa járdem etiwlerińizdi soranaman!. . .

… Onda Altınaydıń gruppasında starosta Artıqbay degen jigit edi. Bul arıq - juraqtan kelgen qara - páreń uzın boylı jigit penen bir jayda turǵanlıqtan álle qashan doslasıp ketkenbiz. Ata - tegi qońıratlı eken. Bir kúni keshte ol tap mennen súyinshi soraǵanday etip:

- Jálimbetov hayalın taslap Yusupovanı alajaq qusaydı, - dep haplıǵıp keldi. Awa, ol dál usılay dedi: Ol bunı ap - ańsat, awqattan keyin kekirip qoyıp ertek baslaǵanday etip ayttı da qoydı. Al maǵan aspan astı astan - kesten bolıp ketti. Tum - tusım qarańǵılasıp baratırǵanday qollarım sermelip, tilim káliymaǵa kelmeydi. Júregimde ulı - dúpildi baslandı. Usı paytta ǵana ózimniń tek Altınaydıń qosıǵına emes, al ózine de ashıq ekenimdi sezdim. Qulaǵıma saǵınısh teńiziniń hásiretli tolqınların júrek jaǵısına ákelip urıp atırǵan bayaǵı ayralıq qosıǵınıń sazası keldi. Qayda eken sol qosıqta táriplengen arzıwlı yar? Bul názelimniń qos qara kózin tórt etip, ǵayrı soqpaqlar menen basın alıp ketken sol ǵoshshaq qayda eken?! Túnlerde ayǵa telmirtip, kópten berli iz túspegen arba jolday zorǵa aǵarańlap atırǵan qus jolına nala shóktirgen ayralıq qosıǵınıń iyesi, qaydasań? Xabar ber! Bul dúnyanıń bir múyeshinde bar bolsań juldızlardan jol sorap, quslardan párwaz tilenip, sen, ármanlı Altınayıńnıń dárgayına qaray usha gór! Men onı Jálimbetovtıń pánjesinen ayap, onıń qushaǵınan qızǵanaman! Men onıń menen seniń muxabbat baǵında tabısqanıńızǵa uzaqtan qarap, aspandaǵı juldızlarday mıyıqtan kúliwge asıǵaman! Alıstaǵı saǵınısh bultınıń arasınan quyashtay kórinbey atırǵan dostım, xabar ber! Sen bir kún bolmasa bir kún bult arasınan jarq etip, qız kewlinde gamgúnlikte múlgip atırǵan jaslıq gúllerine áziz nurıńdı shash!!

Qolıma skripkamdı alıp Altınaydıń namasına sherte basladım. Onıń múń arasına súńgip shıqqan hawazı tarlarǵa jetti hám skripka saǵınısh ırǵaqlarına shıdamay, uzatılıp baratırǵan qızday sıńsıp jılap jiberdi… Men de jıladım…

Erteńine birinshi sabaq Jálimbetovtıń lekсiyası eken. Onıń dáslepki pátte mennen soraytuǵının kútpegen edim, seminar jumısın awızsha bilgen menen aq qaǵazǵa túsirmegen soń «bilmedi»ge shıqtım. Ol taqır jerden shań suwırıp kóptiń ortasında táwir aq qızarttı. Bunısı azday, sabaqlar pitken soń kabinetine shaqırdı. Jámiyetlik islerge tayın tamaǵımdı tatpay órli - gúrli qatnasıp júrgenime qaramay, birden bunsha qattı ketkenine haqıyqat ókpeledim.

16

Kabinetinde Sársenbaev ekewi kútip otır eken.

-Keldińbe? –dep túr - túsime jıpılıq kózin attı dekan, - Otır! Sen, joldas Jamalov, usı bir túrli bolıp baratırsań - áy. Bayaǵıda táwir baladay kórinip atır edin, sońǵılıǵında eriń jambasıńa awıp ketti - ǵoy. Búgin sabaǵıma tayarlanbay keldiń, bul meni húrmetlegeniń shıǵar? Ya men basqalardan tómen oqıtıp júrmenbe? Meniń lekсiya oqıǵanım unamay júrse, onı ayt!

-Keshirińiz, keshe jumıslar bolıp…

-He, jumıslar bolıp…. Oqıwdan basqa da jumıslarıń kóp shıǵar? Múmkin, tań atqansha Yusupovanı úgitlegen shıǵarsań? - dep Jálimbetov kek etip kúldi. Oǵan Sársenbaev ta qosılıp mırs etti.

-Awa, úgitledim! –dedim birden ashıwǵa buwlıǵıp, - Aytıp boldıńızba? - Ornımnan túrgeldim.

-Otır dostım! - dedi Sársenbaev iynimnen basıp. - Otır! Onsha hoppıya berme! Ele studentseń, ele birinshi kurstan óte almay júrgen palapansań!

-Óziń palapan! Jálimbetovtıń qanatın panalap júrgen…

-Ne deysen?! Seni komsomoldan shıǵarıp kózińdi oyaman!!

-Biletti sendey samsamnıń qolınan alǵanım joq.

Jálimbetov araǵa túspegende bizler mushlasıwǵa shamalasıp qalıppız. Ol kátqudalıq etip, ekewimizdi eki jerge otırǵızdı. Sonda da qızǵanımız baslar emes.

- Námnaǵan jigitseń - ǵoy, Jamalov, - dedi Jálimbetov arashadan keyin. - Sen institutqa tóbelesiwge keldińbe? Ya oqıw menen xoshlasqıń kelip turma?

- Qan qızıw menen heshnárse dey almadım. Pátqumar qalǵan qorazlarday Sársenbaev ekewimiz kekillerimizdi úrpeytip qarasıp alamız.

-Kárim aǵa, - dedi bir waqta Sársenbaev entigip. - Bunıń tabanına sabın jaǵıp instituttan aydaw kerek! Ol eń áweli siziń, qala berse fakultettin, instituttıń abırayına daq túsiredi. Bundaydıń barınan joǵı….

-Kórermiz kimniń aydalǵanın….

-Eń sońǵı shárt mınaw bala! - dep Sársenbaev az - maz pásenledi, - Men de ózińdey studentpen. Ustazlarıma sadıq studentpen! Sendey awzıma kelgenin sandalawdı ar kóremen. Aqırǵı shárt sol: endigiden bılay Altınay dep awzıńdı

18

keldi eken? Men jámiyetlik jumıstan jan - tánimdi ayamaytuǵın adamman. Maǵan salsa tap házir bir emes, júz Yusupovaǵa qosıq ayttırıp qoyaman!

- Keshegi kóterip - soqpay ashıw tım - tıraqay bolıp ketkenlikten, sonsha aytajaq gáplerim ishimde baqanshaqtay shógip qala berdi…

Birinshi May bayramınıń múnásebeti menen hár fakultettiń saltanatlı keshesi ótkerilmekshi boldı. Konсert programmaları ushın sıylı orınlar belgilenbekshi. Bul úlken dábdebe aldınan bizler de kúshli tayarlıqqa kiristik. Awqatlanıwǵa basım aylanbay sabaqtan bos waqıtlarımda ólip - óship islep júrgenliktenbe, ya «bunıń menen aytısqanda ne, aytıspaǵanda ne?» dep pásine qayttıma, bilmeymen. Jálimbetov ta, Sársenbaev ta, maǵan kózin alartqandı qoydı.

Altınay repetiсiyaǵa bir márte qatnastı da:

- Meniń qosıǵım tayın, tayarlıqsız aq shıǵaman, - dep ketip qaldı. Sol kúnleri men sazı - sáwbet másliginen báhár aspanında mákán izlegen máwsim quslarınday sharıqlawda edim. Sol kúnleri pútkil jáhánniń quwanıshı tek ǵana meniń basımda edi.

- Onıń qosıǵı bizge sózsiz birinshilikti alıp beredi! - dep kóp aldımda tóbem menen kók tirep maqtanatuǵın edim.

Kútken kun de jetip, konсertimizdi basladıq. Náwbet, - Altınayǵa! Kókiregim háwlirip baratır. Men bul qosıqtıń jolında sergizdan bolıp, qansha - qansha aqshamlardı uyqı ornına qıyalımda usı qosıqtıń jańǵırıǵın esitpedim. ! Usı qosıqtı basqa qulaqlarǵa jetkeriw ushın mómin minezimnen ayırılıp, Jálimbetov penen Sársenbaevlar aldında qansha - qansha turpayı sózlerdi aytpadım! Bunıń bári tek ǵana seniń qosıǵıń ushın edi, Altınay. Mine, endi mınaw baxıtlı keshede júzlegen júrekti seniń qosıǵıńnıń ıqpalına jıǵıw ushın ayralıq namasınıń kewillerdi sınsıtatuǵın sazın shalayın dep atırman. Altınay! qosıǵınnan más bolıp, tarlarımdı úzip almayın, qosıǵınnan biyhush bolıp qayda otırǵanımdı umıtıp ketpeyin, meniń seniń aldında adamlar otır, Altınay! Bálkim, olar sennen mázi bir qulaq qurıshın qandırmaytuǵın qosıq kútip otırǵan shıǵar, bálkim, «hawazı bolǵanda úsh jıldan berli nege esitpeymiz!» dep mensinbey otırǵan shıǵar? Kórset olarǵa óner qudiretin, ayralıq qosıǵınan lal et, sen olardıń aldında emes, al olar seniń aldında basların iysin, Altınay! O, búgingi kesh, ayın barma, juldızlarıń barma, sen baxıtlı kesh ekenseń! Sen burın esitip kórmegen ájayıp hawazdı dastanıp, búgin aqshamda málham uyqlamaqshısań. Tıńla, báhár aqshamı, tıńla! Áynek aldında tallardı teńseltip esken aprel samalları, sen de tıńla hám bul qosıktı óziń menen birge uzaq - uzaqlarga áketip, xijran daǵında júregi parra - parra bolıp júrgen bir ǵárip

20

dá, biraq inim, saǵan isenemen. Bul jerde bir gáp bar. Ol Yusupova degen qız oqıwdı taslap ketip qalıptı - ǵoy? Bunıń da sebebin saǵan jawıp otır.

-Maǵan? Onıń oqıwdan ketiwine meniń qanday qatnasım bar eken?

-Qosıq aytqızıp masqaralaǵansań!, - dep ol kúldi, - Endi bılay etiwiń kerek. Keshe máseleńdi qaraǵanda seni instituttan quwmaqshı edi, men qılmadım. Dáslep Yusupovanıń da awzınan bir gáp esitip kóreyik dedim. Sen endi sol qızdı qaydan bolsa da tawıp ákelmeseń, instituttan shıǵıwıńa tuwra keledi. Shataq!. . .

…Sonda aspan bultlar menen torlanǵanba edi, sonda baslanıp kiyatırǵan jaz jılǵalarǵa gúller tigip, baǵmanday tınımsız miynet etip atırǵanba edi? Ǵarrılardıń shógirmesine megzegen taynapır gújimler uzaq ótmishlerin yadlarına túsirgendey oylarǵa talıp, nárwan tallardıń shaqaları samallar shaqırıp, essiz shayqalǵısı kelep edi….

Arnadaǵı talwaslanǵan pátli aǵısqa qarap ketip qalıppan, sonda maǵan sol suwlardıń erkin turmısı, hásiret daǵın bináy ómirinde kórmegen - bilmegen sıńq - sıńq kúlkileri shınlar basındaǵı qol jetpes, ayaqqa alıs ármanday bolıp kórindi. Bir ǵarrınıń jótelgen dawısı dıqqatımdı bólip jiberdi. Dárriw ózime keldim de:

-Assalawma áleykum, ata! - dedim. Ol esheginiń basın irkip:

-Wáleykum, kóp jasa, balam! –dep taram - taram appaq saqalın salalap

qoydı.

-Yusup degenniń úyi qayda, ata?

-Yusup? - dep oylanıp qaldı ǵarrı, - Haw, bul qaraǵayda onday kisi joq -

ǵoy.

-Altınay degen qızı Institutta oqıydı.

-Ha, ha! Yusuptıń balası Erjannıń úyi, dese! Usı japtı jaǵalap bir shaqırımday júreseń, aldıńnan payapıl shıǵadı. Payapıldan ótip oń jaǵıńa burılsań, terekliktiń astındaǵı jay. Amanlıqpa? Ya qaladaǵı Arzım kókshiniń balasısańba?

Arnanı jaǵalap kiyatırman. Meni boyanlıq arasındaǵı tildey soqpaq alıp kiyatır. Júregimde ayqasıp atırǵan hár túrli oy, olar arna boyındaǵı qamıslar menen birge ırǵatıladı. Awıl tábiyatı barınsha mehrin tógip, álemajiwa kewlime zawqın tógip házlik quyıwǵa, jaz lázzeti bólisiwge háwesǵoy. Ele payapılǵa jetpey atır edim, arnanıń arjaǵınan ájayıp saza keldi.