Filosofiya (Lekciyalar tekstleri)

- 81 -

pikirinshe, ómir súriw demek, bul qabıllawda bolıw degen sóz. Sırtqı dúnyanıń zatlarınıń hám qubılıslardıń obektiv ómir súriwi demek materiya túsinigin Berkli biykarlaydı. Bul túsinik ulıwma sonıń ushın jalǵan. Biz materiyanı qabıllamaymız, ol zatlardıń belgili qásiyetlerin - dám, iyis, túr h.t.b. qabıllaymız. Berkli bulardı qabıllawdı ideyalar dep ataydı. Bizdi qorshap turǵan zatlar qudaydıń aqılında ideyalar sıpatında ómir súredi, al ol óz gezeginde jerdegi ómirdiń sebebi hám dáregi boladı.

Berklidiń barlıq shıǵarmalarında hátteki ekonomika, siyasatqa hám huqıqqa arnalǵanlarında hám din tuwralı pikir bar. Onıń pikirinshe, din jámiyetti birlestiredi, al ateizm jámiyet ushın qáwipli qılmıs.

Devid Yum (1711-1776j.)

Berklidiń zamanlası. Sırtqı dúnya barma degen sorawǵa Yum bilmeymen dep juwap bergen. Pútkil aqıl-oyımız olardı shaqıratuǵınlar menen emes, al biziń sózlerimizdiń mazmunı menen is alıp baradı.

Yum haqıyqıy bilim logikalıq penen alınadı. Izertlew predmeti faktqa súyenip logikalıq jaqtan dáliyllenbeydi. Tájiriybeni Yum tásirlerdiń aǵısı, al olardıń sebebi belgisiz, tanıp bilinbeydi dep túsindiredi. Onıń pikirinshe, tájiriybelik bilimniń anıq emesligi sonda, tájiriybede dáslep qubılıs tuwralı bir tásirge, sońınan ekinshi tásirge iye bolamız. Biraq bul jerde bir nárseni túsiniwimiz kerek. Eki qubılıs biriniń izinen biri kelebermeydi, birewi ekinshisiniń sebebi, ekinshisi onıń aqıbeti boladı. Bul durıs. Biraq Yum bunnan sebepliliktiń obektiv xarakterin tanıp biliwdiń múmkin emesligi tuwralı juwmaq jasaydı, onıń obektivligin biykarlaydı. Sonıń menen birge Yum obektiv sebepliktiń ómir súriwi ideyalarınıń tuwındasın seziwlik tásirlerdiń tiykarındaǵı yadtıń obrazlar túrin de maqullaydı. Barlıq seziwlik tásirler teń emes: olardıń birewleri ayqın, tirishe, turaqlı. Bular adamlardıń praktikalıq orientaсiyası ushın jetkilikli. Jıldıń periodlıq almasıwında, kúnniń kúndelikli shıǵıwında hám batıwında biz isenimlimiz. Bul isenim qaytalanıp turǵan bir qubılıstı kóriwdegi ádetleniwlerge tiykarlanǵan. Yum Berklidiń materiya túsinigin sınǵa alıwın ǵana emes, adamnıń bolmıs túsinigin sınǵa alıwın hám qabıl etti. Din máselesinde Yum onıń payda bolıwı, soсiallıq funkсiyaların biraz tábiyiy túrde túsindiriwge urındı. Onıń áhmiyetin ásirese morallıq normalardıń tastıyıqlawlarında hám háreketiniń qáliplesiwinde moyınladı.

XVIII-ásirde Franсiyada filosofiyalıq oydıń rawajlanıwı bilimlendiriwdiń, keń mádeniy ideologiyalıq hárekettiń tiykarında ámelge astı. Bilimlendiriwdiń tiykarǵı belgileri klassikalıq anıqlılıq, izbe-izlik hám radikallıqta kórindi. Shınına kelgende dóretiwshilik penen oylaytuǵın hámme Franсuz oyshıllarıfilosoflar hám bilimlendiriwshiler boldı. Onıń kórnekli wákilleri: Volter, Russo, Didro, Lametri, Gelveсiy hám Golbax. Al olardıń ideyalıq qarsılasları teologlar

ǵana boldı. Onıń ústine filosofiyalıq diskussiyalar bilimlendiriwdiń óziniń wákilleri arasında boldı. Filosof-bilimlendiriwshiler ózleriniń kóz-qaraslarında materialistlik kóz qarastı onıń mexanikalıq formalarında maqulladı. Durıs, olardıń jumıslarınıń gey birewleride dialektikanıń elementleri boldı. . Didronıń kóz-qarasınan, tábiyat(materiya) hámme nárseniń tiykarı, ózi menen ózi ómir súredi, máńgi jasaydı, sebebi onıń óz sebebi ózinde. Individke baylanıslı materiya sezim organlarına anaw ya mınaw jol menen tásir etkenniń bári. Materiallıq deneler atomlardan turadı. Birinshi gezektegi wazıypalardıń biri sıpatında bilimlendiriwshiler mámleketlik vlasttıń sekulyarizaсiyasın - demek shirkewdiń mámlekketten bóliniwin atadı. Olar mámleket tárepinen shirkewlerdiń hám sektorlardıń iskerligin qadaǵalaytuǵın qadaǵalawlardıń bolıwın maqulladı. Olardıń oyınsha, bul qadaǵalaw puxaralıq nızamdı buljıtpay orınlawı, diniy fanatizmdi hár túrli dinge iseniwshiler arasında boldırmawı tiyis. Bilimlendiriwshiler adamdı qayta dóretiwdi, onı kemshiliklerdi qutqarıwdı, olarda unamlı táreplerdi rawajlandırıw hám sońında qorshaǵan jámiyetlik ortanı rawajlandırıwdı árman etti.

XVIII-ásirdiń aqırı, XIXásirdiń basında Germaniya ekonomikalıq hám siyasiy jaqtan artta qalǵan mámleket bolıwına qaramastan, franсuz revolyuсiyasınıń kúshli tásirinde filosofiya payda boldı. Onıń qáliplesiwinde tábiyattanıw hám jámiyet tanıw jetiskenleri úlken

- 82 -

rol oynadı. Fizika, ximiya úlken jetiskenliklerge eristi. Organikalıq tábiyattı úyreniw alǵa ilgerledi, matematika oblastındaǵı ashılıwlar proсesslerdi olardıń anıq sanlıq kórinisinde túsiniwge múmkinshilikler berdi. Bunnan basqa organizmlerdiń rawajlanıwınıń sırtqı orta menen belgileniwshiligi haqqında Lomarktıń táliymatı úlken qızıǵıwshılıq penen qabıllandı. Buǵan jańasha astronomiyanıń, geologiyanıń hám embriologiyalıq teoriyalar da kiredi. Bul teoriyalardıń hámmesi, sonday-aq adamzat jámiyetiniń rawajlanıw teoriyası, rawajlanıw ideyasın haqıyqatlıqtı biliwdiń teoriyası sıpatında hám metodı sıpatında islep shıǵıw zárúrligin belgiledi.

Immanuil Kant (áwǵń-áh0ńj.) nemeс klassikalıq filosofiyasınıń tiykarın salıwshı. Ullı filosof, tereń hám ótkir alım. Ol tárepinen islenip shıǵılǵan Kún sistemasınıń gaz dumanınan kelip shıǵıwı konсepсiyası usı búginge deyin astranomiyanıń eń fundamental ilimiy ideyalarınıń birinen sanaladı. Kanttıń tábiyiy ilimiy ashılıwları tábiyattı metafizikalıq durıs túsindiriwshilerdiń arasına ala pasırlını alıp keldi. Sebebi olar oǵan tanıs tábiyat tanıwdıń prinсplerin tek álemniń dúzilisine emes, al onıń genezisine hám rawajlanıwına qollanıw boyınsha birinshi umtılıw boldı. Kanttıń taǵı bir xızmeti sonda, ol haywanlardı bólistiriwdi olardıń kelip shıǵıw tártibi boyınsha ámelge asıw ideyasın, adamzattıń rasasınıń tábiyiy kelip shıǵıw teoriyasın usındı.

Kanttıń kóz qarasınsha, bolmıs, moral hám din sıyaqlı kardinal filosofiyalıq problemalardı sheshiwge kirispesten burın, adamzat biliwiniń múmkinshiliklerin hám shegarasın izertlew zárúr. Biliwdiń zárúrli sharayıtları aqıl-oydıń ózinde jámlengen hám bilimniń tiykarların quraydı. Kant adam tárepinen qabıllanatuǵın zatlardıń qubılısları hám zatlardı ózi menen ózi jasap atırǵan sıpatında ayıradı. Biz dúnyanı qalay bolsa tap sol túrde emes, al bizge qalay kóringendey bolsa tap sonday etip tanıp bilemiz. Biziń bilimlerimizge tek zatlardıń qubılısları yamasa fenomenler tiyisli dep tastıyıqlaydı Kant. Olar biziń tájiriybemizdiń mazmunın quraydı. Ózlik zattıń seziw organlarına tásiyri nátiyjesinde seziwlerdiń xaosı payda boladı. Bul xaos birlikke hám tártipke biziń aqıl oyımızdıń kúshi menen túsedi. Tábiyat nızamları esaplaytuǵınlarımız shın mánisinde aqıl, oy tárepinen qubılıslar dúnyasına alıp kelingen baylanıs. Basqasha aytqanda, biziń aqıl-oyımız tábiyatqa nızam buyıradı. Biraq qubılıslar dúnyasına adamzat sanasınan biyǵárez zatlardıń mánisiózlik zatlar sáykes keledi. Olardı absolyut tanıp biliw múmkin emes. Ózlik zatlar bizler ushın tek noumenler, demek aqıl jetetuǵın, biraq tájiriybede berilmegen tiykar.

Kant adamnıń aqıl-oyınıń sheksiz kúshine sheksiz isenimdi skeptikalıq dárejede bahalaydı. Bul isenimdi dramatizm dep ataydı. Adamzat biliwiniń prinсipiallıq shekleniwinde belgili ádep ikramlıq mánisin kórdi. Eger adam absolyut bilimge iye bolǵanda, onda onıń ushın ádep ikramlıq wazıypanı orınlawǵa táwekel de, gúres te bolmaǵan bolar edi.

Keńislik hám waqıt ideyaları, Kanttıń kóz qarasınan adamǵa qabıllawdan burın belgili. Keńislik hám waqıtideallıq, al reallıq emes. Seziwlik tásirler bir biri menen pikirleslerdiń járdeminde baylanısadı. Bul pikirlerdiń tiykarında kategoriyalar, demek ulıwma túsinikler bar. Olar, Kanttıń túsindiriwinshe, taza oylawdı minezlewshi taza logikalıq formalar, al onıń predmeti emes. Kategoriyalar adamǵa apriori -demek qálegen tájiriybege deyin berilgen.

Biliw tuwralı táliymatta Kant dialektikaǵa kóp orın beredi. Qarsılıq biliwdiń zárúrli tamanı sıpatında qaraladı. Biraq dialektika Kant ushın subektivlikke iye, ol tek gnoseologiyalıq prinсip, sebebi oylaw iskerliginiń qarsılıǵın ǵana sáwlelendiredi. Al bilimlendiriw mazmunın sáwlelendirmeydi. Sonıń ushın dialektikanıń predmeti bilimlendiriw mazmunınan ajıralǵan logikalıq formalardıń ózleri boladı. Kanttıń dinshillik isendiriwlerine qaramastan onıń Metafizikanı kritikalawı dinge kóp zıyan tiygizdi. Sebebi ol sońǵını anıq raсionallıq tiykarlardıń múmkin emesligin kórsetti. Filosofiya hám jeke ilimlerdiń din menen radikal dárejede bóliniwin ótkize otırıp, Kanttıń óziniń aytıwınsha, bilim oblastın din ushın sheklewge urınǵan menen túsinikli sebeplerge baylanıslı bul bilimniń diniy isenimnen ǵárezli ekenligin sheshiwshi túrde biykarlaǵanın onsha kóp sırtqa shıǵarmaydı.

- 83 -

Hemeс filosofiyası Kanttan soń I. G. Fixte (1762-1814j.) hám F. Shelling (1775-1854j.) tárepinen islenip shıǵıldı. Olar Kanttıń qubılıslar hám zatlar arasındaǵı qarama-qarsılıǵın basıp ótiwge, onı bólistiriwge urındı. Bul Fixte Men arqalı, Shellingte bolmıs penen oylawdı absolyut teńlestiriwde, birlestiriwde kórinis taptı. Bunnan basqa Shelling dialektikanıń kategoriyalarına názik analiz jasadı, ásirese erkinlik hám zárúrlik, birliktiń hám kópliktiń birdeyligi h.t.b. Shellingtiń naturfilosofiyalıq ideyaları tábiyat izertlewshilerdiń, sonday-aq orıs filosofiyasına úlken tásir etti.

Georg Vilgelm Fridrix Gegel (1770-1831j.)

Onıń tvorchestvosında nemeс filosofiyasınıń rawajlanıwı óziniń kulminaсiyasına jetti. Gegel dialektikanıń nızamları hám kategoriyaları haqqında táliymattı rawajlandırdı. Birinshi ret sistemalıq túrde dialektikalıq logikanıń tiykarǵı jaǵdayların islep shıqtı hám sol dáwirdiń táliymatlarında húkim súrgen oylawdıń metofizikalıq metodına qarsı shıqtı. Kanttıń ózlik zatına dialektikalıq prinсipti qarsı qoydı. Tiykar kórinedi, qubılıs mániske, tiykarǵa iye. Gegel kategoriyalar haqıyqatlıqtıń obektiv formaları bolatuǵınlıǵın tastıyıqladı. Onıń tiykarında jer júzlik aqıl-oy, absolyut ideya hám jer júzlik ruwx bar. Bul iskerlikli baslama, ol dúnyanıń payda bolıwına hám rawajlanıwına impuls beredi. Ózin-ózi tanıp biliw proсessinde jer júzlik aqıl oy úsh etaptı ótedi - ózin-ózin tanıp biliwshi absolyut ideyanıń ózinde, oylaw stixiyasında bolıwı, demek ideya óziniń mazmunın dialektikanıń nızam hám kategoriyaları sistemasında ashadı (LOGIKA). Ideyanıń basqasha bolmıslanıwı formasında tábiyattıń qubılısları túrinde rawajlanıwı, basqasha aytqanda tábiyattıń ózi emes, al tek kategoriyalar rawajlanadı (TABIYaT FILOSOFIYaSÍ). Ideyanıń oylawda hám adamzat tariyxında rawajlanıwı (RUWX FILOSOFIYaSÍ). Bul juwmaqlawshı etapta absolyut ideya ózine qaytadı hám ózine adamzat sanası hám ózin ózi sapalı túrde tanıp biliw formasında jetedi.

Rawajlanıw ideyası Gegeldiń pútkil filosofiyasın óz ishine aladı. Onıń pikirinshe, rawajlanıw tuyıq sheńber arqalı emes, al izbe-iz, tómennen joqarıǵa qaray boladı. Bul proсeste sanlıq ózgerislerdiń sapalıq ózgerislerine ótiwi boladı, al rawajlanıwdıń deregiqarsılıqlar. Qarsılıqlar qálegen ózinen-ózi háreketti quraytuǵın prinсip.

Gegeldiń filosofiyasında haqıyqatlıq dialektikalıq ótiwlerdiń shınjırı sıpatında. Gegeldiń tariyx filosofiyasınıń mánisin tariyxta aqıl-oy sózi menen kórsetiw múmkin

dedi. Aqıl - oy, Gegelshe, jer-júzlik tariyxıy baslama. Ol tariyxta jer júzlik ruwxtıń yamasa absolyut ideyanıń rawajlanıwı sıpatında boladı.

Pútkil tariyx, bul oydıń tariyxı, aqıl oydıń óz-ózinen rawajlanıwı. Jer júzlik tariyxtıń maqseti jer júzlik ruwxtıń ózin-ózi tanıp biliwi. Bul proсeste ol bir qansha konkret basqıshlardı ótedi. Ol xalıq ruwxına jámlenedi. Bul nızamlar, mámleketlik mekemeler, iskusstvo, yaki, filosofiyanıń birligin quraydı. Anaw ya mınaw dáwirde jer júzlik ruwxtı alıp keliwshi málim bir xalıqtıń ruwxı boladı. Al bul waqıtları basqa xalıqlar óziniń eń joqarı gúlleniwine ótti, olar múmkinshiliklerin tawıstı, endi ótiwge qaradı. Endi birewleri payda bolıp kiyatır. Gegelde aqıl -oy tariyxta solay ámelge asırıladı, hár bir xalıq ózin-ózi biliwdiń ruwxına óziniń úlesin qosadı. Biraq bul proсess xaotiklik emes. Gegel jer júzlik tariyxtıń dáwirlerge bóliwdiń anıq kriteriyasın ornatadı. Ol erkinlikti tanıp biliwdegi progress. Oǵan bul alǵa ilgerilewde tórt etap sáykes keledi 1) shıǵıs dúnyası, 2) grek dúnyası, 3) rim dúnyası, 4) german dúnyası.

Shıǵıs xalıqlarında erkinlik bolmadı. Tek ǵana bir adam-despot erkinlik bolıp esaplandı. Sonlıqtan bul jerde birinshiden, zorlıq-zombılıq, bassınıwshılıq, qumardıń máskúnemlikke burılıwı, ekinshi tarepinen, soqır túrde baǵınıw -xalıq ruwxınıń belgisi.

Grek-rim dúnyasına erkinlik tán, biraq ol sheklengen shegarada-geybirewler ushın ǵana sanalı túrde tanılıp bilindi. Sonlıqtan Grek-rim dúnyasınıń mámleketlik dúzimi qullıqtı biykarlamadı. Biraq grek hám rim dúnyasınıń ruwxı hár túrli orientaсiyaǵa iye boldı. Eger grek dúnyası ushın gózzal individuallıq prinсiptiń ómir súriwi xarakterli bolǵan bolsa, rim dúnyası ushın abstrakt ǵalabalıq tán boldı. Tolıq erkinlik óziniń kórinisin tek german

- 84 -

xalıqlarında ǵana taptı. Olar ózleriniń tariyxıy rawajlanıwlarında Reformaсiya hám 1789 jılǵı

Franсuz revolyuсiyasınıń jemislerin miyraslap, ǵalaba puxaralıq hám siyasiy erkinlikke eristi. Solay etip, Gegeldiń pikirinshe, jer júzlik tariyx xalıqlardıń erkinliginiń hám real turmısınıń jámlengeni. Ol jer-júzlik tariyxtıń úzliksiz tariyxıy proсesstiń ózinshe, ayrıqsha basqıshları boyınsha ullı saltanatı. Haqıyqıy tariyxtı, Gegel xalıqtıń turmısınıń mámleketlik huqıqıy shólkemlesiwi menen baylanıstırdı, al aqılǵa sıyımlı mámleketlik dúzimge baylanıslı progress ulıwma tariyxıy progress penen baylanıstırıladı. Gegel german xalqı ǵana aqılǵa sıyımlı mámleketlik dúzimdi ornattı hám ol jer júzlik tariyxıy proсessti haqıyqıy alıp keliwshi bolıp esaplanadı dep túsindirdi.

Gegel islep shıqqan metodtıń fiolosofiyası biliwdiń sheksizligine qaratılǵan bolıp, tereń ishki qarsılıqlarǵa da iye. Onıń obektiv tiykarı absolyut ruwx, al maqseti-bul absolyut ruwxtıń ózin-ózi tanıp biliwi. Álbette biliw biraz sheklengen. Baskasha aytqanda, biliw sisteması biliw basqıshlarınıń ciklın óte otırıp, sońǵı basqısh penen ózin-ózi tanıp biliw menen tamamlanadı. Bunıń ámelge asırılıwı Gegel filosofiyasınıń ózi. Solay etip Gegeldiń metod hám sistemasınıń arasındaǵı qarsılıq sheklilik hám sheksizlik arasındaǵı qarama-qarsılıq. Bul qarama-qarsılıq burnnan sońǵı rawajlanıwdıń deregi bola almaydı.

Tayanısh sózler: teoсentrlik, nominalizm, realizm, sxolastika, antropoсentrizm, gumanizm, metod, empirizm, raсionalizm, mexaniсizm, idealizm.

5-tema.Berdaqtıń filosofiyalıq dúnyaǵa kóz-qarası

Berdimurat “arǵabay ulı (Berdaq) (1827-1900j.) qaraqalpaq xalqınıń ullı oyshılı. Berdaq shıǵarmalarınıń kúshi onıń xalıqshıllıǵında. Ol xalıqtıń ishinen shıqtı hám pútkil ómirin xalıqqa baǵıshladı. Sonıń ushın hám onıń shıǵarmaların sol zamandaǵı qaraqalpaqlardıń turmısı haqqında óz aldına bir enciklopediya sıpatında qaraw kóz-qarası bar.

Berdaqtıń kóz-qaraslarınıń tamırları neler - Berdaq ómir súrgen dáwirdiń soсiallıqekonomikalıq hám mádeniy jaǵdayları.

Progressiv gumanist oyshıllardıń kóz-qarasları. Ásirese, shıǵıs oyshılları, álbette

(Fizuliy, Nawayı, Maqtımqulı hám Berdaqqa zamanlas qaraqalpaq demokrat shayırları-

Ájiniyaz, Kúnxoja, Ótesh h.t.b.).

Berdaqtı klasslıq gúresti túsindi dew qáte. Degen menen zaman teńsizliklerin jaqsı sezdi. Ol: Bay-qasqır, túlki, xalıq-qoyan dedi.

Kórindi qosıǵında: Xalıqtı kóp jılatqan atalıq-xanlar, Basqa awır qayǵı salǵan zalımlar, Kózlerime jılan, shayan kórindi.

Máselen

Aldap miynetkeshtiń kóp jediń haqın Xalıqtıń qanın sorǵan gil bay iyshan Berdaq miynetkeshtiń tárepin aladı.

Xalıq ushın qosıǵında: Meniń kewlim piter xalıq ushın. Jaqsıraq qosıǵında: Bárińnen bizdey bir gedey jaqsıraq. Meniń» qosıǵında: áripke jábir kelmesin,

Ólgenshe niyetim meniń.

Durıs, geybir izertlewlerde, kópshilik ádebiyatlarda Berdaq óz shıǵarmalarında Qudaydıń háreketiniń durıslılıǵına gúmanlanadı dep túsindiriledi. Bunda jan bar. Bul, álbette, tikkeley materialistlik ya ateistlik kóz-qaras emes. Onnan bunı talap etiw hám kerek emes. Degen menen, óziniń Bermedi, Bıyıl, Salıq, Bolmadı, Bolǵan emes h.t.b. shıǵarmalarında sol ózi jasaǵan dáwirdiń (feodalizm) miynetkeshlerdiń basına túsken barlıq músiybetlerdiń tiykarǵı sebepkeri dep túsiniw bar.

- 85 -

Xalıq ushın qosıǵı onıń kóz-qarasınıń programmalıq dokumenti degen kóz-qaras hám bar. Bul durıs. Sebebi, xalıqqa xızmet etiwdi, onı jábirleytuǵın dushpanlarǵa qarsı shıǵıwdı

Berdaq óz ómiriniń maqseti dep bildi.

Izler edim, Aqıbet, Xalıq ushın, h.t.b. shıǵarmalarında miynetkeshler jábirleniwden qalay qutılıwı múmkin degen sorawlarǵa juwap izleydi. Máselen, Xalıq ushın qosıǵında:

Zaman qısletinen sarǵaydım, azdım Bolar ma dep jaqsı kúnler xalıq ushın

Baxıt keler me dep biziń ellerge W (Xalıq ushın).

Biraq Berdaq xalıqtıń azatlıqqa, erkinlikke shıǵıwınıń haqıyqıy jolın bilmedi.

Ádil patsha payda bolıp, jámiyettegi barlıq teńsizlikti hám eziwshilikti saplastıradı degen qıyalıy pikirlerden awlaq boldı.

Kórindi qosıǵında : Ádalat joq begi, patsha xanlarda deydi. Sonday aq Berdaq: dúnya dúnya bolǵalı, patsha ádil bolǵan emes, deydi.

Berdaqtıń patshalar haqqında pikirin Aqmaq patsha romanında kóremiz.

Xalıq ushın gúresetuǵın jawıngerlerdi soсiallıq ózgeris jasaytuǵın eń áhmiyetli kúsh dep esapladı.

Qolına jaraq uslaǵan, Xalqınıń ǵamın oylaǵan,

El ǵamqorı maǵan kerek. (Kerek)

Soсiallıq, milliy eziwshilikke qarsı shıǵıw menen birge xalıqlar doslıǵın kúsheyttiriwge umtıladı. Ol shayır. Sonlıqtan ol óziniń oyların logikalıq tujırımlar menen emes, kórkem obrazlar arqalı berdi.

Berdaq tvorchestvosı qaraqalpaq xalqınıń sanasın rawajlandırdı, ádebiyattıń rawajlanıwında onıń shıǵarmalarınıń áhmiyeti joqarı.

Jadidizm

Jadidizm aǵartıwshılıqtıń ayrıqsha aǵımı sıpatında qáliplesti hám 1905-1907 jılları belgili siyasiy boyawǵa iye boldı. Jadidizmniń payda bolıwınıń soсiallıq bazası sıpatında bolǵan nárse - jergilikli sanaat burjuaziyası. Feodallıq-klerikallıq ideologiyadan ayırmashılıǵı sonda, eger ol feodallıq tiykarlardan shıqqan bolsa, jadidler Túrkstannıń soсiallıq-siyasiy hám mádeniy ómirinde reforma ótkiziwdi usındı. Máselen, bilim alıw reformasın ótkiziwdi talap qıldı, jańa metodlıq mekteplerdi ashtı, teatrlıq toparlardı ashtı. Jadidler úlkeni basqarıw reforması hám bazar qatnasları menen baylanıslı problemalardı kóterdi. Olar musılmannıń huqıqı, bank kapitalı, sawda máseleleri menen shuǵıllanadı, dúnyawiy hám basqa da ilimlerdi úyrendi.

Kapitalistlik ekonomikalıq qatnaslardıń feodallıq qatnaslarǵa baylanıslı artıqmashlıǵın kórdi. Túrkistanda temir jol, bank sisteması, texnikanı qollanıwǵa baǵdarlanǵan xojalıq júrgiziwdiń metodların usındı. Olar jaqsı túsindi: ilimsiz, texnikasız tayarlıqlı qánigesiz metropoliyanıń kapitalı menen gúres júrgiziw múmkin emes. Sonıń ushın hám dúnyalıq bilim alıwdı, úlkeni basqarıw boyınsha reforma júrgiziw boyınsha usındı. Mánisi: jergilikli burjuaziyanıń ekonomikalıq hám siyasiy erkinligin sheklemeytuǵın reformalardı júrgiziw kerek.

Jadidler musılman shıǵısı, evropa burjuaziyalıq сivilizaсiyasına múrajat qıldı. Bir jaǵınan evropa ilimiy-texnik oyınıń mádeniy ekonomikalıq hám jámiyettegi jetiskenliklerin propagandalasa, ekinshi jaǵınan ótkendi qaytadan tiklewge, burjuaziyalıq nravlardıń enisiwine qarsı, shariyattıń normalarına qarsı keletuǵın jaǵına qarsı, islamnıń tariyxına qızıǵıwshılıq h.t.b. kúsheydi.

Dúnyawıy bilim alıw, bilimli qánigeler tayarlaw zárúrligi boyınsha jádidler Qurannan hám Hádisten ózlerine tastıyıqlaw taptı.

- 86 -

Jadidler Tatarstan, Kavkaz artı, Túrkiya milliy-azatlıq háreketiniń liderleri menen baylanısta boldı. Túrkstanda Túrkiya, Kazan, Orenburg, Ufadan gazeta hám jurnallar kelip, tarqalıp turdı.

Tayanısh sózler: ontologiya, muzıka, estetika, iskusstvo, sufizm, jadidizm.

- 87 -

6-tema. Bolmıs hám materiya filosofiyanıń baslanǵısh kategoriyaları sıpatında

J O B A

1.Filosofiyada bolmıs kategoriyası.

2.Bolmıstıń túrleri hám formaları.

3.Materiya filosofiyanıń hám tábiyattanıwdıń kategoriyası sıpatında.

4.Házirgi ilim materiallıq dúnyanıń qurılısı hám evolyuсiyası tuwralı.

ÁDEBIYATLAR

M. D. Axundov Konсepсiya prostranstva i vremeni: istoki, evolyuсii, perspektivı. M.

á982.

A. A. Dobroxotov. Kategoriya bıtiya v klassicheskoy zapadno-evropeyskoy filosofii. M.

á9hú.

B. M. Kedrov. Klassifikaсiya nauk. M. á9hó.

B. Ya. Paxomov. Stanovlenie sovremennoy fizicheskoy kartinı mira. M. á9hó. Kratkaya filosofskaya enciklopediya. M. á99ń. Bıtie. s. 56-57.

V. V. Kuchevskiy. Analiz kategorii Materiya. M. á9hq. J. Tulenov, J. Z. Gafurov. Falsafa. T. á99w.

A. Xojibaev. Soсial borliqni bilishning uziga xos xususiyatlari. T. á99á. Vvedenie v filosofiyu. M. á9h9. kn. ǵ. gl. V, VI.

Spirkin A. Filosofiya. M. , ǵ000. I. Raximov. Falsafa. T. l998. Osnovı filosofii. T. 1998. Falsafa. T. 1999.

Shınında da XX-ásirde adamzattıń сivilizaсiyanıń ilimiy-texnikalıq progress boldırǵan jetiskenliklerine kewli tolıp, onnan lázzetleniwi jeterli dárejede ámelge astı dew menen shekleniw onshelli durıslıqqa kelmese kerek. Nege degende, búginliginde sol nárse belgili bolıp atır, adamzat ózin-ózi pútkil planetalıq dárejede tanıp biliw dárejesine kóterilgen payıt ilimniń, texnikanıń jetiskenliklerin aqılǵa sıyımlı dárejede ǵana paydalanbasa, demek onı basqarıwdıń mádeniyatın iyelewge kúsh salmasa, onda сivilizaсiyanıń jetiskenliklerinen birotala maxrum bolıp qalıwı hám táájip emes. Biraq bul aktuallıqqa iye wazıypanı sheshiw haqıyqatlıq, ulıwma bolmıs tuwralı tereń bilimge iye bolıwdı talap etedi. Bunı aytpaǵannıń ózinde hám adamlar misli Shekspirdiń Gamleti sıyaqlı hár qashan bolmıs, barlıq hám bolmaslıq tuwralı waqıtlar baylanısı úzilgende, burın bekkem kóringen adamzat ómiriniń tiykarına baylanıslı gúmanlanǵan, pikir júritken. Onıń ústine bar bolıw ya joq bolıw (bıt ili ne bıt) máselesi búginliginde globallıq dárejege qoyılar eken, bolmıstıń ápiwayı ómirlik alǵı shártlerinen quramalı filosofiyalıq pikir júritiwlerge, dálillew menen juwmaqlarǵa ótiwdiń zárúrligi ózinen-ózi túsinikli. Solay eken, bolmıstıń ne ekenligin tanıp biliw hám pútkil barlıqqa gumanistlik qatnasta bolıw praktikalıq jaqtan hám ilimiy jaqtan hám júdá zárúrli.

Filosofiyanıń bolmıstı izertleytuǵın tarawaı - ontologiya. Ontologiya sózi grekshe onthos (haqıyqat, naǵız, bar) + logos (táliymat) - barlıq, bolmıs tuwralı táliymat degendi ańlatadı.

Bolmıstı túsiniwde arnawlı ádebiyatlarda turaqlasqan pikir joq desek hám boladı. Bir konсepсiyalarda bolmıs konkret, zatlıq, materiallıq bolmıs penen sheklense, ekinshilerinde tek ideallıq bolmıs penen teńlestiriledi.

Durıs bul túsinik dógereginde filosofiya tariyxınan belgili, pikirler talası hesh qashan hám toqtap qalǵan emes. Bunıń bir sebebi, shaması, bolmıstıń filosofiyanıń kategoriyalıq apparatınıń ishindegi eń ulıwmalıqqa iye bolǵanlıǵınan hám bolsa kerek. Aqırı bolmıs degende barlıq ómir súrgen, ómir súrip turǵan hám ómir súrip tura beretuǵın, sonday-aq obektiv hám subektiv reallıq, barlıq názerde tutıladı. Basqasha aytqanda, tábiyat, adam, onıń oyları, ideyaları, jámiyet bulardıń hámmesi usı túsiniktiń ishine kiredi. Nege degende bular

- 88 -

óziniń ómir súriw, jasawınıń formalarınıń hár qıylılıǵına qaramastan ómir súrip, jasap turǵanlıqtan tutas, pútin bolmıstı, barlıqtı quraydı.

Degen menen, joqarıda eskertkenimizdey-aq, bolmıstı keńislikte hám waqıtta ómir súretuǵın real dúnya, tábiyat, biziń sanamızdan biyǵárez ómir súretuǵın birinshi qubılıs sıpatında túsindiriw arnawlı ádebiyatlarda ele dawam etiwde. Bulay túsindiriwde, álbette, tábiyiy bolmıs ǵana qamtıladı da, onıń ideallıq, virtuallıq hám ruwxıy formaları sırtta qalıp qoyadı. Sonıń ushın belgili orıs filosof - alımı A. G. Spirkinniń bolmıstıń tiykarǵı sferaların tábiyatqa, jámiyetke hám sanaǵa bóliwinde jan bar. (QarańızÚ Spirkin A. G. Osnovı filosofii. M. 1998). Onıń ústine materialistlik dep atalǵan konсepсiyalardıń ózinde hám materiya menen ruwxtıń ulıwmalıǵı olardıń real ómir súriwi menen dáliyllenedi ǵoy.

Durıs, heshkimge sır emes, eger materiya obektiv, real dárejede subektten biyǵárez ómir súrse, ruwx tuwralı túsinik eń aldı menen adamnıń subektiv qıyallawı menen baylanıslı. Eger materiallıq penen ruwxıylıqtı salıstırsaq, materiallıq subektten biyǵárez jasasa, ruwxıylıq subekt penen tikkeley baylanıslı. Solay eken, bolmıs materiallıq bolmıs hám ruwxıy bolmıs bolıp bólinedi.

Bolmıstı anıǵıraq túsiniw maqsetinde bolmıs túsinigin ómir súriw, bar bolıw, reallıq túsinikleri menen salıstırıp qaraǵanımızda hám bolmıstıń ulıwmalıǵın, qalǵanlarınan keńligin kóremiz. Usı sebepli bolmısqa antinomiya bolarlıq túsinik sıpatında bolmaslıq, ómir joqlıq (nebıtie) túsinigi usınıladı. Bolmıstıń ómir súrmey turǵan bólegi bolmaslıq, ómir joqlıq boladı. Biraq bul jaǵdayda ómir súriw, bar bolıw (sushestvovanie) bolmısqa qaraǵanda ulıwmalıqqa iye. Sebebi ol ishine bolmaslıqtı, ómir joqlıqtı hám qamtıydı. Ómir súrmew, bar bolmaw (ne sushestvovanie) túsinigi hám bar. Ol geyde potenсiallıq bolmıs, al geyde bolmıstıń ótkendegi hám keleshektegi halatı sıpatında qollanıladı. Bunnan sonı kóriw múmkin, bolmıs túsinigi waqıtlıq kóz-qarastan ómir súriw, bar bolıw túsiniginen keń.

Reallıq túsinigi bolatuǵın bolsa bolmıstıń ómir súrip turǵan bóleginiń mazmunın quraydı. Reallıq óziniń mazmunı boyınsha, máselen, fizikalıq (fizikalıq waqıyanı hám qamtıydı), ximiyalıq, biologiyalıq, soсiallıq, ruwxıy h.t.b. bolıp bólinedi. Reallıqqa, sondayaq keleshekke baylanıslı potenсiallıq, real múmkinshiliklerge iye birge, qatar jasap, ómir súrip kiyatırǵan qubılıslar hám kiredi.

Álbette bolmıs tuwralı másele bular menen tamamlanbaydı. Ásirese bolmıstıń formaların anıqlaw barısında, olardıń tiykarın, mánisin túsiniw júdá zárúrli. Bul boyınsha filosofiyada substanсiya kategoriyası bar. Substanсiya sóziniń tórkini latındaǵı s7bs5an58an - tiykar, tiykardaǵı degendi ańlatadı. Substanсiya filosofiyalıq planda konkret zatlardıń, waqıyalardıń, qubılıslardıń hám proсesslerdiń ishki birligin ańlatadı hám olar arqalı ǵana ómir súredi. Aytayıq, materiallıq bolmıstıń tiykarında materiya hám materiallıqtıń óz-ara tásiri, al ruwxıy bolmıstıń tiykarında ruwxıy qatnaslar boladı. Ádette substanсiyanıń filosofiyalıq túsindiriliwinde eki baǵdar kóbirek esapqa alınadı. Birinshisi - ontologiyalıq, ekinshisi - gnoseologiyalıq baǵdar. Aytayıq, F. Bekon substanсiyanı bolmıstıń eń joqarǵı dárejedegi tiykarı sıpatında qarap, onı konkret zatlardıń forması menen teńlestiredi. R. Dekarttıń pikirinshe bolmıstıń tiykarında eki ózinshe biyǵárez substanсiya: materiallıq hám ruwxıylıq bar. Materiallıq substanсiya qashıqlıq, dawamlılıq hám sanlıq ólshem, ruwxıy substanсiya oylaw menen belgilenedi. B. Spinozanıń pikirinshe oylaw hám dawamlılıq (protyajennost) - biyǵárez substanсiyalar emes, al tutas substanсiyanıń qos atributı. Leybniсtiń pikirinshe dúnyanıń dúzilisiniń tiykarında kóp túrli biyǵárez substanсiyalar (monadalar) bar.

Gnoseologiyalıq baǵdarǵa muwapıq, substanсiya shártli ideya bolıp, ol dúnyanıń tiykarında jatadı (Lokk). Al Berkli bolsa, materiallıq substanсiyanı hám ruwxıy substanсiyanı hám biykarlap, dúnyanı qabıllawdıń gipotetikalıq assoсiaсiyası dep qaraydı. I. Kanttıń pikirinshe, substanсiya - qabıllawdıń, demek tájriybeniń qálegen sintetikalıq birliginiń múmkinshiliginiń shárti.

- 89 -

Geybir házirgi filosofiyalıq konсepсiyalarda substanсiya kategoriyasına negativlik qatnas hám joq emes. Máselenkiden, neopozitivistler substanсiya túsinigi adamnıń dúnya tuwralı túsinigin turpayılandıradı, bolmıstıń mánisin túsindiriwdiń ápiwayılasqan hám kúndelikli dárejedegi túsinigi boladı.

Dúnyanıń dúzilisiniń ápiwayılastırılǵan taǵı bir túsinigi substrat kategoriyası menen baylanıslı. Substrat latınshada s7bs54a57m - tiykar degendi ańlatıp, qubılıslardıń ulıwma materiallıq tiykarın, salıstırmalı túrde ápiwayı, sapalı jaqtan elementar materiallıq birliklerdiń jıyındısın ańlatadı. Geybir metafizikalıq konсepсiyalarda substrat absolyut elementar, bólinbeytuǵın mayda bóleksheler, dúnya qurılǵan elementar tiykarlar sıpatında qaraladı.

Máselen, Levkipp, Demokrit, Epikur, Lukreсiy Kar ushın substrat - bólinbeytuǵın elementar basqasha aytqanda, dúnya atomlardan hám boslıqtan turadı. Anaksimandr ushın substrat apeyron, Platon ushın absolyut ideya, ruwx, Fales ushın suw, Geraklitte ot bolsa, Aristoteldiń pikirinshe, ómir súrip, jasap turǵanlardıń hámmesi málim substrattan payda boladı. Hár qashan tiykarda bir nárse bar, máselen, ósimlikler hám haywanlar tuqımnan payda boladı. (Aristotel. Soch. v 4-t. M. 1983. t. 3. s. 441).

Házirgi fizikalıq ilimlerde belgili zattıń substratı - molekulalar, molekulalardıń substratı - atomlar, ómirdiń substratı - nuklein kislotaları hám beloklıq zatlar boladı.

Bolmıstı substratlıq túsiniwdi tiykarınan metafizikalıq xarakterge iye dep túsindiriw arnawlı ádebiyatlarda ornıqqan. Aqırı, substrat absolyut turaqlı, ózgeristen hám rawajlanıwdan mahrum qubılıs sıpatında qaraladı.

Haqıyqatlıqqa substanсionallıq hám substratlıq qatnaslardıń bas ayırmashılıǵı sonda, eń birinshisinde zattıń belgili bir túri dúnyanıń tiykarı hám mánisi esaplansa, ekinshisinde belgili, konkret, jeke, elementar birlik dúnyanıń strukturalıq elementi sıpatında esaplanadı. Bul eki podxodta hám bolmıstıń zatlıq túri absolyutlendiriledi. Sonlıqtan bolmıstıń substanсionallıq, substratlıq, zatlanǵan konсepсiyaları bir táreplemelikke iye. Sebebi olarda reallıqtıń tek belgili belgileri hám qásiyetleri qamtıladı. Al bolmıstıń filosofiyalıq anıqlaması haqıyqatlıqtıń ulıwma hám universallıq belgilerin óz ishine qamtıydı. Bolmıs bolmaslıq arqalı anıqlanadı. Qaysı jerde bolmaslıq joq bolsa, sol jerde bolmıs bar.

Bolmıstıń qarama-qarsısı bolmaslıq dedik. Eger bolmıs degende bir nárseni, onıń barlıǵın túsinsek, bolmaslıq arqalı hesh nárse (nichto), joqlıq túsindiriledi. Gegelde heshnárse

(nichto) absolyut (taza) bolmıs dep ataladı hám tastıyıqlawınsha bir nárse (nechto) joqtan, heshnárseden (nichto) payda boladı.

Bolmaslıqtı házirgidegi, ótken hám keleshektegi waqıyalardıń joqlıǵı sıpatında túsiniw múmkin. Búgingi haqıyqatlıq keshe bolmaslıq edi. (biraq ol potenсiallıq blmıs edi). Dúnyanıń erteńgi halatı hám bolmaslıq (biraq potenсiallıq bolmıs) Ótkendegi tuwralı onıń búgingidegi izi arqalı, al keleshek tuwralı haqıyqatlıqtıń rawajlanıwınıń tendenсiyaları arqalı pikir aytıwımız múmkin. Búgingi haqıyqatlıq erteń bolmaslıqqa ketedi. Aqırı kóp ǵana tiri maqluqlar erteń ólige aynaladı. Ólim bul ómirdiń joqlıǵı degen sóz. Málim individtiń ómirlik bolmısı bolmaslıqqa aynaladı. Solay etip, absolyut bolmaslıq tuwralı gáp bolıwı múmkin emes.

Bolmaslıqtı gnoseologiyalıq mániste túsinsek, biziń biliwimizdiń gorizontınan tısqarıda turǵan obektler, qásiyetler hám baylanıslar názerde tutıladı. Bul obektlerdiń ómir súretuǵınlıǵın bilmeymiz, hátteki olardıń tábiyatın kóz-aldımızǵa elesletiwimiz hám múmkin emes. Bolmaslıq - bul haqıyqatlıqtıń belgili oblastında obektlerdiń geybir klasslarınıń, olardıń qásiyet hám baylanıslarınıń joqlıǵı da. Máselen fizikalıq vakuumda bizge belgiliniń bári de joq. Múmkin, ol jerde gipotetikalıq elementler bolıwı, olar sapalıq jaqtan bizikinen basqa fizikalıq elementlerden qurılǵan hám tábiyattıń basqa nızamlarına baǵınǵan bolıwı múmkin. Biraq biz ushın olar - bolmaslıq. Amerika kontinentin alayıq. Beruniydiń boljawına hám Kolumbtıń sayaxatına deyin Eski dunya (Starıy Svet) ushın bolmıs emes edi. Sonıń ushın naǵız bolmıs (sobstvennoe bıtie) túsinigin hám qollanıwdı maqsetke muwapıq keledi dew bar.

- 90 -

Naǵız bolmıs aktual, bar, házirgi, usı jerdegi bolmıs yaǵnıy biz ushın bolmıs. Jiyi-jiyi naǵız bolmıstıń ramkasınan tısqarısındaǵı bolmıs hám bolmaslıq bolıp túsindiriledi. Ateist ushın quday - bolmaslıq, joqlıq, dinge iseniwshi ushın - haqıyqatlıq, reallıq, ómir súriwshi.

Keń planda ómir súretuǵın qubılıs tutas dunya. Dúnya tutaslay alǵanda materiallıqqa hám ruwxıylıqqa, haqıyqat hám qıyalıy, múmkin (virtuallıq) hám reallıq, aktuallıq hám potenсiallıq h.t.b. bólinedi. Haqıyqıy dúnyanıń tiykarında, basqasha aytqanda haqıyqıy bolmıstıń tiykarında ne bar. Dúnyanıń bul formalarınıń barlıǵın ne birlestiredi. Bul sorawǵa juwap beriwde filosoflar hár turli konсepсiyalarǵa iye. Tiykarınan úsh túrli áhmiyetli konсepсiyanı bólip kórsetiw múmkin. Olar monistlik, dualistlik hám plyuralistlik.

Monizm (grekshe - monus bir) konсepсiyası dúnyanıń tiykarında bir ǵana baslama barın tastıyıqlaydı. Bul boyınsha eki baǵdar belgili. Olar materialistlik hám idealistlik. Materialistlik ushın dúnyanıń tiykarında materiallıq baslama bar bolsa, idealistler ushın ideallıq baslama, ideallıq, ruwxıy substanсiya bar.

Dualizmniń (latınsha -dualus eki jaqlı, eki tárepleme) wákilleri dúnyanıń tiykarında eki ózinshe, biyǵárez baslamalar - materiallıq hám ruwxıylıq bar dep tastıyıqlaydı. Máselen, Aristotel dualist boldı. Ol dúnyanıń tiykarında materiya hám forma bar dep túsindirip, materiya uyań, passiv, al forma aktiv, dóretiwshilik baslamaǵa iye dep tusindiredi.

Plyuralizmniń (latınsha -rluraluis -kóp túrli) - wákilleri haqıyqıy bolmıstıń tiykarında kóp túrli ózinshe, biyǵárez materiallıq hám ideallıq baslamalar bar dep túsindiredi. Plyuralizmniń geybir wákilleri tiykarınan materiallıq substanсiyalardıń birinshiligin maqullaydı. Olarǵa, máselen, Áyyemgi Qıtay, Áyyemgi Indiya, Áyyemgi grek materialistleri kiredi. Aqırı olar bolmıs ottan, hawadan, jerden hám suwdan turadı dep túsindiredi. Kerisinshe, basqaları ruwxıy, ideallıq substanсiyalardıń birinshiligin maqulladı. Aytayıq Max, Avenariuslerdiń túsindiriwi boyınsha dúnyanıń elementleri seziwlerdiń hár túrli formaları boladı hám predmet ideallıq seziwlerdiń kompleksinen turadı.

Dúnyanıń tiykarında bir dárejedegi materiallıq hám ruwxıy elementlerdiń kóp túrliligi bar dep túsindiretuǵın filosof - plyuralistler hám bar.

Materialistlik kóz-qarasqa muwapıq, bizdi qorshap turǵan dúnya reallıqtıń eki oblastınan turadı. Bul obektiv hám subektiv reallıq. Sanadan tısqarı hám biyǵárez jasaǵan nárse obektiv reallıq boladı hám materiya kategoriyasına ekvivalentlikke iye. Al adam sanası menen ne baylanıslı bolsa hám adam sanasınıń produktı bolsa hám subektiv reallıq sıpatında esaplanadı. Obektiv reallıq bolmıstıń materiallıq formasına, al subektiv reallıq bolmıstıń ideallıq formasına teń. Materialistlik túsindiriwge muwapıq ideallıq reallıq, demek bolmıstıń ruwxıy forması materiallıq bolmıstan ǵárezli. Solay eken, bul konсepсiyaǵa muwapıq, dúnyada materialistlik bolmıstan basqa hesh nárse joq. Bolmıstıń ideallıq forması - materiallıq bolmıstıń produktı. Bul materialistlik realizm. Obektiv reallıq sanadan tısqarı hám ǵárezsiz jasaydı.

Házirgi ilimniń tastıyıqlawı boyınsha obektiv reallıq bizge belgili, usı jerde hám házir bar bolmıstıń aktual, hárekettegi bólegi. Pútkil dúnya tutas berilmeydi. Bolmıstıń házirgige aynalatuǵın bólegi hám bar. Bul potenсiallıq haqıyqatlıq, urıqlıq formadaǵı haqıyqatlıq. Ol payda bolıp kiyatırǵan yamasa potenсiallıq bolmıs boladı. Bolmıstıń hámmege belgili hám gúmansız jasap turǵan bólegi real bolmıs, demek bar bolmıs bolıp anıqlanadı. Sonday-aq bolmıstıń sonday bólegi bar, onıń ómir súriwi, jasawı múmikinlik yamasa múmkin dúnyalar boladı. Bunday bolmıs virtuallıq (latınsha v8457al8s múmkin bolǵan) dep ataladı.

Bolmıstı tábiyǵıy hám jámiyetlik bolmıs dep bóliw hám bar. Tábiyǵıy bolmıs ádette tábiyattıń zatlarınıń (denelerdiń), proсessleriniń, halatlarınıń bolmısı sıpatında túsindiriledi. Ol eki túrge bólinedi, dáslepki tábiyatlıq bolmıs (yamasa adamnıń qatnasısız ómir súretuǵın tábiyǵıy tábiyatlıq bolmıs) hám adam dóretpesi (ekinshi tábiyat) zatlar hám proсesslerdiń bolmısı.

Ekinishi tábiyat oblastında bolmıstıń mınaday túrleri bar: