Kenesbay Raxmanov - Saqal roman

-Kelinge jarıǵan ekenbiz onda,-dep kúldi Vladimir. - Sonda da xolodilnikti kórip qaytayın. Vladimir ornınan turıp awızdaǵı jayına ketti. «Biysharanıń bir ózine obal-aw,-dep oyladı

Rámetulla. -Biraq, shaqqan, quwnaq ǵarrı. Bir kempir tawıp alsa, biraz jılǵa deyin quwjıńlap jasay beredi ele». Sonıń arasında Vladimir kishkene tostaǵanǵa salınǵan bir nárselerdi ákeldi:

-Al, mına quwırılǵan bawır, bóteke. Usını kóre ber. Qarınnan uwıǵıp óletuǵın bolsań men-aq qan qaqsatayın. Bir-eki jıl burın shıqqan konservalardı da jep júrmiz ǵoy. Ájeli jetip turǵan adam qara suw ishse de qum qabadı. Qay jerine kelip edik ele, Rámet?

-Neniń qay jerine?-dep Rámetulla esley almadı. -Áńgimeniń-dá!

-Hee, seniń tuwılǵan jerińe.

- Wáy, bárekella!-dep Vladimir kewillenip ketti. -Sóytip, bala, ol jaqta musılman bar ma? Gileń orıstıń arasında tuwılǵan soń atımdı sol jerdiń atına qoyıp jibergen. Buǵan ákemniń sol jaqta tanısqan orıs joraları da quwanısıp qalıp, restoranda juwıptı.

-Durıs ǵoy,-dedi Rámetulla maqullap. -Bunıń ántekshiligi joq. Tashkenbay, Charjaw, Buxarbay, Urgenishbay, Gúrlenbay, Nókisbay degenler kóp ǵoy. Onı aytasań-aw, Zarafshan, Samarqand, Gónebay degen atlar da elshilikten tabıladı. Mańǵıtbay, Nazarxan, Qońıratbay, Tórtkúlbay degen atlar ǵoy hár kóshede bar.

-Áy, kóbi qursın!-dedi Vladimir kewilsizlenip. -Qartayǵalı usı attan kóp xorlıq kórip kiyatırman. "arrılar da toparına qosqısı kelmeydi. Vladimir bolǵanda men ne, shoshqanıń etin jep júrgenim joq ǵoy.

-Al, jegende ne bolıptı. Haw, házir iyttiń góshin jep júrgenler de tabaqlas bolıp otıradı ǵoy. Gáp onda emes. Sonda da... Bayaǵıda-aq ózgertip alıwǵa bolatuǵın edi ǵoy.

-Ózgerteyin desem, inim, keshegi húkimettiń tusında ózgertiwge qorıqtım. -Kimnen qorıqtıń?

-Leninnen!

Rámetulla shıdamay qattı kúlip jiberdi. Jańa urtlaǵan chayı da shashırap ketti: -Haw, usı deymen-aw, Vladimir aǵa, Lenin qashshan ólip ketken adam ǵoy.

-Ólse de...-dedi Vladimir sol bayaǵı saqlıǵı menen. -Óldi dep aytıwǵa tilimiz barmaytuǵın edi ǵoy. Shayırlarımız-ám sonday qosıqlar jazǵan joq pa? Ol zamanda shuqlawshılar kóp edi. Leninniń atına húrmetsizlik penen qarap, ózgertip atır dese, neshe pullıq kisi bolaman. Qoy, qırqına shıdaǵan qırq birine de shıdaydı deydi ǵoy. Endigi qalǵan jaǵında Vladimir bolıp-aq ólip keteyin.

Rámetulla waxa-xa salıp kúldi:

-Vladimir bolıp ólip ketseń, seni orıs áwliyege aparıp kómemiz-dá!

-Qoysh, Rámetulla qoshshım, familiyam qaraqalpaqsha ǵoy. Onıń ústine, Ómirbek laqqınıń «qaysı áwliye maǵan qız áperer deyseń» degen gápi bar.

Rámetulla da ǵarrını sóyletkisi keldi me, órshelene berdi:

-O dúnyada familiya soralmaytuǵın qusaydı. Seniń atıńdı esitiwden «grobına qayta salıp shegelen de xristianlardıń o dúnyasına jiberiń!» dese...

-Áy, ólgen soń qayaǵında júrsem de, jerdiń astında bolsam, bas. -Neshege keldiń, Vladimir aǵa?

-Alpıs úshke qarap kettim ǵoy.

-Haw, usı deymen-aw, Vladimir aǵa,-dep ishin tartıp tańlandı Rámetulla. -Ele jas ekenseń ǵoy! Endi ǵana payǵambar jasına kelgen ekenseń. Kempir menen ayrılısqanına neshe jıl boldı?

-Kim ayttı ayrılıstı dep? Haw, ol óldi ǵoy.

-Ólse...ayrılısqanıń ǵoy. Ya tas qudayday etip qatırıp taslap, saqlap qoyıpsań ba?

-Biysharanıń ketkenine onlaǵan jıldıń júzi boldı ǵoy,-dep Vladimir suwıq demin aldı. "arrınıń kewlindegi jarasına duz sewip alǵanın Rámetulla bile qoydı. Ekewi tatıw jasaǵan, bir-birin jaqsı kórgen qusaydı. Vladimirdiń bet-álpetindegi hásirettin qalqıp shıqqan bultı usını túsindirip turǵanday edi.

Sonda da Rámetulla gápti toqtatqısı kelmedi, qáytse de onı uwayım batpaǵınan shvǵarıp alıw kerek edi.

Usı deymen-aw, Vladimir aǵa, onlaǵan jıldan berli kempirsiz qalay kúneltip kiyatırsań? Saqalına aq túskeni bolmasa, eki betin ele armiyaǵa ketetuǵın ballardıń betindey tamıljıp tur. Qıp-qızıl.

-Way, inim-aw, saqalǵa aq túsken soń betiń pamidorday qızarıp tursa da paydası joq.

-Kempirler saqaldıń aǵına emes, bettiń qızılına qaraydı deydi ǵoy,-dep jubattı Rámetulla. - Qáydem bileyin, Vladimir aǵa, kempir bolıp kórippen be? Sen awa dey ber. Dáret suwıńdı jıltıp bergendey bir kempir...

-Áy, gaz jıltıp beredi ǵoy.

-Qoy, aǵa, bir kempir tawıp al,-dedi Rametulla aytqanınan qaytpay. -Gazdı mıń aytsań da atıgaz. Al, kempir degen ház... Meyli, tartınshaq bolsań, birge izlestireyik.

-Aytqanıń shep emes-tá, biraq, kempirge wáde berip qoydım ǵoy,- dep Vladimir rasınan keldi. -Haw,usı deymen-aw, Vladimir aǵa, bizlerge aytpayaq taptıń ba? Qaysı kempirge wáde berip

qoydıń?

-Ózimizdiń kempirge-dá!

-Ózimizdiń? - dep tanlandı Rámetulla. -Ólgen kempirge me? -Awa.

-Túsinsem buyırmasın! Ólgen kempirdiń nesine wáde bereseń?

-Biyshara...-degende Vlamirdiń kóziniń shuqırınan monshaqtay jas dumalap murnınıń ústi menen tómenge qaray sırǵanap ketti. -Ólip baratırǵanda tósegimdi ılaslama degen edi ǵoy. Men oǵan tósegim pák saqlawǵa uáde bergenmen.

Rámetulla ǵarrınıń sózine shıdamay kúlip jiberdi:

-Usı deymen-aw, Vladimir aǵa, jurt ólgen kempirin túwe, tiri kempirleriniń kózine shóp salıp júr ǵoy. Ólgen kempirdiń ornına kempir alıw parız. Haw, as-abatınan qutılsań, jılın ótkerseń, bolǵanı-dá. Seniń kempiriń-ám bir duwpıyaz kempir eken. Ólip baratırǵanda bul jaqta qalıp baratırǵan tósegin uwayımlap ne qıladı eken? Sen onıń tósegin pataslap, maldıń astına tóseyin dep atırǵanıń joq ǵoy. Pákize ózińdey kempir jatadı. Qoy, Vladimir aǵa, sok kórpe degen ne, kórpe jańartıw degen ata-babadan qalǵan dástúr. Taza kempirge taza kórpe-tósek ápereseń. Ólgen kempirińniń tósekleri taza tursın deseń, muzeyge tapsırıp jiber!

-Muzey ne qılsın oların?

-Endi sen anaw...-dep Rámetulla diywaldaǵı súwretti nusqap kórsetti. Ondaǵılar Vladimir menen hayalınıń jasıraq waqtında túsken súwreti edi. -Anaw kempirińniń qasında mıqshıyıp turǵanıńdı qoy!

-Haw, qoshshım-aw, ol súwret ǵoy!

-Usı deymen-aw, Vladimir aǵa, men ne, súwret ekenin bilmey turman ba? Súwret bolǵan menen ol saǵan báleli súwret.

-Ne deydi? Báleli?

-Awa, bálesi bar súwret,-dep nıqırttı Rámetulla. -Qarası juǵadı. Haw, aǵajan-aw, anıqlap bir qarasań-o, qaysı esi bar tiri adam ólgenniń qasında turadı? Seniń kempiriń saǵan kúni-túni ólim tilep tur ǵoy. Seniń tezirek qasına barıwına asıǵıp tur ǵoy.

-Áy, yaǵáy,-dedi Vladimir párwayı pánseri. -Biziń kempir onday qıylınan emes. Kisige tileytuǵını jaqsılıq edi biysharanıń...

-Yaǵaydı qoy, aǵa, ólgen adamdı maqtay beretuǵın burınnan ádetimiz. Sen sol anaw súwrettiń teń ortasınan kesip, ekewin eki jaqqa ildirip qoy. Erteń taza kempiriń kelse...

-Ne taza kempir?

-Usı deymen-aw, Vladimir aǵa, biz kúni menen ne sóylesip otırmız ózi?-dep Rámetulla ǵarrınıń umıtshaqlıǵına hayran qaldı. -Tazadan alayın dep atırǵan kempirińdi aytaman-dá!

-Qashan? -Ne qashan?

-Taza kempir? Rametulla kúldi:

-Taza kempirin kelgende anaw ólgen kempiriń jarbayıp diywalına arqasın súyep turmasın deymen! Kempirler de ǵarrıların ólgeyliden qızǵanshaq boladı. Sál jerde eki ottıń ortasında qlma deymen-dá, Vladimir aǵa.

-Haw, ólgen kempirdiń qolınan ne keler deyseń? -Úyde bala da joq ǵoy.

-Joq esabı.

-Gápti eki ushlı etpe, otaǵası, bar ma, joq pa?

-Tap usı úyge búgin kelip atırǵanday soraysań-dá, inim! Bala áskerey jumısqa aralasıp, jitirimde júr. Bala-shaǵası da sol jaqta. Úsh-tórt jılda bir keledi. Kelinim dáslepki kelgende meniń atım Vladimir bolǵanǵa quwanıp kelip edi. Durıslap sóylese almaǵan soń keliwdi siyrekletti. Aqlıqlarım menen de til tabısa almadım.

-Kelmegeni jaqsı. Ne qılasań dıńǵırlını kóbeytip. Anasınıń ornına basqaǵa úylenseń balaǵa da

jaqpaydı.

-Taza kempir, taza kempir dey bereseń! Kim ózi ol?

-Kim ekenin men qayaqtan bileyin? Háreketine endi kirisemiz ǵoy, aǵajan-aw.

-Rastan-aq alatuǵın boldıq pa ózi?-dedi Vladimir tap bazarda satılatuǵın zattı sorap atırǵanday. -Qáydem bileyin...

-Búyirine waray berme, Vladimir aǵa. Saǵan ózi on eki múshesi pútin bolsa bolǵanı emes pe? -Meshel bolmasa boldı, áytewir.

-Bul jerge mesheldi ákelip, seniń úyiń indom emes ǵoy,-dep kúldi Rametulla. -Tuwıp júrgen qıylınan bolsa...

-Tuwıp?-dep janı shıǵıp ketti Vladimirdiń. -Haw, shıraǵım-aw, Rametulla...

-Nesine shorshınasan? Quday berse... Alpısbay, Jetpisbay, Seksenbay, Toqsanbay, Júzimurat degen atlardı kún de esitip júrgeniń joqpa? Shamań bar ma?

-Shama dep, inim... Qartayǵanda besik terbetip otırǵanım uyat ǵoy...

-Sen terbetpeyseń, ol terbetedi. Bárha besikte jata berer deyseń be? Júrip, shawıp ketken soń ǵarrılıǵımdı umıtıp, balań menen birge oynarsań ele. Usı deymen-aw, Vladimir aǵa, sen qalǵan kúshquwatıńdı tuwmaytuǵın kempirge zayalama. Haw, jańaǵı jalǵız balań qańǵırıp, basınıń awǵan jaǵına ketken bolsa, ol sen ólgende de basıńda dawıs shıǵarıp turıwǵa kelmeydi. Way-way salıwdı da umıtıp ketken shıǵar? Orıslar way-wayıńdı ne qılsın! Haw, házir alpıs úshte bolsań, quday berip, bir jıldan keyin tuwdıra qoysań, saǵan allataala jas bere qoysa, seksennen óte onı úylendireseń. Qız bolsa uzatasań.

-Qánekey, bári seniń aytqanıńday bolsa!-dep ǵarrınıń arqası qoza basladı. -Boladı!-dep nıqırttı Rámetulla. -Quda qálese, boldıramız!

-Rámetulla, xabarıń bar ma, usı qatınlar neshe jasqa shekem tuwadı? -Hár qıylı boladı, aǵa. Alpısta tuwıp atırǵanları da bar.

Vladimir shorshıp tústi:

-Qoy, alpıstaǵısın tuwdıra almayman!

-Men de sonı oylap turman,-dep kúldi Rámetulla. Mıńnan tulpar degendey, ondaylar aǵa, mıńnıń ishinen shıǵatuǵın ayrıqsha paroda ǵoy. Biraq, qırq jastaǵısın kóz jumıs ala beriwge boladı.

-Qırq jas? Dım jas emes pe? Sonda mennen jigirma ush jas kishi boladı-aw.

-Sen onnan qorıqpa. Ózinen otız, otız bes jas kishilerge úylenip atırǵanlar bar. Ánaw kúni birew televizordan sóylegende aytıp atır, hayalı ólip qalǵan soń 22 jasar qızǵa úylenipti.

-Al, al?

-Hesh al-salı joq. Házir hayalım otız beste, men jetpis bestemen deydi. Qara, сifrǵa túsineseń be? Sonda jańaǵı qatınınan qırq jas úlken eken. Bir balalı bolǵan, balası da onlaǵan jasar qusaydı. Jańaǵı kisi aytadı, úlken balam eliw ekige keldi dep...

-Qoy! Way, sen de laqıldatasań-aw!

-Ne laqıldatǵanı bar? Qulaǵım menen esittim ǵoy. -Musılman ba?

-Orıs. Moskva televideniesinen kórdim. «Chto xochet jenshina» degen kórsetiw bar.

-Solay shıǵar... Áy, olar ne qılsa da sıydıra beretuǵın xalıq ǵoy. Bizde óytseń, putın ashıp

kúledi!

Rámetulla da gápti juwǵarada tawsılmaytuǵın etti, jumısın da yadınan shıǵardı:

-Qırq jasarı saǵan ólshep-sheńep pishkendey qatıp ketedi. Awa, shappa-shaq boladı, Vladimir

aǵa.

-Óytip ol ne, kiyim be? Ondayı ózi tabıla ma, Rámetulla?

-Usı deymen-aw, Vladimir aǵa, ol jaǵınan ǵam jeme. Házir ne kóp, jesir kóp. Birewleriniń bayları taslap ketip atırǵan, birewleri bayların taslap ketip atırǵan, birewleriniń bayları araqtan ólip atırǵan, birewleri kimnen bolsa da bala tuwıp, jalǵız baslı ana bolıp otırǵan...

Vladimir taǵı shorshıp tústi:

-Qoy, ondayı tússin! Mennen de bir bala tapqan soń, quwıp jiberip jaydan ayrılıp qalarman. -Seni ózi, mákememizdegi hayallardı jaqsı tanıysań ba? - dedi Rámetulla ǵarrınıń betine tesilip

qarap.

-Haw, tanıǵanda qanday! Sol zawıt ashılǵalı qarawıl bolıp kiyatırǵan soń, eki kózim adamlarda

ǵoy.

-Al, tanısań, buxgalteriyadaǵı tórt kelinshektiń ekewi boydaq.

-Rámetulla shıraǵım-aw, - dep kúlimsiredi Vladimir. -Qapılıp, olardıń birazı meni ata deydi

ǵoy.

-Hay, atada bası qalsın olardıń!-dep baqırıp jiberdi Rámetulla. -Barlıq bále saqalıńnan! Onsha jónine jibere berip, ne, Karl Marks bolayın dep pe ediń?

Ekewi de warqıldasıp biraz waqıt kúlisti.

-Alpıstan asqan soń qıp-qızıl etip iyekti jona beriw de qolaysız eken.

-Áy, alpıs emes, sen so mektepte oqıp júrgenińde-aq saqalıńdı qoyıp jibergen bolsań kerek. Olar taǵı waxa-xalasıp kúlisti.

-Onıń ústine namaz oqıyman,-dep mıńǵırladı Vladimir.

-Áy, nama! Saqaldıń namazǵa ne qatnası bar? Saqalsızlar-ám bes waqlı namazın qaza qılıp atırǵan joq... Áy, máyli, saqaldıń ilajı bolar. Buxgalteriyadaǵı boydaq kelinsheklerdiń atları Sánegúl, Minayxan bolsa kerek.

-Olarǵa neǵıp erkek awıspay júr? -Sánegúl úsh bayǵa tiygen...

-Ne deydi, shıraǵım-aw. Jap-jas bolıp pa?

-Jap-jas dep... mektep oqıwshısı emes ǵoy. Úsh baydan jeti balası bar. -Jeti balası? Way-booy, solardıń hámmesi izine erip biziń úyge kele me?

-Kelmey ne qıladı? Ya kóshege taslap ketsin be? Ya men alıp qalayın ba? Qızıqsań-áy, Vladimir aǵa, birden hám qatınlı, hám jeti balalı bolsań, qudaydıń bergeni degen usı! Bir oq penen neshe qoyandı túsireyin dep tursań. Tóbeń kókke jeter! Seniń menen de bes-altı jıl qoslas bola qoysa...

-Nege bes-altı jıl?

-Endi sirádaǵasın aytıp atırman-dá. Ekewińiz de tiri bolsańız jasay beresiz ǵoy. Sennen de balalı bolsa... Ele kórerseń, júdá tuwǵısh qıylınan. Mákiyen...

-Qoy!-dep qolların sermedi Vladimir. -Jeti balanı asıray almayman. -Olardı sen asıramaysań, aliment asıraydı.

-Sonda da... qoy, ekinshisin kóreyik.

-Ekinshisi... hmm,-dep tamaǵın qırındı Rámetulla. -Ekinshisi Minayxan. Hmm, ol bir bayǵa tiygen. Bayı keselden qaytıs bolǵan. Bir balası bar edi, bıltır úylendirdi. Házir kelin jumsap otır.

Vladimir oylanǵan boldı.

-Bunıń namaǵa keledi eken-dá, biraq, jası birazǵa barıp qalǵan shıǵar? -Áy, sol qırıqtıń oyaq-buyaǵı-aw!...

-Boldı onda!-dep jambaslap jatırǵan Vladimir tikeyip otırdı. -Ne boldı?

-Alamız da qoyamız!

-Toqta, asıqpa!-dep Rámetulla ǵarrını irkti.-Usı deymen-aw, Vladimir aǵa, kelin jumsap otırǵan qáyin ene turmısqa shıǵa qoyarma eken? Ya?

-Haw, onda maǵan nesin aytıp otırsań?

-Men endi bılayınsha,-dep mıńǵırlawǵa qaradı Rámetulla. -Boydaq qatınlarımızdı aytıp atırman-dá. Sonda da sóz salıp kóriw kerek. Baylarınan ertede qalǵan ǵoy, erkekti kúsep júr me?

-Qáydem, mendey ǵarrını qaysı qatın kúser deyseń? Rámetulla yadına bir jaqsılıq nárse túskendey quwanıp ketti: -Haw, aytpaqshı, kadrlar bóliminiń baslıǵı da boydaq! -Biybish pe?

-Awa, Biybish deydi, Biybigúl deydi... Atın ne qılayın dep ediń? Vladimir qıpsa saqlaǵanday awzın basıp kúldi:

-Qapılttıń-aw! Ol ruwlas qarındaslarımız ǵoy. Rámetulla ǵarqıldap kúldi:

-Pay, ol jeri qapılǵan eken-dá! Bolmasa ǵoy, saǵan... Óndiris bóliminde Dámegúl degen nashar

da bar.

-Dámesh pe?

-Awa, kópshilik Dámesh deydi. Sırtınan baqlap júrseń be?

Vladimir kópke deyin tım-tırıs otırdı. Soń óziniń halın bilgendey Rámetullanıń jeńinen tartıp: -Háy, ol dım sulıw ǵoy,-dedi. -Sálemleskende tek barmaǵınıń ushın tiygizedi.

-Oǵan da quwana ber! -dedi Rámetulla Vladimirdiń arqasınan qaǵıp. - Bizler menen ǵoy qısta qolǵabın sheshpesten sálemlesedi. Adam bir túrli bolıp ketedi eken. Aybıqáddem! Bayǵa jarımay júrgeni-ám sol minezinen shıǵar?

-Sonda maǵan nesin aytıp otırsań? Sizlerge sóytse, meni mensiner deyseń be? Tuwǵan ba ózi? Rámetulla eki iynin qıstı:

-Qáydem. Áy, túri tuwǵanǵa uqsamaydı. Qoy, aǵa, onı saǵan alıp bersek, tuwdıra almay basıń bálege qalar.

-Oǵan qolım jetse...-dep xarrıyıp qoydı Vladimir. -Tuwmasa teris tuwsın, qasımda jatsa boldı ǵoy. Dáret suwımdı jılıtıp berse...

-Áy, qáydem bileyin,-dep kúldi Rámetulla. -Dáret suw dep júrgenińde qumǵan menen basıńdı jarar! Qoy, jónimizge júreyik.

-Pay, Rámetulla qoshshım! Adamdı tań azannan alaǵada etip... Kempiri tússin! Usı kúnimdi kóp kórmese bolar.

-Qoysa! Usınnan kún boldı ma? «Jaman aytpay jaqsı joq» degen. Erteń bir iske shatılıp qalsań, ya birden ólip qalsań!

-Awa-áy, -dep basın shayqadı Vladimir. -Házir awırmay ólip atırǵanlar kóbeyip ketti. Tap jańa ǵana sen kelerdiń aldında bazarjaydıń túbindegi Namazbaydıń namazına ayttı. Ol biyshara da awırmay qulaptı. Bazarda arqan, noqta satıp otıratuǵın edi.

5

Japaq úyinen shıqqanda kún endi ǵana arqan boylı kóterilgen eken. Hayalı menen tań ala gewgimnen aytısıp qalǵan soń ishteyi ábden baylandı. Burın-ám qarq bolıp turǵan joq edi. Keshegi birewler menen tabılǵanın ishe berip, uzaq shabıstan keyingi boldırǵan attay kóshede qańǵalap kiyatır. Qayaqqa baratuǵının da bilmeydi, ele jumısqa barıwǵa ep-erte, barǵan menen de sharta-shurt islep taslaytuǵın jumıs joq. Rámetulla ekewi alaqanday bir kabinette otıradı, ne islep otırǵanın ózleri de bilmeydi. Ya azannan keshke shekem bularǵa isi túsip, bir adam kabinetine basın suqpaydı. Geyde bir qaǵazlar keledi, gileń ótirik maǵlıwmatlar menen qaralap toltırıp jiberiw kerek. Direktorı da bunday qaǵazlardan biyzar bolǵan ba, ne ekenin oqımastan-aq shıyratıldırıp qolın qoyadı, onnan keyin bas buxgalter mór basadı. Usınıń menen Japaqtıń bir háptelik jumısı pitedi. Dúnyada hesh kimniń isi túspeytuǵın jumıs jaman eken, adamlardıń ól-tiril, hámel al dey beretuǵını usındaydan kúygeninen aytılsa kerek. Bayaǵıday kúni-túni islep turǵan zavod joq, adamlardıń da kópshiligi pulsız otpuskaǵa shıǵarılǵan. Biraq, keńsedegiler sol turısı, kópshiligi hayal-qız bolǵan soń direktor ózine jaqın tartıp, basın buzbay qoysa kerek.

Ol júrip kiyatır. Bası meń-zeń. Hákisine ózine dártles bir tanısı ushıraspadı. Bir urtlam jutqanda kózi ashılar ma edi? Kóshede arman-berman asıǵıslı mashinalar zıńǵıp ótip turıptı. Kem-kem piyadalar da kóbeyip baratırǵanday, jazdıń azanı bolǵan soń bazar erte qızadı. Úlken júk mashinaları ákelgen jemislerdi alıp-satarlar qutısı menen, qapshıǵı menen talasıp-tarmasıp aladı. Qara kúshine isengen taynapır jigitler japa-tarmaqay bárin iyelep, payın ala almay qalǵan qatın-qalashlarǵa, kempirlerge ústeme baha qoyıp satıp, qápelimde bir neshe mıń somlıq payda tawıp óz jumıslarına kete beredi. Kótere sawda degen usı. Olardan alıp qalǵan zatlardı alıp-satarlar taǵı da qımbatına, onı da azsınǵanları táreziniń tasınan jep, azannan keshke shekem bazardı toltırıp otıradı. Qarap tursań júdá qızıq. Júk mashinası barlar atız basına barıp onı jetistirgen diyxannan iytmutıǵa tonnalap satıp aladı da, bazarǵa ákeledi, bazarǵa shamalasqannan jańaǵıday bilekli jigitlerge kótere satadı. Ol jigitler sol jerdegi mashinadan alıwǵa shaması jetpegenlerge satadı, sóytip, alıp-satarlar bazarǵa aparıp asıqpay sata beredi.

Ótkermekten ótkermek. Aylanıp kelgende, sorlap qalǵan qalalılar bir neshe ese qımbatına alıwǵa májbúr boladı. Burın bazarda, qalanıń hár jerinde rayon xojalıqlarınıń da, qaladaǵı sawda mákemeleriniń de dúkanları, larekleri bolatuǵın edi. Endi ondaylar joq. bazar qatnasıǵı hámmesin basqa jolǵa salıp jiberdi.

Japaq ábden kewilsizlene basladı. Bazardıń dógereginen tezirek ketip, úlken guzardıń boyındaǵı trotuarǵa tústi. Hár jerdi irkilip turadı. Trotuardıń ekinshi basınan bir nashar buǵan qarap kiyatır, kózine ısıq kórine basladı. Tanıstay. Tolıq deneli, ústindegi kiyimleri de quyıp taslaǵanday jarasıp tur. Ol onsha asıǵıp kiyatırǵan joq, bir qálipte qádem taslaydı. Japaq turǵan jerinde qatıp qaldı. Tanıdı! Óziniń baslıǵıGulaysha! Bunday jolda pıyada júrgenin birinshi kóriwi. Onıń baslıq bolıp kelgenine bir jıldan asıp baratır. Jasında júdá bolasınlı qız bolsa itimal, házir de anaw-mınaw emes, qalanı qaq ayırıp kiyatır. Japaq onı burınnan tanımaytuǵın edi, tek baslıq bolıp kelgeli hár waq jumıslar menen aldına kirip shıǵadı. Artıq-aspay sózi joq, júdá mádeniyatlı qatnas jasaytuǵın nannıń usaǵınday nashar. Mıshmıshlarǵa qaraǵanda, Gulaysha ele turmısqa shıqpaǵan qusaydı. Biraq, onıń túr-túsine, gewdesine qarap olay dew qıyın. Jası da qırqtan asıp baratırsa kerek-aw, onı hesh kim bilmeydi. Bul jerge kelmesten aldın kóp jumıslardıń basına jip taqqan. Jasınan hámelge aralasqannan keyin soǵan alaǵanda bolıp qız balanıń keleshekte turmıs qurıwı, shańaraq bolıwı, ana bolıwı kerek ekenin umıtıp ketse kerek. Ondaylar kóp ǵoy. Qartayǵan soń olarǵa da qıyın, ata-anańnan ayrılasań, tuwısqanlarıńnıń qolında jasawıń qolaysız, bir óziń qańıraǵan bir jayda atawda jasaǵanday bolıp qalasań. Hámel degen de jel quwǵan qańbaqtay nárse ǵoy, seni qaldırıp basqa birewge jumalap ótip kete beredi. Bir waqıtları hámeldar bolıp burqıraǵanıńdı birew bilse, birew bilmeydi. Sadaǵası keteyin, dúnya degen sonday!

Qarasa, baslıǵı qasına kelip qalıptı.

-Tańǵı sálem, Japaq Begimovich!-dedi Gulaysha sonday jaǵımlı hawaz benen, sonday shıraylı júz benen. Japaqtıń júregi dirr ete qaldı.

-Sálem, Gulaysha!...

Japaq óziniń aytqanına kewli tolmay qaldı, Gulaysha Pálensheevna degende bolar edi, átteń, tap kún de aytıp júrgen Mamutovna degen isminiń yadına túspey qalǵanına qara!

-Taza hawa qanday jaqsı! -dedi Gulaysha. -Meni kútip tursızba? -Awa!

-Júr onda, kettik!

Japaq dım qolaysız awhalda qaldı. Basqa sıltaw tapqanda bolatuǵın edi, baslıq penen birge júriwdiń ózi de tergewshiniń aldında otırǵanday mashaqat ǵoy. Ol seniń tek gápińdi sınap qoya ma, júris-turısına itibar beredi. Qala berse, men-zeń bolıp turǵan bas, murnı iyisshil bolsa araqtıń iyisi de kete qoymaǵan shıǵar.

-Hár kúni erte turasız ba?-dedi Gulaysha, onıń bir jaqsı ádeti: bir nárse soraǵanda júzine tigilip qaraydı eken, seniń juwabına da zárúr emes sıyaqlı. -Men semirip baratırman. Pıyadalap júrgen paydalı deydi.

-Paydalı ǵoy,-dedi Japaq, qanday paydası barın bilmese de, onıń ertelep shıqqandaǵı dárti basqa

edi.

-Institutta oqıp júrgenimde sportqa qızıǵatuǵın edim, soń jumıstıń basa-basına túsip ketkennen keyin hámmesi qaldı.

Japaq ne aytarın bilmey tek tıńlap kiyatır, durıslap tıńlap ta kiyatırǵan joq-aw, qısılıp-qımsırılıp, sonsha keń kóshe tap-tar kórinip kiyatır. Mıń aytsań da, baslıq adam erkek pe, nashar ma, báribir, sustı basadı eken. Keńseniń imaratı kóringennen keyin óziniń baslıq ekeni yadına tústi me, ya qarawındaǵı bir er adam menen kiyatırǵanın birewler gáp etip júrer dedi me:

-Al, yaqshı, -dep Gúlaysha ozıp ketti. Bálkim, bul ádep saqlanǵanı shıǵar. Onısız da qatar júriwge júrek ete almay kiyatırǵan Japaq qápesten bosanǵan qustay erkin hawa jutıp, mańlayına ırshıp shıqqan mup-muzday terin súrtti. Gúlayshanıń aq túsli «Neksiya» mashinası keńseniń aldına qashshan kelip turǵan eken. Oǵan biytanıs taǵı bir qızıl mashina turıptı, ishinen hámeldarǵa uqsaǵan bir iri jigit shıǵıp, Gúlayshanıń aldına qaray júrdi. Ekewi burınnan tanıs qusaǵan, apaq-shapaq kórisip, ishke kirip ketti.

Kesheden berli tım-tırıs turǵan Gúlayshanıń keń kabinetinde ǵańǵır-gúńgir baslandı. Jumıs waqtına ele erterek, usınday azanǵa ne jetsin: salqın, átirapta ele shawqım joq, bir nárse islewge ishteyin ashıladı. Keńseniń dógeregindegi tereklerdiń jasıl japıraqları da azanǵı ólpeń samal menen erinsheklik halda qıymıldasıp tur. Kabinettiń ishi kóz tartarlıq edi, burınǵı baslıqlar gileń kewli nama tanıytuǵın adamlar bolsa kerek, artıq-aspay zatlar bolmasa da, baslıqtıń kabinetine kirgenler entigip qádem

taslaytuǵınday dárejede sawlatlı etken. Esikten kirgen adam tórde otırǵan baslıqqa jetemen degenshe óziniń ne másele menen kiyatırǵanın da umıtıp qaladı. Usınnan hawlıǵa ma, qarawındaǵı adamlardıń kópshiligi bul jayǵa basın suǵa bermeydi.

Gúlaysha ertelep kelgen miymanın jıllı júzlilik penen kútip aldı. Baltabay da qaladaǵı bir mákemeniń basshısı edi, hátteki, bayaǵı jaslıq jıllarında bir jerde de islesti. Baltabay onda bir arıq jigit edi. Júdá tartınshaq bolǵannan keyin jaslar tarawındaǵı jumısqa seniń minez-qulqıń jaraspaydı dep onı basqa bir mákemege jiberdi. Bir kabinette otırǵanda Gúlayshaǵa tigilip qaray beretuǵın, kewlindegi ándiyshesin ashıq-aydın aytıwǵa mártligi jetpeytuǵın edi. Gúlaysha onıń ıqlasın túsindi, biraq, jigitten burın gápti ózi baslaw óz bahasın kemsitetuǵınday tuyıldı. Olardıń sırlı kóz qaraslarınan nátiyje shıqpadı, muhabbat haqqında ózleri emes, kózleri sóylesti de, ashıqlıq dástanı tamam boldı. Baltabay basqa jaqqa jumısqa ketti, Gúlaysha jaslıq dáwirdiń shaba-shabı menen ol haqqında oylawdı da, ushırasıwdı da umıttı. Baltabaydıń basqa bir qızǵa úylengenine de qızıqpadı.

Mine, sol Baltabay dáwdey adam bolǵan. Olar bir-birine jaqın otırdı. -Al, qalay, harmay-talmay islep atırsız ba, Gúlaysha Mamutovna!

Baltabay burınnan-aq sóylesken adamı menen úlken be, qatar ma, kishi me, siz dep sóylesetuǵın edi. Ele sol ádetin taslamaptı. Siz dep sóylesken adam menen siz dep sóylespeseń ádepsizlik boladı.

-Jumıslar bir bapta baratır, Baltabay Jarasovich. Kóp nárseler nolden baslanıp atır desek te boladı. Mennen burınǵılar ótimli nárselerdiń kópshiligin satıp jibergen. Tek, kóshpes múlk qalǵan. Olar dı ıraqana-jıraqana. Trubalardı da kesip alıp ketken ǵoy.

-«Kúlme maǵan, kúlkim keler saǵan» degen,-dep kúlimsiredi Baltabay. -Birew birewden artıp baratırǵan jerimiz joq. Házir qarawındaǵılardıń qarnın toydırıw birinshi máselege aylanıp baratır. Xızmettegilerdiń aylıǵın tawıp beriw mashqala...

-Júdá durıs aytasız,-dep Gúlaysha dártlesi tabılǵanına quwanǵanday boldı. -Adamlardıń teń jarpın pulsız otpuskaǵa shıǵarıp jiberdim. Shıǵarıp atırǵan durıslı ónim bolmaǵan soń, uslap tura berip ne qılaman?

-Kóp kárxanalarda shtatlardı qısqartıp, islewshilerdiń haqıların kóbiytip atır. Bizler óytpedik. Ashıq túrdegi akсionerlik jámiyetke óttik, lekin, házirshe akсiyalarımız tolıq satılmay atır. Qáytkende de bir nátiyjesin beretuǵın shıǵar...

Baltabay bayaǵıları onsha sóyley bermeytuǵın jigit edi, basqalardı tıńlaǵandı, basqalardan bir jańalıq esitiwdi qáleytuǵın mómin minezli edi. Bir mákemeni basqarıw da ansat emes, júrispey atırǵan jumıslar, qarawındaǵılardıń jaqpas qılıqları, kútilmegen patıratlar partıńdı shıǵaradı, gúńelek bolsań da sóyletip jiberedi. Qan basımınıń kóbiyip ketiwi, júrek keselligi, qantlı diabet, nervtiń buzılıwı - bulardıń bári de hámeldardıń menshikli awırıwları. Sırttan qaraǵan adamǵa olardı hesh qanday nawqastıń belgisi joqtay, mázi dem alıp jatırǵanday bolıp kórinedi. Sonsha alptay tulǵası menen Baltabay da jılını bir ret emlenip turadı, burınǵı jılları hayalı menen birge jatıp shıǵatuǵın edi.

-Shtatlardı qısqarta bergen-ám durıs emes-aw, Gúlaysha Mamutovna, -dedi Baltabay Gúlayshanıń gápin maqullamay. -Jumıssızlardıń sanın kóbeyte berip ne qılamız? Onısız da qanǵıp júrgenler az ba?

-Men de bunı kóp oyladım. Biraq, basqa sharam joq,-dep aqlanbaqshı boldı Gulaysha.

-Sizde ne kóp, bos turǵan jaylar kóp,-dedi Baltabay zavodtıń ishkerisine qaray qolın siltep. - Kárxana ashaman degenlerge arendaǵa beriw kerek. Zavodtıń esabınan da ótimli nárselerdi shıǵarıwǵa boladı. Húkimet isbilermen bol, biznes penen shuǵıllan dep keń jol ashıp qoyıptı ǵoy. Qolında óneri barlardan ayırılıp qalmaw kerek.

-Qáytse de bir jolın tabıwǵa tuwra keledi.

-Qoy, azan menen jumıstı aytıp basıńızdı ǵır qılmayın. Bular haqqında sóylesiwge soń waqıt tabarmız,-dep Baltabay birden asıqqanday boldı. -Men ilgeridegi ózińizge qulaq-qaǵıs etken másele boyınsha kelip edim.

Gúlayshanıń júregi oynaqshıp, bir túrli bolıp ketti. Jaslıq dáwirleri, telmirip qaray beretuǵın Baltabaydıń ala kózleri elesledi. Oxo, qansha jıllar ótip ketti, qansha báhárler gúlledi, qansha gúzler sarǵısh tarttı. Aradan ótken sonsha waqıtlar olardı bir-birinen qashıqlastıra beredi, sebebi, Baltabay balashaǵalı boldı, ózine sadıq zayıp tawıp aldı. Bir jıynalıslarda kórisip qalǵanda jortaǵa jaqın doslarsha sálemleskeni bolmasa, ekewiniń kókireginde de bir-birine degen zárredey ıssılıq joq, bir salqın samal esip turǵan sırdanday dalanǵa megzer edi. Usınday bir-birin jatırqasıp ketken kewillerge tigilgen nálshe endi tamır urıp, kógerip, japıraq jayar ma eken?

-Kóp oylandım...-dedi Gúlaysha betiniń eki alması lalaptay qızarıp, ol tap házir burın hesh kimge kórinbegen gózzalǵa megzer edi. -Biraq, bir sheshimge keliwim qıyın bolıp tur.

-Nege?

-Arzıxannıń ornı... Marxumnıń ruwhları aldında gúnaǵa batatuǵındayman.

-Apası ólse sińlisin de alatuǵın dástúrimiz bar, Gúlaysha Mamutovna,-dedi Baltabay. -Qudayǵa shúkir, bul onday emes ǵoy. Tiriliginde Arzınıń kózine shóp salmadım. Ul-qızlarınıń ráhátin kóre almay ketti, biyshara. Aylandırǵan awırıw almay qoymadı. Meniki ántek is emes shıǵar dep oylayman. Endi ǵırshıldap turǵan jaslar emespiz.

-Áne, áne! Haqıyqatlıqtı ayttıńız,-dep Gúlaysha quwanıp ketti. -Jas bolǵanımızda bunsha oylanbas ta edik. Jumıs dep shaptım, shaptam, jaslıq, muxabbat, lázzet degenlerge qayrılıp ta qaramadım. Baltabay Jarasovich, taǵı az-maz máwlet ber. Oylanayın. Sizdey adamnıń kewlinen shıǵa almay masqara bolsam...

-O ne degenińiz? Bala jetkilikli. Basqası da...

-Oylanayın, juwabın aytaman. Házirshe arada sır bolıp tursın. Usıǵan kelisilip, gáp pitti. Baltabay qaytıp ketti.

6

Rámetulla kabinetinde otır. Atı kabinet demeseń, qańırap qalǵanday bir jay. Azannan berli sen barmısań, joqpısań dep bir iyt basın suqqan emes. Bayaǵıları qanday edi! Jergilikli komitettiń baslıǵı bolıp turǵanda esigin tındırmaytuǵın edi: kimge sanatoriyǵa, dem alıs úyine jollama kerek, kimge járdem pul kerek, kim iship qoyıp ayıqtırıwxanadan qaǵaz kelse, aman alıp qal dep jalınıp-jalbarınıp kelip turǵanı... Endi kásiplik awqamnıń baslıǵı dep ataǵanı bolmasa, bir qosımsha wazıypaǵa aylanıp qaldı. Házir hesh kimge jaqsılıq ta, jamanlıq ta ete almaydı. Burın hár kimniń stolında bir telefonnan bar edi, tólenetuǵın aqshası waqtında ótkerilmegen soń telefonlardı da qırqıp tasladı. Baslıqtıń telefonı qaltasında júrgen soń mákemedegi telefonlarǵa bası aylanıp ne qılsın! Tek, sekretarındaǵı islep tur, bas buxgalterde bar, qalǵanların qurttı. Ol da ishi pisip otırǵanda ermekke jaqsı edi. Azannan berli Japaqtan da derek joq, sońǵı kúnleri ishiwshiliktiń jolına túsip ketti me...

Buxgalteriyadaǵı Sánegul kirdi. Rámetulla onıń kelgenine de biraz kewli kóterilip, quwanıp qaldı. Biyshara, jesir qatın bolǵan soń erkekler menen sóylesip otırǵandı kúseytuǵın shıǵar. Sálemlesip, az-maz otırǵannan keyin úy jaǵdayların ayttı.

-Solay deyseń, Sánegúl,-dedi Rámetulla onıń dártine qosılmaqshı bolǵanday. -Awa, endi... jeti bala menen kún kóriw de ańsat emes.

-Aldı qolǵa ilineyin dep tur-aw,-dedi Sánegúl shúkirshilik etkendey. Rámetulla onıń kewlin alıp sóyledi:

-Awa, jigit bolsa úylendirseń, qız bolsa uzatsań...

-Jaqsı niyet, aytıwǵa ańsat-aw, Rámetulla aǵa,-dep Sánegúl ǵamǵun tarttı. -Házir balańdı úylendiriw de azap ǵoy. Balasın úylendirse toy bere almay, toy berse qarızǵa batıp júrgenlerdi kórip atırmız ǵoy. Quday saqlasın!

Rámetulla kúlimsiredi:

-Sonda da qáyteseń... «Qarızlanıp qatın al, qatınıń qalar paydaǵa» degen ǵoy ata-babalarımız. Báriniń de óz jolı bar. Biraq, gáptiń toq eterin aytqanda, Sánegúl qarındasım, jesir adamǵa ańsat emes. Birin tapsań, birin tappaytuǵın waqıt. Usınday qosılǵanda sadaǵań keteyin erkektiń ornı attıń izindey bilinip qaladı.

-Quday erkekke jarıtpasa, ne qılayın! -dep tońqıldadı Sánegúl.

-Nege jarıtpadı? Jarıttı! Bul jerde qudaydı gúnalawdıń keregi joq. Kewlińe kelmesin,-dep Rámetulla bir jaǵın házilge alıńqırap sóyledi. -Usı mákemede sennen kóp bayǵa tiygen qatın joq shıǵar. Ya qáte me? Men urlamay-surlamaydı aytıp otırǵanım joq. Buyaǵınan qudayǵa ókpelemeseń de boladı.

-Áy, tandırı shıqsın, túwe!-dep Sánegúl tógile berdi. -Qurı atı erkek bolmasa, bayǵa jarıdım ba? -Haw? -dep Kúldi Rámetulla. -Kúyewge jarımasań, jeti balanı ne, dúkannan satıp aldıń ba? -Áy, jeti bala, jeti bala! Jeti bala tileppen be bul qudaydan...

-Sen, Sánegúl, óytip, hásilikke ketpe. Haw, bir tırnaqqa zar bolıp júrgenler de bar ǵoy.

-Balanı qoyıp turayıq, Meniń bir jaman ádetim bar, araǵa gáp qosılsa, kelgendegi jumısımdı umıtıp ketemen. Men mázi kelgenim joq.

-Haw...

-Kásiplik awqamnıń baslıǵı bolǵan soń járdem sorap keldim. -Járdem? Qanday járdem?

-Materiallıq járdem-dá!

-Hee, qorqıp kettim ǵoy,-dep kúldi Rámetulla. -Sennen ayaytuǵın járdemim joq. Sen de maǵan járdem etip...

-Ne járdem! -Insanıylıq...

-Insanıylıq járdem degen sırt elden kelmey me?-dep kúldi Sánegúl. -Onday járdem beretuǵın meniń asıp-tasıp atırǵan baylıǵım bar ma? Lekin, tilińniń astında bir nárse barǵa uqsaydı ǵoy. Qıpsalay bermey, Rámetulla aǵa, kewlindegin ashıq ayta ber. Sennen ayanatuǵın jerim qaldı ma? Ózimnen pitetuǵın is bolsa yaq demeyin.

Rámetulla bul hayaldıń gápiniń qayaqqa jıljıp baratırǵanın túsine qoydı, jasıraq nashar ǵoy ele, qıyalı qayaqarǵa alıp qashpasın bası bos bolǵan soń tartınatuǵın kúyewi joq, jas jigitler bundaylardı kózine ilmeydi, Rámetulla qusaǵan tis qaqqanlar tabıla bere me?

-Boptı, boptı!-dedi Rámetulla qolların ısqılap. -Maǵan usı sóziń kerek edi ǵoy.

Sánegúldiń kózleri shaxmaqtıń tasınday jarqıldap ketti, aq bozlaq júzine qan juwırıp qızarań tarttı, kem-kem sulıwlanıp baratırǵanday. Rámetulla onıń bunday shırayın ańǵarmay júr eken, gey bir nasharlardıń sulıwlıǵın bir qaraǵannan seze bermeyseń, hesh kim kórmegen, hesh kim sezbegen gozzallıǵı keyin-keyin qalqıp shıǵa baslaydı, hátte, burın kózge ilmey júrgen bolsań endi oǵan ashıq bola baslaǵanıń, júregindegi qalǵıp atırǵan sezimlerdi bir jaǵımlı lep qozǵalta baslaǵanın bir-aq bilip qalasań. Lekin, Rámetullanıń maqseti basqa bolǵanlıqtan bunday kórse qızarlıqqa kózlerin jumdı.

-Qashan kúteyin? -dep Sánegúl pútkilley basqa jolǵa arbasın súyredi. Rámetulla onıń buzılısa baslaǵanına ashıwlanarın da, quwanarın da bilmedi. «Tawǵa bir jemis pitipti, jep keyik nemiz ketipti» dep oyladı ol. Keyin bolatuǵın nárse ǵoy bul, bálkim, iske aspay-ám qalar.

-Kúteyin degeniń ne, Sánesh? Kútkendi qoy...

-Birden asıǵasań-aw, Reke,-dep sıbırlandı Sánegúl esik betke bir qarap alıp. - Kabinette qolaysız boladı ǵoy.

-?ooy, Sánegúl... Sánesh qaraǵım-áy! -dep kúldi Rámetulla. -«Men ne deymen, qobızım ne deydi» degendey ettiń-aw! Sen nelerdiń basın shatpaqlap otırsań ózi? Anıq bay kerek bolsa, onı tawıp bereyin. Tap, waqıtsha emes, qasıńda kúni-túni jatatuǵın, aldıńda domalap júrip xızmet etetuǵın, ballarına pákize ata bolatuǵın erkek tawıp bereyin. Meni ne qılasań, óz ruwzgershiligime ózim zorǵa jarap júrgen adamman. Tek, sen yaq demeseń boldı, kúyew tayın!

Sánegúldiń demine nan pise baslaǵan qumarlıǵı áp-sátte quyınday ótip ketti. Ol stolda jalpayıp otırıp qaldı da birden shıraysızlanıp qalǵanday boldı. Kózdi ashıp jumǵansha baǵanaǵı eki iyni kóterilipbasılıp turǵan hayal jeli shıǵıp ketken toptay pıssıydı da qaldı.

-Pay, adamnıń pısın qurtasań-aw! Bay dep basımdı aylandırma meniń,-dep endi ashıwlana basladı. -Jeti balam menen meni kim aladı? Ya? Kim?

-Sen óytip ózińdi páske taslay berme, Sánesh. Balanıń qádirin biletuǵınlar da tabıladı. Balanıń ózi tuwe, bir awız sózine inkar adamlar bar. Sondaylar seniń de, perzentlerińniń de qádir-qımbatın biledi.

Rámetullanıń aytıp turǵanları tek onıń kewlin aldarqatatuǵın ulıwma gáptey tuyıldı, Sánegúl ushın Rámetullanıń ózinen de, sóziniń de qızıǵı qalmadı, birden haplıǵıp jer-jahanga sıymay kelgen qumarlılıq otı óship, kewli salqın tarta basladı. Endi bul jerde kóp otırıwǵa da ıqlası qalmadı. Ornınan kóterildi.

-Sen toqtay tur, Sánesh!-dep Rámetulla onı eplep irkti. Gáp ele aqırına jetken joq. -Sonda... ol kim?-dep soradı aqırsında Sánegúl. -Men tanıytuǵın adam ba ózi? -Tanıǵanda qanday! Kún de kórip júrseń...

-Ol kim eken, janım?-dep oylanıp qaldı Sánegúl. -Vladimir aǵanı!...

Qápelimde jaydıń ústine bomba túskendey Sánegúl shorshıp ketti. Bir nárselerdi aytpaqshı edi, durıslap tili aylanbadı. Állenemirde ózine kelip soradı:

-Ózimizdiń Vladimir aǵa ma, ya basqa bir orıs pa? Rámetulla ishek-silesi qatıp kúldi.

-Qoy, orısı tússin! Orıstı ne qılayın saǵan jaqınlatıp... Sánegúl taǵı ne derin bilmey turdı, birden tıǵılıp kelgen ashıw sózge jol ashıp bermedi. Sonsha húrmetlep júrgen Rámetulladay aǵası ermek etiwge qaraǵanı ma? Ya oynap atır ma eken? Burınları buytip házillesipeytuǵın edi.

-Endi meniń teńim Vladimir aǵa bolıp qalıp pa? Soǵan ılayıq kórip tursań ba, Rámetulla aǵa? Tandırı shıqsın, saqalı bir qushaq bolıp...

-Haw, haw? -dep taǵı kúldi Rámetulla. -Sen onıń saqalın qushaqlap jatayın dep atırǵanın joq ǵoy. Júdá kórpeniń ishine jayǵaspay baratırsa, qırdırıp-aq taslarsań. Saqalsız adamlar ólip atırǵan joq ǵoy, áytewir.

-Qoy, qoy!-dep Sánegúl julqındı. -Saqalı da qurısın, ózi de qurısın!

-Sen onı ǵarrısınba, -dedi Rámetulla. -"awqıyǵan saqalı bolmasa, ózi ele jas-aw. Jańa payǵambar jasına kelipti.

-Payǵambar jası degen ne?

-Alpıs úsh jas-tá. Muxammed payǵambarımız alpıs úsh jıl ómir súrgen ǵoy. -Sonda... payǵambar jası az jas pa? Meniń ákemnen tórt jas úlken eken.

-Qoy! Onda óziń bil, Sánegúl,-dep Rámetulla raydan qayttı. Ákesinen tórt jas úlken bolsa, qoy, kelispeydi. Vladimir aǵa ózinen kishi adamǵa qalay qáyin atam dep otıradı? -Sánegúl, qattı ketsem, keshir, qaraǵım. Biyshara ǵarrı kempirsiz qıynalıp júrgen soń ayta qoyıp edim. Biziki bir dáldalshılıq ǵoy. Keńsemizde, bala, oǵan qayım kim bar?

Sánegúl oylanıp otırmadı:

-Jesirler kóp ǵoy... baslıǵımızdan baslap...

-Way-uooy, qoy!-dep Rámetulla esikke qarap saqlıq etti. -Seniń usınday birden qattıǵa ketip qalatuǵınıń bar-dá, Sánegúl. Baslıq degen tawdıń basındaǵı juldız ǵoy.

-Qashanǵı juldız bolıp turadı? Endi t-y jıldan keyin onıń da mennen artıqmash jeri qalmaydı. Házir hámel ǵoy onı...

-Qoy, sen ózińniń sıqpanıńdı sıq! Baslıqtıń qanday bolǵanı menen ne jumısıń bar? Usı hayallarǵa hayranman-áy, birewdi sırtınan sayıp otırmasa, kewli kenshimeydi,-dep Rámetulla aytqanına anıq kónbegennen keyin Sánególdi jek kóre basladı. -Óziń mikroda eki bólmeli ketekte otırıpsań. Jeti balań bolsa, olar birinen keyin biri úylense, sol jayǵa qalay jaylasasız? Sen Vladimir ǵarrınıń saqalın oylaǵansha usı jaǵın oylamaysań ba? Qızlarıń bolsa keter, sonda da qalǵanları az ba? Vladimir aǵanıń bolsa pákize jayı bar, jeri bar. Tınısh kóshe. Men seniń paydańdı oylap aytıp atırman. Tiymeseń, hárgiz allaǵa tiy! Ne, usı mákemedegi jesirlerge bay tawıp beriw planım bar ma? Aytpaqshı, Minayxan qalay bolar eken?

-Qáydem, aybıqáddemlew...

-Sonda juwasımız sen be? Qoydıń awzınan shóp almaytuǵın Sánegúl degen juwas qatın sen be? Minayxan aybıqáddem bolǵanda ne, iyttiń awzındaǵı súyekti alıp júr me?

Rámetullanıń gáplerine Sánegúl kúlerin de, ashıwlanarın da bilmedi. -Sen onı da túrtkishlep kór.

-Minayxandı ma?-dep soradı Rámetulla, qáytip túrtkishleytuǵının kóz aldına keltire almasa da. -Awa. Kelini menen ońısıǵı jaman dep esitetuǵın edim. Balası menen kelinin qaldırıń, ózi bayǵa

tiyip ketse de boladı ǵoy. Solardıń dıńǵırlısınan qutıladı. Biraq, oǵan da pasomlaw ǵarrı kerek shıǵar? -Áy pasomda basıńız qalsın, túwe!-dep kúldi Rámetulla. -Ǵarrı bolǵan soń pasom bola ma ol?

Pasom bolǵanda qız alar edi. Usı qatınlar-ám qızıq-áy, ózi, Vladimir aǵa pasom bolǵanda qarawıl bolıp júre me? Bir kabinette otırmay ma ayaǵın kókke tirep, shırrıyıp!

-Qoy, keteyin,-dep Sánegúl túrgeldi. -Buxgaltırımız joytıp atırǵan shıǵar. -Onda usınıń menen gáp tamam ba?

-Awa. Ótpes jerge pıshaq urıp ne qılasań, Reke,-dedi de Sánegúl shıǵıp ketti. Jaydıń ishindegi qapırıq hawa qıza basladı. Írshıp shıqqan ter kóylektin sırtınan daǵallanıp, suwǵa malıp alǵanday boldı. Burın hár kabinette bir kondiсioner bolıwshı edi, sırtta mıs qaynap tursa da ishte tońıp otıratuǵın ediń. Endi kóp áyneklerde kondiсionerlerdiń úńireygen ornı qaldı, ornında turǵanları islemeydi. Suwıtıwdıń ornına ısıtıp jiberedi. Áynekti ashıp qoyǵan menen daladaǵı ıssılıq ishke urıp, ábden janıp ketedi.