Kenesbay Raxmanov - Omir ham olim povest

-Kóp jasaysız dep atırǵanım ǵoy, bolmasa men de óleyin dep atırǵanım joq, - dep taǵı kúldi vrach. - Sizde hesh qanday kesel joq. Organizmińiz azmaz uwlanǵan eken, onıń da múddeti pitipti. Pay, sizdi biykardan biykarǵa hálek etipti-dá!

-Íras pa?!

-Íras! Bir-eki dárige qaǵaz jazıp beremen, aptekadan alıp úyińizge qayta beriń. Bir aydan keyin taǵı keliń, bir kórinip ketiń. Jumısta bolmasam duwrı úyge bara beriń. Mine, adresim, - dep Tilewbay Saparovich atı-jóni jazılǵan kartochkasın berdi.

Bul kútilmegen quwanısh edi. Ómir qaytadan óz ańǵarına túskendey boldı. Tillaxan usı minutlarda anadan qayta tuwılǵanday, mınaw jaqtı-jáhánge endi kelip atırǵanday biyhush keyipte edi. Ol... ol ómirin qaytarıp berdi, awa, haqıyqatında da sol ma eken?

Bir waqıtları ózi oǵan ómir bergen náreste usı ma eken? Uqsas, dım ǵana uqsas, awzınan túskendey.

Taǵı da ada bolmas oylar baslandı...

* * *

Anasınıń óliminen soń Qulmurattıń úyindegi tirishiliktiń ábden bereketi qashtı. Tillaxan qáytse de eki ay shıdaw kerek edi, onnan keyin mektepti pitkerip, institutqa oqıwǵa ketedi. Bul shańaraqtı qaytıp jelkesiniń shuqırı kórsin. Bir ózi qayda bolsa da kúnin kórer, xalıq bar, el bar degendey, oqıwǵa kire almasa da bul jerge aylanıp kelmewge qarar etti.

Ele anasınıń qırqı bolmay atırıp Qulmurat úyine basqa qatın alıp keldi. Bul hayal bosaǵadan atlaǵan waqta-aq más pe, ya esi jarım ba, Tillaxandı hayrana etti. Keshqurın edi, ógey ákesi ekewi tirteklesip kirdi de birden wahahalastı. Sol hayal Tillaxandı jegisi kelgendey bejireyip qarap turdı da:

-Haw, Quleke, jap-jas qatınıń bar eken ǵoy! - dep qoyıp saldı. Bul sózge qısınǵan Qulmurat joq:

-Áy, qız ǵoy ol, - dedi, "qızım ǵoy" degende tiline terisken shıǵatuǵınday.

-Qız bolsa da, qatın bolsa da sulıw eken! - dedi tazadan kelgen hayal tamsanıp.

-Tezirek satıp, pulına batıw kerek.

-Ele oqıwshı ǵoy.

-Oqıǵanda ne boladı? Qáne, shay-pay ákel, qatın!

Sóytip olar alıp kelgen araǵın ishe basladı. Tillaxan tús kórgendey, tabaldırıqtan atlamay atırǵan máskúnem hayaldıń qısımı jeti júyresinen ótip baratır. Araqqa delebesi qızǵan sayın qatın shaǵaladay shańqıldap, ógey ákesine de biyligin ótkize berdi, soń awqat iship-jewge de shaması kelmey otırǵan jerinde janı úzilgendey sulq túsip qulashın jaya quladı. Hayal adamnıń araq iship más bolǵanın birinshi kóriwi, jatısınıń jamanın, oq tiygen qanshıqtay. Tillaxan júregi dawap soradı:

-Bul kim, aǵa?

-Buyırsa, anań boladı.

-Anadan jarıǵan ekenbiz.

-Ha, nesi bar?

-Hayal bola turıp araq ishkeni nesi?

-Ishse ishedi-dá... Sen de adam sınaytuǵın bolıp qaldıń ba? - dep Qulmurat alarıp qoydı. - Anamnıń jılın kútpedi dep ókpelediń be? Báribir endi ol tirilip kelmeytuǵın bolǵan soń, "ólimnen basqanıń ertesi jaqsı".

Hayal yarım aqshamda ıńıranıp oyandı da:

-Men qayda jatırman-áy usı? - dep dawısladı. Tillaxan oyaw jatırsa da úndemedi. Qulmurattıń párwayı pánseri bolıp uyqını urıp atır.

-Mınaw kimniń qorıldısı? - Hayal qorıldı shıǵıp atırǵan jaqqa jılısıp, Qulmurattıń basın shayqadı.

-Há...

-Kimseń?

-Bayıńman.

-Bayıńman? Men jesir edim ǵoy.

-Baǵana maǵan tiydiń ǵoy.

-Sen kimseń ózi?

-Qulmuratpan.

-Qulmurat qassap pa?

-Awa, svetti jaǵayın ba?

-Toqta! Maǵan hesh nárse islemediń be?

-Yaq. Talabında endi bolamız.

-Onda úyime aparıp tasla.

-Haw, maǵan qatın bolıwǵa wáde berdiń ǵoy?

-Seni ne qılayın? Araqtıń kúshi menen wáde berilip ketken ǵoy.

-Qıssań-á! - dep Qulmurat tikeyip otırdı. - Kimdi masqara qılasań?!

Hayal sál eglenip qaldı. Soń álle bir nársege qorlıǵı kelgendey solqıldap jılay basladı.

-Há, nege jılaysań?

-Baxıtsızlıǵıma, baxtı qaralıǵıma jılayman.

-Baxıtlı etemen.

-Eki qatındı óltirgen adam úshinshisin baxıtlı ete ala ma? Meni de óltireseń!

-Ne deydi mına aqmaq?! Men solardı buwıp óltirippen be?

-Qoy, men saǵan qatın bolmayman. Úyime aparıp tasla!

Qara basıp, Tillaxan arjaǵın bilmeydi, uyıqlap ketipti.

Azanda turıp qarasa hayal ornında joq eken.

-Túndegi apam qayaqta? Qulmurat ashıw aralas mırjıyıp:

-Ajırastıq, - dedi de qoydı. Tillaxan bunday qısqa múddetli úyleniwdi de sonda tuńǵısh mártebe kórip edi.

Sol jazda Tillaxan ózin erkin qustay sezdi. Jasıl japıraq jamılǵan Nókis kósheleri kewildi kóterip, sonsha jıllar boyı tar qápeste jabıǵıp qalǵan qızdıń solǵın júzlerin jawdıratıp sala berdi. Tillaxan Nókiske keliwden-aq jamǵırdan keyingi gúldey ashılıp ketti. Awa, onıń usıǵan shekemgi ómiri túnergen jamǵırlı aspannıń astında ótti. Lekin, táǵdirdiń nóser menen selleri jas qızdıń júregin kemirse de, sırtqı pishimine daq túsire almadı. Ol látteniń arasında "men mında"lap atırǵan altınǵa uǵras edi, onıń tábiyiy gózzallıǵı ústindegi ersilew gónetoz kóylegine de qarawǵa mursha bermes, kózlerine kózi túskenler quyashqa qamasqanday qaytıp qarawǵa batına almastay edi.

Bir fakultetke tapsırıp atırǵanlardan úsh qız birigip bir jay tawıp aldı. Aygúl Moynaqtan, Qutlıbiyke Xojeliden eken. Olar sol kúnniń ózinde-aq tanısıp úlgerdi. Tillaxannıń ómirbayanın bilgennen keyin:

- Qapa bola berme, - desti olar, - Oqıwǵa kirip alsaq bári umıt boladı. Járdemlesip turamız.

Studentlik dáwirdiń qızıǵı da, mashaqatı da kóp taptırmaytuǵın altın waqıtlar ǵoy. Olardıń hámmesi de oqıwǵa kirdi. Bir auditoriyada jigirma bes qız-jigit, birbirew menen ele onsha sır minez bolmaǵanlıqtan qaqańlap, shoshańlap baratqan hesh kim joq, tek "ishimdegini tap" degendey bir-birine únsiz tigilisedi. Muǵallimler de biytanıs.

Oktyabr ayınan baslap olar Shımbayǵa paxtaǵa bardı. Jol boyınsha aytılǵan qosıqlar, shertilgen sazlar, waq-shaq kúlki jaslıqtıń uzaq-uzaqlarda qalǵan saǵınıshlı sazlarınday ele de, ele de qulaqqa talıp esitiledi. Sol qızlar, sol jigitler házir qaylarda eken, qaysı túpkirlerde jasap atır eken? Jaslıqtı saǵınǵanda, hámmesi, hámmesi yadıńa túsip izlep ketkiń keledi, ushırasıp mawqıńdı basqıń keledi. Biraq, endi olardıń basları hesh waqıtta da túwellenbeydi, hesh qashan da bir jerge jıynalıwı múmkin emes.

Jalǵız stipendiyanıń pulı jarıtpaydı, Tillaxan qalay bolsa da paxtanı kóp terip, qısqı kiyimler ushın aqsha jıynawı kerek edi. Kún suwıtqan sayın onı usı oy qıynay basladı, kún batpasa eken dep tiledi. Miynetleri zayaǵa ketpedi, gruppasında shaqqan terimshi atandı. Kurator Toxtar Yakupov onı maqtap, institut basshıları kelgende sıylıqqa usınar edi. Toxtar Yakupov partiya tariyxınan oqıtadı, atı muǵallim demeseń, ele studentlerden ǵaw emes, jası jigirma beslerdiń oyaqbuyaǵında. Dáslepki kórgennen-aq Tillaxanǵa búyiri buratuǵın sıńay tanıttı, oǵan bir nárse aytpaqshı bolsa, tap uyalǵanday bir qıyalap qarap, oǵada pákizelep sóylegisi keletuǵın edi: eger sózi kelisińkiremey qalsa qızarıp sala beredi, qullası, Tillaxannıń aldında ol muǵallim ekenin umıtatuǵın, Tillaxannıń studentine aylanatuǵın edi. Onıń bunday tárizdegi qatnasıǵına Tillaxan uyalıp júrdi, sup-sulıw jigittiń ózinen nege uyalatuǵınına aqılı hayran. Ya usınday jolkerlik penen ele hesh nárseniń mánisin bilmeytuǵın ańqaw qızdıń kewlin awlap mákkarlıq qaqpanına túsirmekshime eken? Solay da Tillaxan paxta terim kúnleri heshtemege de alań bolmadı, ol bar dıqqatın paxtanı kóp teriwge, kóbirek aqsha tabıwǵa baǵdarladı. Bul ármanı oylaǵanınan da asıp orınlanǵanına Tillaxannıń quwanıshında shek joq edi. Endi óz qatarları qusap táwir kiyinedi, awqatqa da toyıp júredi, kitaplar da satıp aladı, heshkimge jaltaqlap kózinen jası móltildemeydi.

Qısqı sessiyanıń waqtı edi. Tillaxan ertelep tariyx kabinetine barsa, Toxtar Yakupov jalǵız edi. Sálem berdi.

-Sálem, sálem! - dep Toxtar ornınan ushıp turdı da qızdıń qasına kelip qolın sozdı. - Qalaysız?

-Raxmet. Tayarlanayın dep...

-Tayarlanıp ne qılasız? Báribir jaqsı bilesiz ǵoy.

"Oqıw kerek" degennen basqanı aytpaytuǵın muǵallimniń mına gápinde bir sır barday tuyıldı: "Sen oqısań da, oqımasań da bahań tayın" dep turǵanday edi Tillaxanǵa. Ekewi de otırdı.

-Qay jerde turasız, Tillaxan Nurbaevna?

-Onı qáytesiz, muǵallim... waqıtsha bir jerde.

-Waqtınsha ekenin bilemen ǵoy, tek sorap atırman-dá. Bolmasa... - dep irkilip qaldı Toxtar Yakupov.

-Ne bolmasa?

-Bolmasa hámmesin de bilemen.

-Qaydan?

-Sorastırdım.

-Meniń ne ekenimdi de...

-Awa... jetim ekenińdi de bilemen...

Tillaxannıń qorlıǵı kelip kózinen jas sıpqanap ketti. Kitapların qoltıqlawı menen sırtqa atıldı. Sonnan jataq jayına kelgenshe kóziniń jası tıyılmadı. Baxtına jay awlaq eken, eńirep jılap mawqın bastı. Ózin jetim etken qudaydı ǵarǵadı, ákesin qaytarmaǵan urıstı tabaladı, anasın jalmaǵan Qulmurattıń úyine nálet jawdırdı. Jılay-jılay kózleri isip ketti, anası ólgeli berli shın kókirekten jılaǵanı usı shıǵar, ata-ananıń saǵınıshı, jetimlik hásiretleri usı kóz jasları menen gewdesinen sarqılıp shıǵıp ketkendey boyı biraz jeńillesip qaldı. "Hayallar kóp jılaydı, sonlıqtan kóp jasaydı" degendi oqıǵanı bar edi bir jurnaldan ba, gazetadan ba, sol ıras bolsa kerek.

Ara-tura kóz jas tógip turǵan da paydalı shıǵar, sirá. Kóz jas adam denesindegi uw ǵoy. Sonda jetim ekenin jańa bilip atırǵanday ne ushın qorlıǵı keldi, túsinbeydi. Keshe qasındaǵı Aygúldiń anası kelip edi, sol waqta "Meniń anam bolǵanda ol da

izlep keler edi" dep bir qamsıǵıp qoyıp edi, usı ókinish ushqınnan jalınǵa aylanıp, Toxtar Yakupov jetimligin yadına salǵan waqta birden partlap ketken shıǵar. Jılap baratırǵanın institutta hesh kim kórmedi me eken, uyat boldı-aw. Uyat emes, imtixannan qulaǵan shıǵar dep oylaydı-dá, jetimlikke jılaytuǵın bul detdom emes ǵoy. Toxtar Yakupovtı qolaysız jaǵdayda qaldırıp ketkeni...

- Múmkin be?! - degen dawıs onı jerden julıp aldı. Qarasa - Toxtar Yakupov! Tillaxan ókiriwi menen onıń qushaǵına atıldı! Arjaǵın sezbeydi, bir mazalı tústey, dumannıń arasında emis-emis kórinip turǵan súlderdey, ne sóyleskeni, nege jılaǵanı, nege kúlgeni onıń yadında joq. Tek, erinlerine ıssı hám salqın, jat hám tańısıq jigit lábleriniń jabısıp atırǵanın, kózlerin ashqısı kelmeytuǵının, bir ózge dúnyada toparınan úzilip qalǵan appaq bulttay ózinen biyǵárez qalqıp baratırǵanın buldır-buldır esleydi. Sóylewge, sestin shıǵarıwǵa batılı barmaydı, óyteyin dese perishtedey pák sezimlerdi úrkitip alarman dep qorqadı. Bunday bolaman dep hesh qashan da oylamaǵan edi, jer ústinde, jaqtı-jáhánde, adam ómirinde usınshalıq lázzet barın bilmeytuǵın edi. Muhabbat degen usı ma eken? Usı ma eken muhabbat? Jettiń be, muhabbat?!

* * *

Úlken balasınıń úyinde óytemen-búytemen degenshe qıstıń qarıs kúni qabaǵın qarıs jawıp úlgerdi. Tillaxan ózine hayran qaldı, ishteyi ashılıp tamaǵınan awqat óte basladı. Neshshe kúnnen berli pıshıqtan ǵaw tamaq iship kórmegen adam ushın bul úlken jańalıq edi. Úydegiler de quwanısıp qaldı.

- Mına vrachıń qúdiret eken-áy! - dedi Elmurat shadlıǵın jasıra almay. - Tuwǵan anasına mıń da bir raxmet!

Tillaxannıń ishi taǵı ǵım ete qaldı, júzinen nur shashıp turǵan vrach jigit kóz aldına kelip: "Sol ma? Sol ma??" dep ózin jegidey jegen oylar qaytadan baslandı.

-Kesh bolıp qaldı, qonıp kete beriń, - dep atır balası menen kelini.

-Qızlar qorqpas pa eken?

-Qonsaq qonayıq, kempir, - dedi Elmurat. - "Atar tańǵa júrseń de batar kúnge júrme" degen. Azanda ertelep tartamız.

Tillaxan túni menen dóńbekship, kózi ilingen emes.

... Sol kúnnen baslap olar bir-birin sál kórmese taqatı taq bolıp, kewilsizlikke beriletuǵın edi. Toxtar da jalǵız ózi turadı eken, ata-anası, tuwǵan-tuwısqanları Qońıratta jasaytuǵın qusaydı. Ózi áwel bilim quwıp, soń ilim quwıp Nókiste qalıptı. Instituttı pitkergen soń aspiranturanı da ótken jılı tamamlaǵan, dissertaсiya

ústinde islep atır. Tillaxandı onıń haqıyqatshıllıǵı, sawatı, sawlatlı shırayı jawlap alıp, qız júregin bendelikke túsirdi. Tillaxan endi awqat iship otırsa da, kitap oqısa da, kóshede baratırsa da oyında Toxtardan ajıraspas, onı oylap gá quwanar, gá muńarayar edi. Degen menen onıń sol kúnleri quwanıshı basım edi.

Qısqı kanikuldıń bir kúni Toxtar jataq jayına mirát etti. Bul waqları hámme studentler úylerine tarqasqan, ekewi kóshede birge júrse de, tanıs kózlerge túspes, hesh kim elestirmes edi.

-Dúkan aralayıq, keshte bizikinde miyman bolasań, - degen usınıs jasadı Toxtar.

-Birewler kórip qoysa...

-Onda turǵan ne gáp bar? Jaslardıń birge júrgeninde ayıp joq ǵoy.

-Muǵallim studenti menen júr ǵoy dese...

-Hesh gáp. Bul mektep emes.

Olar kóshe gezip ketti. Toxtar bul saparı barlıq saqıylıǵın kórsetkisi kelgendey bir dúkannan Tillaxanǵa palto alıp berdi. Palto bolǵanda qanday! Tillaxan "kerek emes" dep jortaǵa ári-beri qarsılıq kórsetkensip edi, Toxtar degeninen qaytpadı. Onıń ústine dúkanshı kelinshek te:

-Bunday paltonı Nókiste kiyip júrgenler sanawlı, sińlim. Kúyewiń iyip turǵanda kiyip tur, - dep taqıldadı da turdı. "Kúyewiń" dedi-aw, shınında da erlizayıpqa usap qalǵanı ma?

-Endi etik áperemen, - dedi Toxtar ekinshi dúkanǵa kirip baratırǵanda.

-Ózińe de bir nárse alsa. - Tillaxan birneshe ret "sen" dep aytıp saldı.

-Áweli seni sazlap alayın...

Keshte kóterilip Toxtardıń jayına keldi.

Ol da ele studenttey eken, birewdiń bir ójiresin jallap jasap atırǵan, parqı - jalǵız ózi turadı, úy ishiniń teń jarpın kitap alıp tur, jazıw stolı, bir krovat, polda tósek. Toxtar sheshindi de gúńgiralı pechke seksewil tıqtı, Tillaxan kerogazdı iske qosıp qazan asıp jiberdi. Demde úy ishine jan enip, bul jerde de ómir barınan derek bergendey ǵańǵır-gúńgir dawıslar shıǵa basladı. Ortaǵa awqat kelgen waqta Toxtar qolların ısqılap turıp:

- Qáne, Tilla, - dedi. - Shampan isheseń be, konyak pa?

-Men be? - Tillaxan hayran qaldı. - Iship kórgen bálem emes. Qoyagór.

-Men de kóp ishpeymen. Tek... tek seniń kiyimlerińdi juwayıq dep atırman-dá. Qurı awız uyat bolar, shampandı asha qoyayın. Jeńil ǵoy. Limonad ishkendey-aq bolasań.

Toxtar shiysheniń awzın pańq ettirip ashtı da, kópirtip, shıjıldatıp eki kesaǵa quydı.

-Al, tost ayt, - dep Tillaxanǵa telmirdi kesasın kóterip.

-Óziń ayt.

-Men úy iyesimen ǵoy.

"Men de úy iyesimen ǵoy" dewden sál qaldı Tillaxan. Olar ishti. Bir jel Tillaxannıń tanawın jarıp ketkendey kózinen jas aylandırıp jiberdi.

- Dissertaсiyam pitken esabı, - dedi Toxtar qıyalı basqa jaqlarǵa awıp. -

Báhárde shaqırıp qalar...

Sonda ne ushın dissertaсiya ushın ishti? Ne ushın? Bul dissertaсiyanıń qaralı ekenin qaydan bilsin?!

Olar yarım aqshamǵa shekem otırdı. Tillaxannıń kewli kóterilip qosıq aytqısı keledi, Toxtar dúnyadaǵı eń áziz, eń sulıw, eń qımbatlı adamı bolıp kórinedi, qushaqlaǵısı, júzlerinen ópkisi keledi. Sóytti de...

-Svetti óshireyin, - dedi Toxtar.

-Óshirme, seni kóre almay qalaman.

-Bizler túnekte de bir-birimizdi kóriwimiz tiyis.

-Onda... óshire ǵoy.

Olar qarańǵı qoynında esilip jattı. Ne degen lázzet ediń, áy, ómir! Ne degen shiyrin ediń, áy, jaslıq! Muhabbat azabın, muhabbat shadlıǵın, muhabbat saǵınıshın, muhabbat diydarlasıwın kórmegen, bilmegen, sezbegen adam bul jaqtıjáhánde ómir súrdim dep kete me eken? Muhabbatsız hámmesi de biykar, ótirik. Muhabbatsız ómir - tamırsız shınar, saǵasız dárya, ǵumshasız gúl. Muhabbatsız júrek - ańları bezikken quw dala, samal aydawındaǵı qańbaq, shıńları ǵarǵaquzǵınǵa uya bolǵan taw.

- Uyıqlap qaldıń ba? - Toqtardıń dawısı shıqtı.

...Kanikuldan qaytıp kelgen Aygúl menen Qutlıbiyke Tillaxannıń taza kiyimlerin kórip hayran qalıstı.

-Ógey ákemniń úyine bardım, - dep aldadı Tillaxan. - Burınǵı ókpesin qoyıptı. Meni taslap ketpe, qızım, dep palto menen etik áperdi. Ǵárejetke azın-awlaq aqsha da berdi.

-Jaqsı ǵoy onda, - dep Aygúl menen Qutlıbiyke qutlı bolsın ayttı. Biraq, Tillaxan sol waqıtta izinen áshkara bolatuǵının oylaǵan da joq, táǵdirdiń tóńkerilip ketetuǵının kim bilipti sonda. Onıń Toxtar Yakupov penen júretuǵının kurslasları sezbeytuǵın edi, ekewi de qollarınan kelgenshe sezdirmewge tırıstı.

-Bir qurdasım tuwılǵan kúniniń zıyapatına shaqırıp edi, soǵan baraman, - dedi bir kúni Tillaxan.

-Bara ǵoy, - dedi Aygúl shın kewlinen. - Abayla, túnde qaytıp júrme.

-Birewler alıp ketip júrmesin, - dep qosıp qoydı Qutlıbiyke.

Tillaxan qurdasların bul saparı da aldaǵan edi.

Toqtar erteń Tashkentke ushadı, dissertaсiya jaqlawǵa atlanadı. "Ullı sapar aldında ushırasayıq, keshte kel" degen edi Toxtar. Durıs ǵoy, bul dúnyada birdenbir jaqın adamı iygilikli niyet penen uzaq jolǵa ketip baratırsa, oǵan barmay qalıwǵa bola ma?

Kirip barsa, Toxtar eki kózi tórt bolıp kútip otır eken. Tillaxanǵa taslanıp qushaqlap aldı.

-Kelmey qala ma dep...

-Nege kelmeyin? Qızlardı jalpaǵına saldım, tuwılǵan kúnniń zıyapatına baraman dep. Haw nege zińireyip turıppız?...

Olar búgin erte jattı.

-Dissertaсiyamdı jaqlap alǵan soń sol jaqta banket ótkeremen, - dedi Toxtar tolqınlanıp. - Kóp adamdı shaqıraman. Qońırattan aǵayinler baradı. Saǵan da telegramma jiberemen, bar.

-Men be? Tashkentke me? Way, aqmaǵım-áy! - dep Tillaxan shaqalaqlap kúldi. - "Áwel ólip alayın, iyman qayda baradı" degendey.

-Hmm, sonda meni jaqlay almaydı dep oylaysań ba? - Toqtar ashıwlanǵanday boldı.