Mámleketlik tilde is júrgiziw

400

401

402

V

403

C

ÁLIPBE QARAQALPAQ ÁLIPBESINDEGI HÁRIPLER, OLARDÍŃ IZBE-IZ

JAYLASÍW TÁRTIBI HÁM ATLARÍ

QARAQALPAQ TILINIŃ TIYKARǴÍ

ORFOGRAFIYALÍQ QAǴÍYDALARÍ

ÁLIPBEDEGI HÁRIPLERDIŃ XÍZMETI HÁM

JAZÍLÍWÍ

Álipbeniń quramına kirgen háripler xızmetine qaray eki túrli bolıp bólinedi:

1) dawıslı seslerdi bildiretuǵın háripler: a, á, e, i, i, o, ó, u,

ú.

2) dawıssız seslerdi bildiretuǵın háripler: b, d, f, g, ǵ, h, x, j, k, q, l, m, n, ń, p, r, s, t, v, w, y, z, sh, c, ch.

DAWÍSLÍ HÁRIPLERDIŃ IMLASÍ

§1. A a háribi – juwan, ashıq dawıslı a sesiniń tańbası. Ol juwan buwınlı sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıladı: adam, alma, ana, bala, taw, tas, qaharman, abadan, avtobus, vagon hám t.b.

§2. Á á háribi – jińishke, ashıq dawıslı á sesin tańbalaydı. Bul hárip, kóbinese sózlerdiń birinshi buwınında, geyde ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarda da jazıladı: álem, bárhama, kán, qánige, gálle, qálem, kútá, báhár, másláhát, Ábdirasúwli hám.t b.

§3. E e háribi – jińishke, qısıq dawıslı e sesin bildiredi. Ol túpkilikli hám basqa da ózlestirme sózlerdiń barlıq esitilgen orinlarında dara e túrinde jazıladı: el, eki, etik, ertek, erkin, terek, bes, besik, besew, kerege, kóleńke, elektr, ekran, ekonomika, emal, epitet, estetika, chechen, Elena, Egor hám t.b.

§4. Í ı háribi – juwan, qısıq dawıslı ı sesiniń tańbası. Bul hárip túpkilikli sózlerinde qısqa dawıslı sesti bildirse (ılaq, ıdıs, ırım, orın, tınıq, qızıl hám t.b.), tıl, sır, cıgan sıyaqlı rus tili arqalı kirgen sózlerde ádettegiden góri sozılıńqılaw aytıladı.

§5. I i háribi – jińishke, qısıq dawıslı i sesin tańbalaydı hám sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıla beredi: is, ilim, iyin, irimshik, iyis, isenim, ilmek, til, biz hám.b. sózlerde qısqa dawıslı seslerdi bildirse, al kino, lirika, ximiya, fizika,

ekonomika t.b. sıyaqlı rus tili arqalı kirgen sózlerdiń jazılıwında sozılıńqı aytılatuǵın sestiń xızmetin de atqaradı.

Íy/iy qosarlıları jıy, jıyın, kiy, kiyin, siyle, iyne, qıy, qıyın, qıydı, qıyadı, toqıydı, uyıydı, bekiydi, suwıydı hám ádebiy, mádeniy, ilimiy hám t.b. sıyaqlı sózlerdiń aqırında qosarlı túrinde saqlanıp jazıladı.

Ańlatıw: qánige (qániyge emes), tágdir (tágdiyir emes), tásir (tásiyir emes) hám t.b. sózlerde. Sonday-aq Ámin (Ámiyin emes) Ámina (Ámiyina emes), Nızamatdin (Nızamatdiyin emes) hám t.b. sıyaqlı adam atlarında i háribi sóylewde ádettegiden sozılıńqırap aytılsa da, jazıwda birinshi kórsetilgen túrinde jazıladı.

§6. O o háribi – erinlik, ashıq dawıslı o sesiniń tańbası. Bul hárip, kóbinese túpkilikli hám ózlestirme sózlerdiń dáslepki buwınında, al ózlestirme sózlerdiń basında, aqırında da jazıladı: ol, oraq, oramal, ot, otın, otaq, otar, qonaq, sora, sona, Omar, oda, opera, okrug, order, ocherk, okean, radio, kino, video hám t.b.

§7. Ó ó háribi – erinlik, ashıq dawıslı ó sesiniń tańbası. Ó háribi, kóbinese sózlerdiń birinshi buwınında jazıladı, sońǵı buwınlarda esitilgen menen jazıwda júdá siyrek qollanıladı: óz, ót, ómir, óner, óndiris, ógiz, bóz, kóz, kólem, kóylek, bódene, kóleńke, tól, ónim, maysók, átshók, áshekóy, átóshkir, átkónshek hám t.b.

§8. U u háribi – erinlik, qısıq dawıslı u sesiniń tańbası. Bul hárip, kóbinese sózlerdiń dáslepki buwınında hám geybir sózlerdiń keyingi buwınlarında da ushırasadı hám jazıladı: ul, usı, usıl, untaq, ultan, ullı, qulın, julın, qudıq, qundız, maqul, maqluq, huqıq, ǵulǵula hám t.b. Al, institut, universitet, galstuk, Ukraina, ustav, jurnal hám t.b. sıyaqlı ózlestirme sózlerde hám

Aruwxan (Aruxan emes), Sulıwxan (Suluxan emes), Aytuwǵan

(Aytuǵan emes) Muwsa (Musa emes) hám.t.b. túpkilikli adam atlarında u háribi ıw/iw, uw/úw qosarlarınıń xızmetin atqarıp, sozılınqı aytıladı hám jazıladı.

§9. Ú ú háribi – erinlik, qısıq dawıslı ú sesiniń tańbası. Bul hárip, kóbinese sózlerdiń birinshi buwınında jazıladı: úki,

úzik, úmit, túlki, júzik, sútilmek, úyrek, kún, tún hám t.b. Al, dástúr, májbúr, búlbúl, dúldúl, gúmgúm, biygúna, nagúman, Qumshúńgil, Aygúl, Aqsúńgúl hám t.b. sıyaqlı sózlerdiń ortanǵı hám sonǵı buwınlarında da jazıladı.

Uw/úw, ıw/iw qosarlılarınıń jazılıwı: uw/úw qosarlıları, kóbinese sózlerdiń birinshi buwınında jazıladı da, sońǵı buwınlardı ıw/iw túrinde jazıladı: jazıw, seziw, súziw, suwıw, jayıw, sızıw, rawajlandırıw, bilimlendiriw hám t.b. Biraq, geypara birigip jazılatuǵın kúnshuwaq, ulıshuw-qumquwıt sıyaqlı qospa sózlerde ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarında da jazıladı.

§10. Sóz ishinde qatar qollanılatuǵın dawıslılardıń imlası:

1)ia: material, radiator, milliard, radiaciya hám t.b;

2)io: radio, biologiya, million, stadion hám t.b;

3)ai: Ukraina, mozaika, novokain hám t.b;

4)oi: alkaloid, ellipsoid hám t.b;

5)ea: eo: teatr, okean, laureat, teorema, seans, realizm hám t.b;

6)ae, oe: aerobus, aerodrom, poema, poetika, coefficient hám t.b;

7)oa: oazis, kinoaktyor, radioaktiv hám t.b.

Basqa jaǵdaylarda qatar kelgen dawıslılar qaraqalpaq tilinde dástúrli aytılıwı boyınsha jazıladı: sanaat, qanaat, jámáát, zúráát, saat hám t.b.

DAWÍSSÍZ HÁRIPLERDIŃ IMLASÍ

Dawıssız háripler únli hám únsiz dawıssızlar bolıp ekige bólinedi:

1)únli dawıssızlar: b, d, g, ǵ, j, l, m, n, ń, r, v, w, y, z.

2)únsiz dawıssızlar: f, h, x, k, q, p, s, t, sh, c, ch.

ÚNLI DAWÍSSÍZLAR

§11. B b háribi – qos erinlik b sesiniń tańbası. Bul hárip túpkilikli sózlerde, kóbinese sózdiń basında, ortasında b sesi túrinde jazıladı: bala, bazar, balıq, bajban, barabar, baba, baraban hám t.b. Ol túpkilikli sózlerde sóz aqırında qollanılmaydı. Al, geypara ózlestirme sózlerdiń aqırında p bolıp aytılǵan menen, seslik ózgesheligi esapqa alınbay, háriplik princip tiykarında b háribi menen jazıladı: arab, klub, shtab hám t.b.

§12. D d háribi – d sesin tańbalaydı. Bul sózlerdiń basında, ortasında, aqırında aytıladı hám jazıladı: dala, dana, dándan, dárya, joldas, qurdas, abadan, áwlad hám t.b. Awızeki sóylewde shad, abad, pud, sud, zavod, Xalqabad sıyaqlı sózlerde t bolıp aytılǵan menen d jazıladı.

§13. G g háribi – dawıssız g sesiniń tańbası. Bul hárip, kóbinese sóz ishinde jińishke dawıslılar menen kelip, sózdiń basında hám ortasında jazıla beredi: gúl, gúmis, gúzar, segiz, búgin hám t.b. Geyde ózlestirme sózlerde sóz aqırında da jazıladı: biolog, geolog, pedagog, ginekolog hám t.b.

§14. Ǵ ǵ háribi – dawıssız ǵ sesiniń tańbası. Ol, kóbinese juwan dawıslılar menen kelip, siyregirek sózdiń basında, kóbirek ortada, geyde sóz aqırında da jazıladı: ǵaz, garbız, ǵarǵa, ǵarrı, ǵumsha, ǵozapaya, shaǵala, aǵa, toǵay, baǵ, baǵman, shaǵ hám t.b. Bul hárip gárezsiz, ǵáziyne, ǵárejet, ǵálle, ǵázzel hám t.b. sıyaqlı sózlerde jińishke dawıslılar menen de bir buwında qollanıladı.

§15. H h háribi – kómekey h sesin bildiredi. Bul hárip sózlerdiń esitilgen orınlarında jazıla beredi. Ol túpkilikli sózlerde júdá siyrek, arab-parsı tillerinen ózlesken sózlerde kóbirek qollanıladı: hákim, hámir, házir, báhár, sháhár, baha, máhál, muhabbat, qaharman, hal, halat, hárem, hárre, ah, úwh, pah hám t.b.

§16. J j háribi – dawıssız j sesiniń tańbası. J háribi esitiliwi boyınsha sózdiń basında, ortasında, geyde sonında da jazıladı: jay, jol, jil, júr, jaz, jiyde, jez, hújjet, shóje, góje, tiraj, jurnal, garaj, janr hám t.b.

§17. L l háribi – sonor dawıssız l sesin tańbalaydı. Ol sózdiń barlıq esitilgen orınlarında qollanıladı hám jazıladı: lapız, lebiz, lágen, laqap, labır, láblebi, al, sal, alma, tallıq, ılaqa, awıl, qala, lak, laborant, lenta, lirika, material hám t.b.

§18. M m háribi – erinlik, sonor dawıssız m sesiniń tańbası. Bul hárip sózlerdiń barlıq orınlarında jazıla beredi: may, mektep, mal, mol, múmkin, menmen, sayaman, ilhám, qálem, tam, makaron, Mars hám t.b.

§19. N n háribi – murınlıq, sonor dawıssız n sesin belgileytuǵın tańba. Bul hárip sózlerdiń barlıq orınlarında jazıladı: nan, naqıl, nama, mákan, naǵıs, ana, dene, jonqa, azangı, túngi, Sársenbay, nasos, neft, notarius, nota hám t.b.

§20. Ń ń háribi – murınlıq, sonor dawıssız ń sesin tańbalaydı. Ol sóz ishinde, aqırında qollanıladı hám jazıladı: ań, ańǵar, jańa, ańız, teńge, teń, deńgene, kóń, sheńgel, jıńǵıl hám t.b.

§21. R r háribi – sonor dawıssız r sesiniń tańbası. Bul hárip sózlerdiń ortası menen aqırında kóp qollanıladı hám jazıladı: qora, sora, qoraz, qorıq, kiris, jarǵanat, yaramazan, taraw, qar, zor, otır, tur, júr, qarar, xabar hám t.b. Al, ray, ret, ruqsat, ruwxıy, reń, renish, ruw, ráhát, raxmet, rayon, radio, Rzambet,

Reyim, Rısgúl hám b. sıyaqlı sózlerdiń aldında i, i, u sesleri esitilse de, jazıwda esapqa alınbaydı. Biraq, ırım, ırza, ıras, ırash, Írısqul sıyaqlı sózlerde ı sesi qollanıladı hám jazıladı.

§22. V v háribi – erinlik-tislik v sesiniń tańbası. Bul hárip, tiykarınan, vagon, vazelin, avtobus, voleybol, avtomat, vokzal, valyuta hám t.b. sıyaqlı ózlestirme sózlerde jazıladı.

§23. W w háribi – erinlik sonor dawıssız w sesin bildiretuǵın tańba. Ol sózlerdiń barlıq orınlarında jazıladı:

Watan, waqıt, wáde, wálayat, wáj, taw, suw, gúwen, súwen, hawa, juwan, júwen, awıl, aw hám t.b.

§24. Y y háribi – sonor dawıssız y sesiniń tańbası. Bul hárip az muǵdarda sózlerdiń basında, jiyirek sóz ortası hám aqırında jazıladı: yaqshı, yamasa, yapırmay, yosh, Yaqıp, qoyan, ayaq, tayaq, qoy, toy, oyın, yad, yod hám t.b.

§25. Z z háribi – dawıssız z sesin tańbalaydı. Bul hárip

geypara esitiliw ózgesheliklerine qaramastan sózlerdiń barlıq orınlarında qollanıladı hám jazıladı: zor, zaman, zorǵa, zań, zúráát, zárúr, sazan, qazan, gúze, júzik, júzim, gúz, júz, dúz, lebiz, zoologiya, zootexnik hám t.b.

ÚNSIZ DAWÍSSÍZLAR

§26. F f háribi – erinlik-tislik f sesiniń tańbası. Bul hárip, kóbinese arab-parsı, rus hám rus tili arqalı kirgen ózlestirme sózlerde jazıladı. Awızeki sóylewde p sesine almasıp esitilse de, ádebiy tilde qabıl etilgen imlası saqlanadı: feyil, fabrika, futbol, fermer, ferma, fizika, asfalt, shkaf, kafe, telefon, familiya, fevral, Fatima hám t.b.

§27. X x háribi – x sesin tańbalaydı. Bul qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde ushıraspaydı. Ol, tiykarınan, arab-parsı, rus tili arqalı kirgen ózlestirme sózlerde jazıladı. X háribi awızeki sóylewde q sesine almasıp esitilse de, shıǵısındaǵı dástúrli jazılıwı saqlanadı: xat, xabar, xalıq, xor, xoja, xojalıq, xana, dárixana, asxana, xızmet, xosh, xoshametlew, paytaxt, ximiya, paroxod hám t.b.

§28. K k háribi – k sesiniń tańbası. Bul hárip sózdiń barlıq orınlarında aytıladı hám jazıladı: kóz, kók, kólem, kabap, kámal, kár, kene, kene dári, kiyiz, kiyik, birlik, keklik, kran, kabel, kafe hám t.b.

§29. Q q háribi – q sesin tańbalaydı. Bul hárip, kóbinese juwan dawıslı sesler menen bir buwında kelip, sózlerdiń barlıq orınlarında aytıladı hám jazıladı: qamıs, qayıq, qala, qawıq, qutan, qulın, qulan, qonaq, qulaq, diyqan, puqara, dasturqan, ruqsat, qaq, qamar, uwıq, qatıq hám t.b.

§30. P p háribi – qos erinlik dawıssız p sesiniń tańbası. Bul hárip sózlerdiń barlıq orınlarında aytıladı hám jazıladı: pal, payda, paqal, palapan, sopaq, qap, top, topar, shóp, pán, párman, paxta, ǵozapaya, pochta, parta, planeta hám t.b.

§31. S s háribi – s sesin tańbalaydı. S háribiniń awızeki sóylewdegi shamal, shaǵal, shalı sıyaqlı variantları ádebiy tildiń jazıw norması ushın qabıl etilmeydi. Bul ses sózlerdiń

barlıq orınlarında s háribi túrinde qollanıladı hám jazıladı: suw, sabın, samal, saǵal, salı, saqal, súwret, sán, qasıq, qosıq, dos, tas, Taqıyatas hám t.b.

§32. T t háribi – t sesiniń tańbası. Bul hárip sózlerdiń esitilgen orınlarında jazıladı: taw, tas, tana, taza, toǵay, orta, watan, waqıt, taxtay, sút, talant, tut, qutı, ant, qant, Tórtkúl hám t.b.

§33. Sh sh háribi – únsiz sh sesin tańbalaydı. Ol sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıladı: shash, shana, shanıshqı, shiyshe, basshı, dushshı, Shımbay, Tashkent hám t.b. Bul hárip kirill jazıwındaǵı щ háribiniń ornına da qollanıladı: shyotka

(щѐтка), borsh (борщ), shi (щи), yashik (ящик), pomeshik

(помещик), Sherbakov (Щербаков) hám t.b.

§34. C c háribi – birikpeli c sesin tańbalaydı. Bul rus yamasa basqa evropa tillerinen ózlesken cex, cement, centr, cirkul, koncert, docent, pencillin, konstituciya hám t.b sıyaqlı sózlerde jazıladı da, sóylewde eki sestiń (ts) birikpesi túrinde aytıladı.

§35. Ch ch háribi – birikpeli ch sesiniń tańbası. Ol, kóbinese rus yamasa evropa tillerinen ózlesken sózlerde, sonday-aq túrkiy tillerindegi sózlerde de qollanıladı: chek, chex, pochta, ocherk, chempion, chemodan, chuvash, qarachaybalkar, Matchan, Charjaw, Chirchiq hám t.b. Bul hárip awızeki sóylewde eki sestiń (tsh) birikpesi túrinde aytıladı.

TÚBIR HÁM QOSÍMTALARDÍŃ IMLASÍ

§36. Túbiri únli dawıssız n sesine pitken sózlerge únli b sesinen baslanǵan ekinshi bir sóz yamasa qosımtalar qosılǵanda, sóz aqırındaǵı n sesi m sesine almasıp esitiledi, biraq jazıwda sózdiń túbirindegi n háribi saqlanıp jazıladı: isenbedi (isembedi emes), kónbedi (kómbedi emes), Sársenbay

(Sársembay emes) hám t.b

Sonday-aq, sózdiń aqırı n sesine tamamlanıp, oǵan l sesinen baslanǵan qosımta qosılsa, n sesi l ǵa aylanıp aytılsa da, jazıwda n saqlanıp jazıladı: janlıq (jallıq emes), sanlıq (sallıq emes), kúnlikshi (kúllikshi emes), jánlik (jállik emes) hám t.b.

§37. Aqırı s, z seslerine pitken sózlerge sh sesinen baslanǵan qosımtalar jalǵanǵanda, aytılıwda sh sesi esitilse de, sóz túbirindegi s, z háripleri saqlanıp jazıladı: basshı (bashshı emes), qusshı (qushshı emes), duzshı (dushshı emes), qosshı (qoshshı emes) hám t.b

Sonday-aq, aqırı z sesine pitken sózlerge únsiz s sesinen baslanǵan qosımtalar qosılǵanda da sóylewde sózdiń aqırındaǵı z sesi s sesine almasıp esitilse de, sózdiń túbiri saqlanıp, z háribi jazıladı: jazsın (jassın emes), dúzsin (dússin emes), qazsın (qassın emes) hám t.b.

§38. Aqırı q, k, p únsiz dawıssızlarına pitken sózlerge dawıslı ı, i seslerinen baslanǵan qosımtalar jalǵanǵanda q sesi ǵ sesine, k sesi g sesine, p sesi b sesine ózgeredi hám sol ózgergen túrinde jazıladı: oraq-oraǵı, terek-teregi, górekgóregi, qap-qabı, mektep-mektebi, taraq-taraǵın, taq-taǵıp, shók-shógip hám t.b.

Biraq, gáp, tip, shaq, huqıq, shkaf, mif, telegraf sıyaqlı sózlerge sol qosımtalar jalǵanǵan menen, túbir sózdiń aqırında ózgeris bolmaydı: gáp-gápi, tip-tipi, shaq-shaqı, huqıq-huqıqı, shkaf-shkafı, mif-mifi, telegraf-telegrafı hám t.b.

§39. Aqırı p sesine pitken geypara feyillerge -ıp/-ip qosımtası jalǵanǵanda p sesi w sesine almasadı. Jazıwda sol almasqan túrinde jazıladı: tap-tawıp, tep-tewip, jap-jawıp, sepsewip hám t.b.

§40. Xalıq, orın, erin, awız, qarın, murın sıyaqlı túbir sózlerge -ı/i, -ım/-im tartım qosımtaları jalǵanǵanda túbirdegi qısıq dawıslı ı, i háripleri túsip qalıp jazıladı: xalıq-xalqı, orınornı, qarın-qarnı, awız-awzı, murın-murnı, moyın-moynı hám t.b.

Al, geypara awıl, erik, kórik (atlıq), tilik, shirik sıyaqlı sózlerge jalǵansa, túbir sózdiń sońǵı buwınındaǵı dawıslı háripler túsirilmey jazıladı: awılı-awılı, erik-erigi, kórikkórigi, sherik-sherigi, tilik-tiligi, shirik-shirigi hám t.b. Biraq, erk-erki, kórk-kórki sıyaqlı sózlerdiń jazılıwı buǵan qatnaslı emes. Bular túbirdegi qısıq dawıslı i sesi pútkilley túsip qalǵan túrinde jazılǵanı durıs.

§41. Aqırı bir qıylı eki dawıssızǵa pitken metall, kilogramm, klass, kongress, kilovatt sıyaqlı ózlestirme sózlerge qosımtalar qosılsa, bul dawıssız háriplerdiń birewi túsirilip jazıladı: metall-metalı, metaldan, metallar; klassklası, klastan, klassız; kilogramm-kilogramı, kilogramlap, kilogramnan hám t.b.

§42. Aqırı kt, ng, nk, ńk, mn, zd, st, rk, sk sıyaqlı qabatlasqan dawıssızlarǵa tamamlanǵan sózlerge qosımtalar tikkeley jalǵana beredi: bank-bankke, gimn-gimnniń, poezdpoezdda, tekst-tekstten, park-parkke, reńk-reńkleri, MinskMinskke hám t.b.

§43. Familiya jasawshı qosımtalar aqırı dawıssızǵa pitken ismlerge -ov-ova, dawıslıga pitkende -ev-eva bolip jalǵanadı:

Abaev, Aytbaev, Dáwletbaev, Annaklicheva, Abishov, Ótemisov hám t.b.

QOSPA SÓZLERDIŃ IMLASÍ

QOSÍLÍP JAZÍLÍW

§44. Eki ya birneshe túbirlerden quralǵan qospa sózlerdiń birewi yaki ekewi de fonetikalıq ózgeriske ushıraǵan bolsa, bunday sózler birigip jazıladı: búgin, bıyıl, bilezik, qolǵap, shegara, jarǵanat, ayǵabaǵar, qarabaraq hám t.b.

§45. Eki hám onnan da kóp sózlerdiń qosılıwınan jasalǵan menshikli atlıqlar birigip jazıladı:

a) adam atları: Aytjan, Allambergen, Turdımurat, Seyitkamal, Ultuwǵan, Baǵdagúl, Biybaysha hám t.b.

b) birneshe sózdiń qosılıwınan dúzilgen qala, awıl, jer, suw (dárya, kól, ózek, arna) atamaların bildiretuǵın menshikli qospa atlıqlar bas háripten baslanıp birigip jazıladı:

Qońırat, Qanlıkól, Qaraózek, Taxtakópir, Bestóbe, Taqıyatas, Qazaqdárya, Aqdárya, Qarataw, Qattaǵar, Ellikqala, Qırqqız, Qoyqırılǵanqala, Qaraoy, Teńgeshashqan, Qarabuǵa, Shoqtorańǵıl hám t.b.

§46. Eki sózden quralıp, bir máni ańlatatuǵin qospa sózler (haywanlardıń, quslardıń, balıqlardıń hám basqa da jánlik

hám ósimliklerdiń túrlerin bildiretuǵın ǵalabalıq atlıqlar hám aspan deneleriniń menshikli atamaları qosılıp jazıladı: jolbarıs, dáwseben, tasbaqa, alabuǵa (balıq), túyetawıq, shaytantawıq, aqqutan, iytsiygek, almaqabaq, dasmalqabaq, bóribasar, alamoynaq, Jetiqaraqshı, Tárezi, Úrker (juldızlar) hám t.b.

§47. Eki túbirden quralıp millet, ruw, xalıq atların bildiretuǵın sózler: qarashay, qaraqalpaq, qostamǵalı, teristamǵalı, beskempir, bessarı hám t.b.

§48. Uzaq jıllar dawamında qosılıp aytılıp, mánilik jaqtan bir túsinikke iye bolıp ketken sózler birigip jazıladı: kúnshıǵıs, kúnbatıs, baspasóz, shiykizat, iytayaq, kózáynek, qoloramal, otaǵası, aqsaqal, besatar, besqonaq, kózqaras, qoljazba,

ómirbayan, sarıawırıw, soqırishek, asqazan, demalıs hám t.b.

§49. Ózlestirilgen yamasa awdarma jasaw jolı menen

ózlesken qospa sózler birigip jazıladı: kinoteatr, kinofilm, elektrostanciya, radioesittiriw, telekórsetiw, kinosayaxat, fotoqaǵaz hám t.b.

§50. Hár, hesh, gey, álle, bir sıyaqlı sózler ózinen sońǵı kelgen almasıq hám ráwish penen qosılıp, bir túsinik bildirip kelse, qosılıp jazıladı: hárkim, heshkim, hárbir, heshbir, heshqashan, heshqanday, állekim, álleqanday hám t.b.

§51. Bazı, gey, bir, hesh sózleri geypara kem mánili sózler menen qosılısqanda birigip jazıladı: bazıbir, geypara, birotala, heshteńe, birtalay hám t.b. Sonday-aq, bazıbir, geypara, birpara, birdeme, heshteńe, hárdayım, birotala, állenebir sıyaqlı ekinshi sıńarları óz aldına qollanılmaytuǵın sózler de qosılıp jazıladı.

§52. Qısqarǵan sózlerdiń barlıq túrleri hám olarǵa jalǵanatuǵın qosımtalar qosılıp jazıladı: QR, QMUdıń, KamAZ, pedinstitut, TashMIdi, ÓzRIAQB (Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bólimi) hám t.b.

SÓZLERDIŃ BÓLEK JAZÍLÍWÍ

§53. 1) eki ya birneshe sózlerdin dizbeklesiwinen jasalǵan qospa atlıqlardıń sıńarları óz mánilerin joǵaltpaǵan bolsa, onday

qospa atlıqlar bólek jazıladı: Aral teńizi, Orta Aziya, Batıs Evropa,

Jaqın Shıǵıs, Góne Úrgenish, Ullı Britaniya, Arqa Kavkaz, mal sharwashılıǵı, awıl xojalıǵı, pútkil jer júzi hám t.b.

2)anıqlawısh hám ayqınlanıwshılıq qatnastaǵı qospa atlıqlar: mal qora, ayaq kiyim, bas kiyim, temir jol, tas jol, asfalt jol, ul bala, qız bala, jas óspirim, oqıw kitabı, til bilimi,

Berdaq shayır, Jiyen jıraw, Ernazar alakóz, Qulen bolıs, Erejep tentek hám t.b.

3)atlıq hám kómekshi atawishlardıń dizbegindegi qospa sózler: Aral boyı, Kavkaz artı, saylaw aldı, úy qaptalı hám.b.

§54. 1) eki yaki onnan kóp sapalıq, kelbetlikten jasalǵan qospa kelbetliklerdiń sıńarları bólek jazıladı: qara torı, kók ala, aq boz, qara qońır, aq quba, qızıl qońır hám t.b.

2)sońǵı komponenti kelbetlik jasawshı qosımtalı kelgen qospa kelbetlikler: ashıq, júzli, biyday reńli, keń jawırınlı, uzın boylı, kóp sanlı, úsh kúnlik, qoy kózli, kóp etajlı, bes balalı hám t.b.

Sonday-aq, usı toparǵa kiretuǵın qospa kelbetliklerdiń qosımtasız jasalǵan túrleri de bólek jazıladı: bota kóz, er júrek, biyday reń hám t.b.

3)predikativlik baylanıstaǵı atawısh sóz dizbeginen payda bolǵan qospa kelbetlikler bólek jazıladı: esi durıs, kem aqıl, júzi qara, mańlayı qara, mańlayı sor, júzi sur, pir qaqqan, kórse qızar hám t.b.

§55. 1) sanaq san hám aralas túrdegi qospa sanlıqlar bólek jazıladı: on bir, on bes, on toǵiz, eliw bes, bes júz eliw, bir mıń toǵız júz toqsan bir, jigirma birinshi (ásir) hám t.b.

2)bólshek sanlıqlar: úshten bir, tórtten biri, eki pútin besten

úsh hám t.b.

§56. Qospa feyillerdiń sıńarları bólek jazıladı: tamam boldı, kirip shıqtı, aytıp boldı, tastıyıq etti, maqul kórdi, barıp keldi, islep júr, uyqılap atır, kómek berdi, jaqsı muwapıqdi, qol qoydı, jazıp boldı t.b. Sonday-aq ápkel, ákel, ápket, áket, apar usaǵan qısqartılıp aytılatuǵın feyiller jazıwda bólek jazıladı: alıp kel, alıp ket, alıp bar hám t.b.

§57. 1) jer, jaq, tárep, man kómekshileriniń siltew almasıqlarǵa qosılıwınan jasalǵan qospa ráwishler bólek