Filosofiya (Lekciyalar tekstleri)

- 11 -

Filosofiyadaǵı ómir filosofiyası, ekzistenсializm, germenevtika, strukturalizm hám posstrukturalizm sıyaqlı iri baǵdarlar ózleriniń problemaların iskusstvo teması menen baylanıstırdı hám kóp jaǵdayda iskusstvonıń dúnyanı logikalıq raсionallıq meńgeriwiniń ústinen ústinligine tiykarlandı.

Filosofiya menen dinniń óz-ara qatnasın sóz etkende olardıń táǵdiriniń ázel bastan birleskenin kóriw múmkin. Filosofiya hám iskusstvo hám dúnyanıń dúnyaǵa kóz-qaraslıq kartinasın quradı.

Logikalıq-raсionallıqqa tiykarlanǵan filosofiyaǵa salıstırǵanda din isenimge (vera) tiykarlanǵan. Dinniń bul ózgesheligin xristian shirkewlerin tiykarın salıwshılardıń biri Tertullian atap kórsetip, mınaday postulattı formulirovkaladı. Isenemen, sebebi absurd.

Qálegen rawajlanǵan diniy sistema filosofiyanıń logikalıq metodologiyalıq instumentariyin óziniń dogmatların tastıyıqlaw ushın qollanıwǵa umtıladı. Sonıń ushın katoliсizmniń, islam, buddizmniń doktrinaları haqqında aytıw múmkin. Diniy ideyalarda qurılǵan tomizm, neotomizm, sufizm, teyyardizm hám basqa da filosofiyalıq baǵdarlar belgili.

Filosofiya menen jámiyettiń ara-qatnası máselesine tikkeley kelsek, filosofiyanıń óziniń payda bolıwı jámiyettiń ruwlıq dúzimniń qulawı menen payda bolǵan tariyxıy jaqtan belgilengen talapları menen baylanıslı. Aqıl hám fizikalıq miynettiń bóliniwi, mámleketliktiń, klasslardıń, óndiristiń quramlı túrleriniń, ilimniń payda bolıwı, biliwdi hám soсiallıq praktikadaǵı sapalı jańa podxodlarǵa baylanıslı talap haqıyqatlıqqa qatnastıń jańa formasınıń filosofiyanıń payda bolıw zárúrligine alıp keldi. Soń ala soсiallıq-tariyxıy troansformaсiyalar filosofiyalıq oydıń rawajlanıwına úlken tásir etti. Batıs Evropa orta ásirlerde shirkew hám dinniń roliniń ósiwi filosofiyanıń teologiyanıń xızmetkerine aynalıwına alıp keldi. Jańa dáwirde tábiyattanıw ilimleriniń hám sanaattıń rawajlanıwına baylanıslı talap filosofiyanıń logika - metodologiyalıq hám gnoseologiyalıq problematikasın birden kúsheytti. Bul boyınsha burınǵı SSSR tusında filosofiyanıń táǵdirine jámiyetlik sistemanıń tásiri jeterli dáliyl. KPSS tiń monopolizmi hám totalitarizm filosofiyanıń dogmatlastırdı, siyasiy ideologiyaǵa baǵındırıp, sxolastikalıq hám sofistlik elementlerdiń rawajlanıwına alıp keldi. Soсializm ellerinde stalinizm, maoсizm h.t.b. filosofiyalıq baǵdarlar rásmiy status alǵan hám tastıyıqlanǵan mámleketlik ideologiya dárejesine kóterilip administrativlik instrumentke aynaldı. Onıń funkсiyasına ómir súrip turǵan sistemanı qorǵaw, oǵan jalpıldaqlıq, basqasha oylaytuǵınlar menen gúres, jámiyetlik hám individuallıq sananıń rawajlanıwına baylanıslı

сenzorlıq-poliсeylik qadaǵalaw, avtoritetlerge qarata haq niyetligin tekseriw h.t.b. kiredi.

Alımlardıń pikirinshe, bunday hákimshilikke kúshlew hám qorqıtıwǵa tiykarlanǵan, monofilosofiyalanıwshılıqtı» Áyyemgi Greсiya hám házirgi kóp túrli filosofiyalıq mektep hám aǵımlarǵa panoramasına iye batıs dúnyası hám bilgen emes.

Sıpatlanıp atırǵan situaсiyada jámiyetlik ómirdiń orta ásirlik shólkemlestiriwdiń belgilerin kóriw múmkin. Katoliklik shirkew kúshlew hám zorlawdıń quralların (inkviziсiya, otta jaǵıw, shirkewden alaslaw, anafemaǵa beriw) paydalana otırıp, jámiyetlik sananıń rawajlanıwın sonıń ishinde filosofiyanı óziniń qadaǵalawına baǵındırdı hám diniy dogmatlardıń jıyındısın hám olardıń shirkew xızmetkerleri tárepinen túsindiriliwin shınlıqtıń sońǵı instanсiyası schıpatında daǵazalaǵan edi.

Qudaydıń patshalıǵın jer betinde ornatıw ushın gúres penen kommunizm ushın gúres» dáwiriniń parallelizmi anıq, ras. Ol belgili dúnyaǵa kóz-qaraslıq hám ideologiyalıq konstrukсiyalardı dogmalawda absolyut bir oylawdı tańıwda, «intellektuallıq» tartıslardı сitatalıq «dáliyllew hám terminologiyalıq sofistika» dárejesine deyin bardı. Sóytip ideologiyanıń jámiyet ómirinde ulǵaytılǵan roli h.t.b. ómir súrdi.

Bul aytılǵan ruwxıy atmosfera tek orta ásirlik Evropa ya soсialistlik lager ellerine ǵana tiyisli emes, al bundaydı shıǵıs despatiyalarında hám (Áyyemgi Egipet) hám fashistlik Germaniyadan birqansha islamlasqan mámleketlerden hám kóriw múmkin. Bul jaǵdaylardıń hámmesinde de Sistemanıń filosofiyanıń jámiyettegi statusına tásiri kórinedi. Qálegen

- 12 -

filosofiya, meyli ol Marksqa tiyislime, ya Niсshe, Xaydeggerdiki me, olardı absolyutlesken hám kanonlasqan dogmatlardıń dárejesine jetkeriw hám total dárejede jámiyetlik hám individuallıq sanaǵa tańılǵanları dogmalıq oylawdıń qáliplesiwine alıp kelgen bolar edi.

Filosofiya óziniń dányaǵa kóz-qaraslıq, metodologiyalıq, aksiologiyalıq, kritikalıq, boljawlıq, sintetikalıq funkсiyalardan ámeleg asıra otırıp soсiallıq tariyxıy prсesslerdiń rawajlanıwına tásir etedi.

Jámlengen-ulıwmalasqan formada filosofiya biliw proсessiniń hám soсiallıq praktikanıń rawajlanıw baǵdarına tásir etedi. Aytayıq, oyanıw dáwiri hám jańa dáwir filosofiyasındaǵı gumanizm hám aǵartıw ideyaları shirkewlik absloyutlikti biraz sheklewge, soslaviyalardıń statusın ózgertiwge, puxaralıq jámiyettiń qáliplesiwine jaǵday jasadı. Al nemeс klassikalıq filosofiyasınıń ideyaları kóp ǵana ilimlerdiń, máselen, geologiyanıń, biologiyanıń, jámiyettanıw h.t.b. túsiniklerin túbirinen ózgertiwge alıp keldi. Totalitarlıq jámiyetlerde filosofiya ideolgiyanıń apologetika hám сenzuranıń instrumenti bola otırıp progressivliktiń rawajlanıwın irkiwi múmkin. Buǵan waqtında stalinizmniń genetikanı hám kibernetikanı burjuaziyalıq ilim dep daǵazalawı gúwa.

Tayanısh sózler: dúnyaǵa kóz qaras, metodologiya, metod, filosofiya, monizm, dualizm, plyuralizm.

2-tema.Áyyemgi Shıǵıs hám Oraylıq Aziya elleride filosofiyalıq oydıń payda bolıwı hám rawajlanıwı

Joba

1.Filosofiyanıń payda bolıwı, onıń tarixıy, mádeniy hám ruwxıy alǵı shártleri.

2.Áyyemgi Shıǵıs ellerindegi filosofiyalıq kóz-qaraslar. Áyyemgi Indiyada diniyfilosofiyalıq táliymatlardıń payda bolıwı hám rawajlanıwı: charvaklar, djainizm, buddizm, induizm h.t.b. Áyyemgi Qıtay filosofiyasınıń tiykarǵı baǵdarları: konfuсiylik, daosizm.

3.Oraylıq Aziyada filosofiyalıq oydıń qáliplesiwi.

Ádebiyatlar

1.I. A. Karimov Ózbekstan XXI ásir bosaǵasında. N. , 1997.

2.E. Berezikov. Svyatıe liki Turkistana. T. 1992.

3.Yu. D. Djumabaev. Iz istorii eticheskoy mısli v Sredney Azii. T., 1975.

4.I. J. Jumabaev. O’zbekistonda falsafa va aqloqiy fikrlar taraqqieti tarixidan. T., 1997.

5.Istoriya filosofii v kratkom izlojenii. M. 1991.

6.I. Rahimov. Falsafa. T., 1998.

7.Osnovı filosofii. T., 1998.

8.O’zbekistonda ijtimoiy falsafai fikrlar tarixidan. T., 1995.

9.Vvedenie v filosofiyu. Uchebnik dlya vuzov. ch. 1 M., 1989.

Filosofiyanıń jámiyetlik sananıń ayrıqsha forması sıpatında payda bolıwı jer júzlik tariyxtıń alǵashqı obshinalıq dúzimniń onnan anaǵurlım rawajlanǵan basqıshı - qul iyelewshiliktiń payda bolıwı menen baylanıslı. Áyyemgi Indiyada, Áyyemgi Qıtaydı, Áyyemgi Greсiyada, Rimde hám basqa da ellerde dáslepki filosofiyalıq táliymatlar payda bola baslaydı.

Áyyemgi dáwirlerdiń qudaylar hám qaharmanlar tuwralı xalıq awız-eki dóretpelerinde, mifologiyasında, fantastikalıq ańızlarda tábiyattan tısqarı, qudaylıq qubılıslar tuwralı diniymistikalıq kóz-qarasları menen birge adamdı qorshap turǵan dúnyanıń qubılısların naturalistlik, tábiyiy túsiniklerdiń urıǵı kórinis tabadı. Máselen, egipetlilerdiń miflerinde hámmesi okeannıń suwınanan payda boldı dew bar.

Indiya mifologiyasınıń áyyemgi estelikleriniń birinde devler, alǵashqı dinlerdiń qudayları tuwralı mifler menen birqatarda zatlardıń tábiyiy xarakteri tuwralı pikirler bar.

Máselen, dúnyanıń suwdan kelip shıǵıwı - Rigvedanıń mifologiyalıq obrazı.

- 13 -

Áyyemgi Egipette, Vavilonda, Greсiyada, Rimde hám basqada ellerde diniy-mistikalıq, mifologiyalıq kóz-qaraslarǵa qarama-qarsı dúnyanı qalay bolsa solay, ol biziń dáslepki kózqaraslarımızda qalay bolsa solay aldınan jorta pikirler engizbesten qaradı.

Áyyemgi filosoflar birinshi mártebe dúnyanıń tiykarında ne bar degen soraw qoydı. Bul tábiyiy. Sebebi dúnyaǵa kóz-qarasınıń qáliplesiwinde adamdı qorshap turǵan haqıyqatlıqtıń kóp túrli qubılıslarınıń birinshi tiykarı hám birligi tuwralı másele birinshi planǵa kóteriledi. Tiykarınan ol waqıtta filosofiyanıń wazıypası soǵan tiykarlanadı, tábiyattıń hám jámiyettiń barlıq kóp túrli ózgerislerindegi birlikti hám baylanıstı tabıw kerek boldı.

Dúnyanıń materiallıǵı hám onıń materiallıq birligi áyyemgi filosof-tábiyattanıwshılar tárepinen ózimenen ózi bolatuǵın qublıs sıpatında túsindiremiz. Tek zatlardıń birlikli materiallıq tiykarı qanday, ne ekenligin kórsetiw talap etildi.

Bir filosoflar barlıq zatlardıń materiallıq tiykarı hám birinshi baslamasın - ot, basqaları suw, úshinshileri hawa, tórtinshileri ot, hawa, suw, jerdiń birliginde hátteki aǵash hám metallardıń birliginde qaradı.

Bular sada kóz-qaraslar bolıwına qaramastan batıl kóz-qaraslar boldı. Aqırı dúnyanı onıń ózinen, tábiyiy sebeplerdiń qúdiretinen shıǵarıwǵa umtılıw boldı.

B. e. shekemgi VIII-VII ásirden baslap Hindistanda lokayata degen materialistlik aǵım payda boldı. Lokayatshılar haqıyqıy dúnyanı-lokanı moyınladı. O dúnya biykarlandı. Lokayatshılardıń pikrinshe bul dúnyadan basqa dúnya joq. Aǵımnıń tiykarın salıwshı Brixaspati adamnıń janı hesh waqıtta da ólmeydi degen kóz-qarasqa qarsı shıqtı.

Áyyemgi Indiyada b. e. sh. bir neshe ásirler burın filosof-materialistler (charvaklar) braxmanizm dinine qarsı shıǵıp, dúnyanı tábiyattı, túsindiriwdi talap etti. Olardıń kózqarasınan tábiyattıń barlıq qubılısları tórt materiallıq elementinen ottan, hawadan, suwdan hám jerden turadı. Charvaklardıń túsindiriwinshe materiallıq dúnya máńgi jasaydı, onıń keńislikti hám waqıtta heshqanday shegi joq. Charvaklar filosofiyasınıń tiykarǵı máselesin materialistlik túrde sheshti Charvaklardıń pikirinshe, sana, rux adamnan ǵárezsiz substanсiya emes, olar materiallıq zattıń qásiyeti.

Álbette bulardı aytıw menen birge áyyemgi hind jámiyetiniń turmısı tuwralı informaсiya beriwshi birinshi dárek Vedalar ekenligin biliwimiz kerek. Vedalar maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda b. e. sh. 1500 jıldan 600 jılǵa shekem dóretilgen. Ol tiykarınan diniy mazmunǵa iye, biraq onda jámiyettiń ekonomikalıq rawajlanıwı, soсiallıq strukturası, qorshaǵan dúnyanı tanıp biliwdiń dárejesi h.t.b. maǵlıwmatlar bar.

Vedalar-samxitler tórtew. Birinshisi-Rigveda, onda hártúrli qudaylarǵa gimnler bar. Ekinshisi-Samaveda (sazlar, qosıq aytıwlar). Bunda Rigvevdadaǵı tekst kóbinshe qaytalanadı hám oǵan baǵınıw tártibi rituallıq mániske iye. Úshinshisi Yadjurdveda (qurbanlıq formulalar hám sózler). Tóritinshisi-Atxarvaveda (duwalar). Vedalarda ariylerdiń alǵashqı dúnyaǵa kózqarası, diniy-mifologiyalıq kompleks hám magiya bar.

Vedalıq ádebiyattıń ekinshi qatlamı-Braxmanlar. Olarda dúnyanıń payda bolıwı tuwralı pikirler, suwdıń birinshi substanсiya ekenligi h.t.b. tuwralı pikirler bar. Braxman-vedalıq rituallar, kultlıq praktika h.t.b. basqarıwda praktikalıq qural.

Braxmanlarda heshqanday tutas diniy-filosofiyalıq sistemanı tappaymız. Biraq onda

Upaniyshadtıń oraylıq teması bolǵan geybir túsinikler formulirovkalanadı. Braxman mifologiyası menen kóp jaǵdayda sońǵı induizm baylanıslı.

Vedalıq ádebiyattıń úshinshi qatlamı Araniyatlar yamasa «Toǵay kitaplar». Bul kitaplar toǵaydaǵı dárwishlerge arnalǵan úy xojayınınan dárwishlikke ótiw «iskerlik jolınan» «bilimler jolına» ótiw bolıp tabıladı.

Tórtinshi qabat-Upanishadlar. Bular vedalıq ádebiyattı tamamlaydı. Upaniyshadtıń zárúrli bólegi ómirdiń aynalmalı konсepсiyası (samsara) hám onıń menen tıǵız baylanısqan nızam (karma). Aylanbalı ómir tuwralı táliymattı olar qayta tuwılıwlardıń sheksiz shınjırı sıpatında túsindirildi. Ómirdiń aynalbalıǵı (krugovorot jizni) máńgi, dúnyada hámme nárse

- 14 -

oǵan baǵınadı. Qudaylar jeke adamlar sıyaqlı ómir súrmeydi. Bul misli keńislik hám waqıt penen sheklenip óziniń ómir súrmeytuǵınınday. Upanishadlar Indiyada bunnan sońǵı oylawdıń rawajlanıwına tásir etti.

B. e. sh. birinshi mıń jıllıqlardıń ortalarında Vedalar ideologshiyasınan biyǵárez birqansha doktrinalar payda boladı hám olar adamnıń jámiyettegi ornı haqqındaǵı máselege jańasha qatnas jasaydı. Kóp ǵana jańa mekteplerdiń ishinde ulıwma indiyalıq áhmiyetke djaizm hám buddizm iye boladı. Djaynislik táliymat dualizmdi daǵazalaydı. Adamnıń tiykarı eki túrli: materiallıq (adjiba) hám ruwxıylıq (djiva). Olardı baylanıstırıwshı zveno-karma. Ol názik materiya, karmanıń denesin quraydı hám jannıń turpayı materiya menen birlesetuǵın múmkinshilik beredi. Tiri emes materiyanıń jan menen birigiwi individtiń payda bolıwına alıp keledi, al karma jandı túp-tamırınan ózgeriwdiń sheksiz shınjırında alıp júredi. Jannıń samsaranıń karmasınıń tásirinen qutılıwdı áskezdiń járdeminde hám jaqsı isler alıp barıwda kórinedi.

B. e. sh. VI ásirde Indiyanıń arqasında buddizm payda boldı. Onıń tiykarın salıwshı

Siddxarta Gautama b. e. sh. (583-483 jıllar), soń ala ol Budda dep ataldı.

Buddizmniń orayında tórt shınlıq bar. Bular boyınsha adamnıń ómir súriwi qıynalıw menen ajıralmas baylanısta. Tuwılıw, awrıw, ǵarrılıq, ólim, jaǵımsız nárse menen ushırasıw hám jaǵımlı nárseden ajıralıw, kewliń qálegen nársege jetiwdiń múmkinshiliginiń joqlıǵıbulardıń hámmesi adımdı qıynalıwǵa alıp keledi. Qıynalıwdıń sebebi qaytadan tuwılıwǵa quwanısh hám qumar arqalı alıp keletuǵın háweslik, tilek (trishna) bolıp tabıladı. Qıynalıwdıń sebebi boldırmaw bul háweslikti boldırmaw menen baylanıslı. Qıynalıwdı joq etiwge alıp keletuǵın jol durıs pikirlewde, durıs sheshimde, durıs oylawda, durıs ómirde, durıs umtılıwda, durıs dıqqatta hám durıs baǵdarlawda. Seziwlik lázzetlerge arnalǵan olar hám asket ózin-ózi qıynaw jolı hám biykarlanadı.

Jańa eranıń baslanıwı menen Indiyanıń ruwxıy turmısında induizm sheshiwshi poziсiyalardı jeńip ala berdi. Ol jeke etikalıq toparlardıń mudamılıq dárejede aralasqan mádeniyatınıń produktı boldı. Sóytip ayrııqsha diniy sintez ámelge asırıldı. Bunda vedalıq Indiyanıń qudaylıǵı hám Biraqman jreсlerdiń (ruwxaniylerdiń) ritualları assimilyaсiǵa ushırap qoymastan jergilikli kultlardıń birazı qosılıp ketti. Qudaylıqtan birinshi planǵa Vishnu hám Shiva shıǵadı induizmniń belgili shıǵarması - «Bxadavadgita» («Quday qosıǵı»). Ol etikalıq máselelerge arnalǵan.

Induizmniń filosofiyalıq tiykarlanıwı altı sistemada kórinedi. Olar: Sankxya, Yoga, Vaysheshika, Nyaya, Mimansa, Vedanta.

Sankxyanıń úyretiwi boyınsha dúnyanıń materiallıq birinshi sebebi-prakriti. Prakritidiń maqluqlar dúnyasına aylanıwı úsh sapalı elementtiń tásirinde ámelge asadı. Olar: radjasa (umtılıw), tamasa (qarańǵılıq) hám sattvı (anıqlıq). Hárbir zatta, onıń xarakterine sáykes 3 elementtiń birewi ústinlikke iye boladı. Sulıwlıqqa, danıshpanlıqqa, hám haqıyqatlıqqa tán bolǵan zatlarda sattva ústinlikke iye, al tamasa pútkil passivliktiń sheklengenliktiń, qarańǵılıqtıń sheshiwshi elementleri. Pútkil aktivlikti, kúshlilikti hám agressivlikti tiykarınan radja óz boyına jıynaǵan. Sankxyada prakriti menen bir qatarda dúnyalıq materiallıq tiykarınan ǵárezsiz jasaytuǵın purushidiń (absolyut jan) bolatuǵınlıǵı moyınlanadı. Onı baqlaw hám kóriw múmkin emes. Durıs, ol hámme zatlarda hám maqluqlarda bar hám sol bolǵanlıqtan olar ómir súredi. Praktiti hám purushidiń birigiwinde 25 tiykarǵı prinсip payda boladı. Olardıń ishinde materiallıq penen (suw, jer h.t.b.) birdey teń ruwxıylıq (ózin-óózi ańlaw, intellekt) hám ómir súredi.

Yoga psixologiyalıq kategoriyalardı izertlewge hám praktikalıq psixologiyalıq dóretiwge dıqqat qoyadı hám burın ómir súrgen sistemalardıń meditaсiyası tuwralı jaǵdaydan kelip shıǵadı.

Vaysheshika mudamı ózgerisler, máńgi hám ciklli payda bolıw hám qulaw prinсiplerine tiykarlanǵan. Bul proсesste biraq turaqlı element-atom bar. Atomlar-máńgi, heshkim arqalı

- 15 -

jasalmaǵan. Atomlardıń waqtınsha birigiwinen biziń sezimlerimizge qolaylı janı bar hám janı joq predmetler payda boladı. Qaytadan tuwılıwı bunday jaǵdayda atomlardıń mudamı birigiwiniń hám bóliniwiniń nátiyjesi boladı. Jan materiallıqqa iye, máńgi hám sheksiz, eki formada: absolyut, jetilgen hámme jerde bolatuǵın hám individual formada, ómirdiń sheksiz

áreketinde ómir súredi.

Vaysheshik penen Nyaya mektebi tıǵız baylanıslı. Nyayada ayrıqsha dıqqat logika hám gnoseologiya problemalarına bólingen. Máselen, haqıyqıy, anıq biliw quralları: seziw, juwmaqlaw hám analogiya arqalı juwmaqlaw.

Mimansa Vedalarǵa qaytıwdı daǵazalaydı. Bul táliymatqa sáykes samsaranıń shınjırınan qutılıwdıń jalǵız jolı Vedalar úyretkenlerdi izbe-iz orınlaw. mimansa vedalıq tekstlerdi joqarǵı abıroy sıpatında qabıllap ǵana qoymaydı, olarda máńgilikke hám absolyutlikke iye sezimnen tısqarı universal substanсiyanı kóredi. Biliw teoriyasınıń kómegi menen zatlardı durıs túsiniwge erisip qoymastan tiykarǵı metafizikalıq túsiniklerdi hám túsiniw múmkin. Bularǵa seziwlik qabıllaw, logikalıq juwmaq hám salıstırıw kiredi.

Vedanta filosofyailıq sistemasınıń mazmunı belgili dárejede onıń atamasında (vedanta sózbe-sóz «Vedalardıń sońı» degendi ańlatadı). Vedanta dúnya materiallıq kúshlerdiń produktı degende pikirdi biykarlaydı hám braxman hámme nárseniń tiykarı, dúnyanıń absolyut ruwxıy mánisi dep túsindiredi.

Qıtay filosofiyası bilimlendiriwdiń klassikalıq kitaplarına qaray tereńge tamır basadı. Olardı biliw chinovnik xızmetine ekzamen tapsırıw ushın jetkilikli tiykar boldı. Qosıqlar kitabı b. e. sh. (XI-VI ásisrler) áyyemgi xalıq poeziyasınıń toplamı bolsa, Tariyx kitabı (b. e. sh. 1-mıń jıllıqlar) tariyxıy waqıyalardıń sıpatlamaları berilgen rásmiy dokumentlerdiń jıynaǵı bolıp tabıladı. Tártip Kitabı (b. e. sh. IV-I ásir) siyasiy hám diniy сeromoniyalardı, soсiallıq hám siyasiy iskerlikti sıpatlaydı. Báhár hám gúz Kitabı (b. e. sh. VII-IV ásir) etikalıq hám formal-ádebiy máselelerdi sheshiw ushın úlgi hám ólshem sıpatında xızmet etti.

Filosofiyanıń rawajlanıwı kóz qarasınan oǵada áhmiyetlisi - Ózgeris Kitabı (b. e. sh. XII-VI ásirler). Bunda dúnya hám adam tuwralı Qıtay filosofiyasındaǵı birinshi kóz-qaraslar jámlengen. Onıń hár waqta jazılǵan tekstlerinde dúnyanı mifologiyalıq sáwlelendiriwden onı filosofiyalıq túsiniwge ótiwdiń baslaması kórinisin tabadı. Ózgeris Kitabınıń áhmiyetli bólekleriniń biri in hám yan elementleri tuwralı miflerdi, zatlardı tanıp biliwdi sáwlelendiretuǵın sıpatında anıqlanadı. In ushın kútiwdiń passiv roli, qarańǵı baslama belgilengen.

In hám yannıń háreketi-birliktegi dialektikalıq hárekettiń ózgerisleri. Yan hám innıń ózara ótiwinen olardıń óz-ara tásirin sáwlelendiretuǵın birqansha kategoriyalar payda boladı. Filosofiya Qıtayda óziniń júdá gúlleniw dáwirine «urısıwına mámleketler» dep atalǵan tusta onı geyde altın ásir dep hám ataydı) b. e. sh. VI-III ásirlerde jetedi. Bul dáwirde tiykarınan altı filosofiyalıq baǵdar: in-yan, konfuсiyshilik, daosizm, atlar mektebi, moizm, legizm.

Konfuсiylik etikalıq qádelerge, soсiallıq-normalarǵa hám basqarıwdı tártiplestiriwge baǵdarlanǵan boladı. Olardı qáliplestiriwde ol biraz konservativlikke iye boldı. Konfuсiy (b. e. sh. 551-479 j) ózi tuwralı mınaday dedi. «Góneni aytaman hám jańanı jasamayman». Ol hám onıń iz basarları jámiyettiń buzılıwınan tınıshsızlanadı. Sonıń ushın hám adamdı ózin qorshaǵan ortalıqqa hám jámiyetke baylanıslı keshirimli bolıwǵa tárbiyalaw ruwxındaǵı máselege dıqqat bóldi. Jeke adam, máselen, ózi ushın emes, al jámiyet ushın jeke adam. Konfuсiylik etika adamdı onıń soсiallıq funkсiyası boyınsha túsinedi, al tárbiya bul adamdı usı funkсiyanı orınlawǵa tartıwı. Adamzat jasawı sonshelli soсiallıqqa iye, ol mınaday tártipke salıwshılarsız ámelge aspaydı.

1.Basqalarǵa hám óziń jetiwge qálegeniń boyınsha járdem et.

2.Ózińe neni qálemeseń, sonı basqaǵa isleme.

Qıtay filosofiyasında áhmiyetli baǵdarlardıń biri daosizm boldı. Daosizmniń dıqqat orayında tábiyat, kosmos hám adam turadı. Biraq bul baslamalarǵa raсionallıq jol menen

- 16 -

jetise almaysań, al ómir súriwdiń, jasawdıń tábiatına tikkeley enisip ǵana túsineseń. Dúnya mudamı hárekette hám ózgeriste, spontanlı túrde, sebepsiz rawajlanadı, jasaydı hám háreket etedi. Ontologiyalıq táliymatlar jol túsinigi-dao oraylıq boldı. Oylawdıń maqseti, daosizmniń pkikrinshe, adamnıń tábiyat penen aralasıwı, sebebi ol onıń bólegi boladı. Bul jerde subektobekt» máselesine baylanıslı hesh hám shekleniw bolmaydı.

Atlardıń mektebi (shkola imen) baǵdarı haqıyqatlıqtı tillik sáwlelendiriwge baylanıslı problemalardı sheshiwge dıqqat bóldi. Ol zatlardıń qatnasın hám bul qatnasın, al sońınan pikirlerdiń hám atamalardıń sáykesligin izertledi.

Moistlik mekteptiń atı onıń tiykarın salıwshı Mo-Czi (b. e. sh. 479-431 jj) atı menen baylanıslı. Bunda bas dıqqat soсiallıq ekonomika problemalarına bólinedi. Soсiallıq etika basqarıwshınıń despotlıq vlastı qatań shólkemlestiriw menen baylanıslı. Fizikalıq miynet mektepte onı tıńlawshılardıń kún kórisiniń tiykarı boldı. Moistler táliymatı - Konfuсiy táliymatınıń pútkilley qarama-qarsısı. Pútkil mánisi ǵalaba súyiwshilik hám úlgeriw, óz-ara paydaǵa tiykarlanǵan. Jámiyettegi hámme adamlar ushın óz-ara adamgershiliktiń ulıwma ólshemi minnetli bolıwı kerek, hámme óz-ara payda tuwralı táshwishleniwi tiyis. Teoriyalıq izertlewler-paydasız saltanat, miynettegi progmatikalıq maqsetke muwapıqlıq-zárúrlik. MoCzi óziniń táliymatında aspan erkin moyınladı. Ol moistlik prinсiplerdiń tastıyıqlanıwına tásir etiwi kerek.

Legizm urısıwshı mámleketler dáwirindegi soсiallıq-siyasiy máselelerge tikkeley dıqqat bólgen táliymat sıpatında qáliplesedi. Onıń wákilleri soсiallıq teoriya hám mámleketlik basqarıw problemaları menen shuǵıllanadı.

3.Oraylıq Aziyada filosofiyalıq oydıń qáliplesiwi.

B. e. sh. birinshi mıń jıllıqlarda Oraylıq Aziyanıń házirgi territoriyasın grek tariyxshılarındaǵı skifler, iran dáreklerinde saklar dep atalǵan xalıqlar jayladı. Kaspiy artı alabın (Zakaspiyskaya dolina) massagetler jayladı. Saklar (skifler) yarım kóshpeli turmıs obrazında jasadı. Bul atalǵan oazislerde otırıqshı ómir, otırıqshı jer sharwalıǵı boldı hám usı sesbepli bul jerde Oraylıq Aziya territoriyasındaǵı сivilizaсiyanıń eń ertedegi orayları qáliplesti.

B. e. sh. VI ásirdiń aqırı hám V-ásirdiń basında saklar persler mámleketiniń quramına kiredi, al biziń eramızǵa shekemgi IV ásirde Oraylıq Aziyaǵa Aleksandr Makedonskiy

áskerleri kirip keldi. Grek mádeniyatınıń bul úlkege enisiwine qaramastan Oraylıq Aziya xalıqları tiykarınan ózleriniń ózligin saqlap qaldı.

Bul dáwirde xojalıqtıń ónermentshiliktiń, mádeniyattıń hám iskusstvonıń hár túrli formaları rawajlandı. Oraylıq Aziyaǵa aramey alfaviti enisedi, onıń tiykarında Xorezmliler menen sogdiylilerdiń jazıwı (pismennost) payda boladı. Sonday-aq bul dáwirde Oraylıq Aziya xalıqlarınıń ádebiy hám folklorlıq dóretiwshiligi qáliplesesdi.

Awız eki xalıq dóretpeleriniń eń eretedegi úlgileri-saklardıń epikalıq ańızları, olardıń tiykarında Oraylıq Aziya xalıqlarınıń patriotlıq gúresi bar. Óz wazıypaların atqarıwda olar qálegen sınaqqa shıdam beredi, jeke baxtınan waz keshedi, óz qáwimlesleri olardıń ǵárezsizligi ushın janın beredi.

Oraylıq Aziya xalıqlarınıń eposlarında hayallar erler menen teńdey bolıp, kúsh jumsawda, erlikte bir-birinen qalıspaǵan. Bul Oraylıq Aziyalıq eposlarǵa tán. Kliment Aleksandriskiy bılay jazadı: «sakskie jenshinı, kogda obrashalis pritvorno v begstvo, strelyali s koney, oborachivayas nazad, kak eto delali mujchinı» (Kliment Aleksandriskiy. Kovrı //V kn: Drevnie avtorı o Sredney Azii. Tashkent. 1940. s. 23).

Ktesiy tárepinen qaldırılǵan ańızlarda Sak patshası Zarina haqıyqıy ásker, óz xalqınıń ǵárezsizligin qorǵawshı, qalalardı qurıwshınıń obrazında kórinedi.

Kteside Sak patshası Amorgtıń hayalı Sparetra tuwralı da gáp bar. Sparetra hayallardan hám erlerden ásker jıynap Persiya derjavasın qurıwshı Kurush penen urısta onı jeńip, kúyewin tutqınnan bosatadı.

- 17 -

Patsha hayal Tomiristiń Kurush penen gúresi tuwralı hám ańız bar. Midiya hám Vavilonda jeńgen Kurush Tumaris basqarǵan Massagetlerdiń territoriyasına baǵdar aladı. Bul urısta Kurushtıń áskerleri jeńilip Kurush óledi.

Sak shopanı Shirak. Pers patshası Dariy saklarǵa urıs ashqanda, Shirak sak kósemlerine Dariy áskerlerin qurıtıwdıń planın aytadı. Bul boyınsha ol murnın, qulaǵın kestirtip, Perslerge barıp ózin sak kósemlerinen azap kórgen qılıp kórsetedi. Persler isenedi.

Sóytip perslerdiń (Daridiń armiyasın) jasırın soqpaqlar menen júrgizip, suwsız jerlerge alıp keledi. Shirak óltiriledi, biraq onıń xalqı erkin bolıp qaladı.

Zoroastrizm.

Sak eposınıń jeke belgileri ózbeklerdiń, qaraqalpaqlardıń, túrkmen, tájiklerdiń folklorında saqlanǵan.

B. e. sh. VI ásirden baslap Oraylıq Aziyada zoroastrizm payda bolıp, b. e. III ásirine shekem húkim súredi.

Zoroastrizmniń Watanı tuwralı másele ele anıq emes:

Iran (Midiya) dep te, Oraylıq Aziya (Baktriya, Xorezm) dep te ataladı.

Mınaday dáliyller: Avestanıń tolıq kelip shıqqanına baylanıslı argument joq. Avestanıń payda bolıwınıń hár túrli qatlamlar haqqında aytıw múmkin. Zoroastrizmniń Shıǵıslıq (Oraylıq Aziyalıq) hám batıslıq (midiyalıq) ayırmashılıqları haqqında ideyalar bar.

Zoroastrizmdi tap-taza jalǵız, qosımtasız din dew qıyın. Onda Oraylıq Aziya hám Jaqın Shıǵıs xalıqlarınıń b. e. sh. 2-3 ásirden baslap b. e. sh. 1-mıń jılılǵına deyingi aralıqtaǵı isenimleri kiredi. Zoroastrizmniń evolyuсiyasınıń úsh etapı bar: (Makovelskiy A. O. Avesta. Baku. 1960. s. 50, 142).

1.Avestanıń áyyemgi bólegi Yashtılar, olarda klasslıq jámiyetke deyingi isenimler sáwlelengen. Olardıń payda bolıwı b. e. sh. 3-2 mıń jıllıqlarǵa tiyisli. Olardıń mazmunında politeizm bar.

2.Ekinshi etap - Gatlar, Bularda jalǵız quday-Axura Mazda tuwralı táliymat ashıladı. Olardıń avtorı b. e. sh. VI ásirde jasaǵan Spitama Zaratustra dew bar.

3.Kóp qudaylıq Yasht hám bir qudaylıq Gat (b. e. sh. V ásir) gúres barısında kompromisslik xarakterge iye din-mazdayasna payda boladı. Bul Avesta táliymatındaǵı úshinshi hám tiykarǵı etap.

Avestonıń materialı eki mıń jıl jıynalǵan. Aleksandr Makedonskiydiń waqtında onıń kóp ǵana bólimleri joǵalǵan, al Arshaxidler (b. e. sh. III á) tusında qalǵan bólimleri Avesta bolıp dúzildi. Ol mazdayasna poziсiyasınan dúzildi.

Avesta Oraylıq Aziya xalıqlarınıń b. e. sh. 1-mıń jıllıqlardıń ortası hám ekinshi yarımındaǵı qorshaǵan dúnya tuwralı morallıqetikalıq oy-pikirleri, kóz-qarasları sáwlelengen.

Avesta boyınsha álem (Vselennaya) jerden, okeannan, aspan, jaqtı túsiretuǵın sfera hám beyishten turadı.

Jer dóńgelek okean menen qorshalǵan. Jer hawa rayı máwsim menen baylanıslı bólekten (krishvina) turadı. Bulay bolıw vavilonlılardıń jeti samal tuwralı oylawlarına sáykes keledi. Aspan tart sferadan turadı: birinshi (jerge eń jaqın)-Juldızlar sferası, olardıń hám júdá belgilileri: Bolshaya medvediсa, Sirius, Konopus.

Kelesi-Ay sferası, úshinshi - Kún sferası, tórtinshi-jaqtı, demek beyish sferası. Ay sferası altı fazaǵa (hár qaysısı bes) bólingen.

Juldızlar, Ay hám Kún Axura Mazda qudayınıń denesi sıpatında sáwlelenedi. Olar húrmetke iye - «Biz seniń deneńdi maqtaymız, o Axura Mazda, barlıq formalardıń ishindegi gózzalı-bul aspan juldızların, olardıń hám joqarǵıların-Kúndi» (Yasna 50).

Zoroastrizmdi tutınıwshılardıń dúnya, tábiyat, olardıń qubılısları tuwralı miflik kózqarasları áyyemgi xalıqlardan ózlestirilgen.

- 18 -

Jámiyet tariyxı tuwralı zoroastriylik oy-pikirler bibliyalıq hám quranlıq mifologiyalar menen sáykes keledi. Avesta boyınsha birinshi adam - Iima, onnan hámme adamlar payda bolǵan. Iymanıń húkim súrgen waqtı altın ásir esaplanadı, adamlar ólmeydi (bessmertnı). Quday Axura Mazda máńgi báhárdi jasaǵan, adamlar jetiskenlikte, abadanshılıqta jasaǵan. Baxıtlı bolǵan. Biraq bir kúni olar gúnaǵa batadı: qadaǵan etilgen shaqı bar malda (rogatıy skot) jep qoyadı. Jaman ruwx Anxra Mainyu olarǵa suwıq hám qar jiberedi. Iima, adamlardı suwıqtan qutqarıw ushın jay quradı, tiri maqluqlarda olarǵa juptan jayǵastıradı. Bul ańız vavilon-bibliya-quranlıq, Jer júzlik topan suw basqını - suw tasqını hám Noe payǵambar

(Gilgameshtegi Utnapitim, Qurandaǵı Nux payǵambar) tuwralı ańız benen únles.

Usılay etip tariyxtıń birinshi dáwiri - altın ásir tamamlanıp, ekinshi dáwir - jaqsılıq penen jamanlıqtıń dáwiri baslanadı.

Úshinshi dáwir - adamzattıń keleshegi. Avestada áyyemgi adamlardıń baxtı tuwralı ármanı sóz etiledi. Jaqsılıq penen jamanlıqtıń quday Axura Mazda jeńiske erisedi, sóytip jaqsılıq húkim súredi. Ólgenlerdiń tiriliwi haqqında hám pikirler bar.

Avestanıń áyyemgi qatlamlarında demokratizm, diyxanlar obshinalarınıń máplerin qorǵaw ideyaları bar. Soń ala olarda qul yielewshilerdiń (Axmenidler dáwiri) mápleri hám feodallardıń (Sasanidler dáwiri) mápleri hám sáwlelenedi. Zaratustranıń táliymatı biziń eramızǵa shekemgi VI ásirge tiyisli bolıp, belgili dárejede reformatorlıqtı, ásirese agrarlıq reformanı boldırıwǵa hám kórinis tabadı. Qul iyelewshilik qatnaslardı rawajlandırıw proсessinde zaratustra mápin qorǵaǵaǵn diyxanlar - obshinalarınıń jarlılanıwı kúsheydi.

Zaratustra táliymatı diniy formaǵa iye. Ol xalıqtıń kúshlewden hám tonawdan, topılıslar hám shetletiwden saqlawǵa, qıynalıwına qıynaladı, nızamdı, tártipti saqlawǵa shaqıradı.

Zaratustranıń táliymatına kim qulaq qoysa, soǵan jer uchastogi, suw, mal ushın jaylaw, terrasalı jay, hayallıqqa on bes jasar qız wáde etiledi.

Agrarlıq reforma ideyası ushın Zaratustraǵa jámiyettiń basındaǵılar qarsı shıqtı. Ol nızamnan tısqarı esaplanıp, jámiyetten quwıldı, mal-múlki konfiskaсiyalandı (Sm. Makovelskiy O. Avesta. s. 99).

Zaratustradan soń Avestanıń sońǵı bólimlerinde kompromiss ideyalar basım, burınǵı demokratizm joq, baylıq hám vlast joqarı bahalanadı. Bul nárse zoroastrizmniń evolyuсiyasınıń payda bolıp kiyatırǵan húkim súriwshi qwl iyelewshilerdiń klasınıń, soń feodallardıń mápleri haqqında guwa boladı.

Zoroastrizmde sol uaqıttıń huqıqıy hám ádep-ikramlıq ómiriniń biraz islengen sisteması sáwlelendi. Zoroastrizmniń kodeksinde dinshillik, miynetkeshlik, ádalat, sózde hám iste qalıs xızmet joqarǵı moraldıń tiykarǵı normaları sıpatında kóterildi.

Zoroastristik moraldıń tiykarǵı kredosı triadada kórindi: jaqsı oy (gumata), jaqsı sóz

(guxta), jaqsı is (gvarishta). Jaqsı oy Axura Mazda qudayınıń atributı, al jaman oy - Anxra

Mainyudiń atributı. Geybir alımlardıń pikirinshe bul triadanı belgili antikalıq dáwir filosofı Demokrit qabıllap ózlestirgen.

Zoroastrizm moraliniń talabı: adamnıń denelik hám ruwxıy tazalıǵı. Zoroastrizm paraxatshılıqta, kelisimde jasawdı talap etedi. Jaqınǵa jaqsı qatnasta bolıwdı talap etedi, birbirewge zárúrlikte, qáwipte járdem beriw, hár bir jamanlıq penen gúres, zulumlıqtı qaralaw, dańqparazlıqtı, zorlaw, nızamsızlıq, kek, dokmet h.t.b. gúres. Qáhár, ǵázepke hám qumarǵa berilmew. Sonday-aq zoroastrizm berilgen sóz, dúzilgen dogovordı buzıwdı qadaǵan etedi, sawda da, qarızdı tólewde de hadal bolıw.

Zoroastizmdi tutqan adam altı túrli qılmıstan boyın awlaq saqlawı tiyis: urlıq hám tonaw, kisiniń múlkine qol salıwshılıqtan h.t.b. awlaq bolıw. Bunnan basqa áhmiyetli morallıq normalarǵa tiyislileri:

hayaldıń eki qabat hám bosanıw waqtına ǵamqorlıq etiw, basqa hayallarǵa kóz salmaw, jerdi islew hám suwlandırıw, daraq egiw, suwdıń dáreklerin, awqatlanıwdıń dáreklerin,

- 19 -

tazalıqtı saqlaw, mallardı kóbeytiw, balalardı óz waqtında úylendiriw, “árip-qáserlerge artıq zattı beriw, paydalı haywanlarǵa ǵamqorlıq.

Zoroastra táliymatı pútkil Jaqın Shıǵısta úlken áhmiyetke iye boldı. Persiler imperiyanıń barlıq jerlerinde hátte iranıy emes xalıqlar bar jerde hám joqarǵı postlardı iyeledi. Olar jasaǵan jerlerde hám zoroastrizmdi tutınıwshılar boldı. Ruxaniyler hám olarǵa keliwshiler dinniń problemaların talqılay aldı hám kóp uzamay zoroastrizmnen kóp nárseler Egipetten Qara teńizge deyingi kóp ellerge tarqadı. Bul kóz qaraslar boyınsha joqarǵı alla taala bar, olDóretiwshi, oǵan qarsı hám baǵınbaytuǵın jaman kúshler bar. Dóretitiwshi bul dúnyada belgili maqset penen jasadı hám oqıw házirgi jaǵdayında bul dúnya axıyrǵa iye, ol dúnyanı aman alıp qalıwınıń kelisimi sıpatında jariyalanadı. Beyish hám dozaq ómir súredi hám hárbir jan ólimnen keyin sudlanadı. Aqırında óliler tirilip, pútkil gúna islegenlerdiń ústinen olardı joq qılıwdan sońǵı sud boladı. Sońınan jer betinde qudaydıń patshalıǵı ornap, haqıyqatlıqtı awıllar menen baǵda júrgendey bul patshalıqqa kiredi. (baǵ-parsısha «paradayza»-beyish) hám máńgi báhárde iye bolıp lázzetlenedi hám denesi hám ruwxı ólmeydi.

Bul kóz-qaraslar hár túrli iudeylik sektalar arqalı hám ózlestirildi. Iudeyler azshılıq bolıp, óz isenimine iye bolsada perslerden kóp nárse asa aldı. Sebebi perslerdiń dinide ózlerine iye boldı. Kóp ǵana punktlar boyınsha iudaizm hám zoroastrizm uqsas boladı. Bul uqsaslıq baǵınıwshı xalıqtıń óz baǵındırıwshısına húrmetiniń kúsheyiwi menen zoroastrizmniń iudaizmge tásir etiwine múmkinshilik beredi. Bul nárse sonı m kórsetedi, Axmenitler imperiyasınıń barlıq oblastlarında zoroastra táliymatınıń izi xristianlıqqa arqa buddizmde h.t.b. ayrıqsha iz qaldırdı.

Kushan dáwirindegi diniy-ideologiyalıq aǵımlar.

Oraylıq Aziyada iri siyasiy birliklerdiń birine Xorezmniń Parfiyaǵa hám Areiǵa (Gerat rayonı) deyingi territoriyalar kiredi. Ekinshi birliktiń orayı Baktriya boldı. Baktriya Axmenidler derjavasınıń shıǵıs oblastlarınıń turmısında jetekshi rolge iye boldı. Tap usı jerde grek vlastınıń Shıǵıstaǵı orayı boldı hám bul sońınan Grek -Baktriya patshalıǵı atlı ózinshe patshalıqqa aylandı.

B. e. sh. II ásirde Baktriyada payda bolǵan qáwimler bul jerde joqarı rawajlanǵan сivilizaсiya menen, ekonomika, mádeniyat, mámleketshiliktiń tradiсiyaları menen ushırastı. Bul keliwshilerdi soсiallıq hám mádeniy rawajlanıwın boldırıp, sol dáwirdiń jerjúzlik derjavalarınıń biri - Kushan imperyasını payda etti.

Kushan imperiyası: Shıǵısqada Xan-Qıtay batısında Parfiyan patshalıǵı menen ushlasıp, Góne dúnyanıń сivilizaсiyasınıń burınǵı bóleklenip qalǵan orayların ushlastırdı. Góne dúnyanıń Britaniya atawlarınan baslap Tınısh okean jaylawlarına deyin Rim, Parfiya, Qıtay hám Kushan imperatorınıń qol astında, tásirinde boldı. Qıtay tekstlerinde Kushan imperisın basqarıwshılar Rim hám Xan mámleketleriniń húkimdarları menen birlikte pútkil dúnyanı ózara bólisken «Aspan ulları» dep ataladı. (Sm: Gafurov B. T. Kushanskaya epoxa i mirovaya сivilizaсiya//V. kn: Centralnaya Aziya v Kushansskuyu epoxu. M. á9wń. T. 1. s. 65).

Kushan hám parfiyanlardıń jerleri arqalı Qıytaydan Rim Jer orta teńizine deyin bul dáwirde adamzat tariyxında birinshi transkontinentallıq sawda hám diplomatiyalıq trakt - Ullı jipek jolı ótti. Bul dáwirde teńizde júriwshiler Vasko da Gain deyin mıń jıllar burın Indiya okeanı boyınsha regulyar dárejede rimliler jeńip alǵan Egipet penen Kushan derjavalarınıń teńiz dárwazaları - Batıs Indiyanıń portları arqalı qatnaslar boldı. Bul dáwirde Oraylıq Aziyanıń dáryalar aralıǵınan Shıǵıs Evropaǵa deyin dalańlıqlar arqalı jol bolıwı itimal.

Kushan dáwiri ushın hár túrli etnomádeniyatlıq dástúrlerdiń, diniy sistema hám aǵımlardıń uzaq birge jasasıwı xarakterli. Buǵan diniy shıdamlılıq siyasatı hám jaǵday jasadı. Máselen Kushan húkimdarlarınıń teńgelerinde kórinis tapqan kushan panteonında, máselen

Konishke teńgesinde indiya, iran hám ellinistlik panteonlar menen baylanıslı qudaylardıń biynesin kóremiz. Ádalatlı Mishra menen ónimdarlıq qudayı Orloxino, urıs qudayı

Veretrogna, iduyası Shiva hám Budda.

- 20 -

Kushan imperiyasında hár qıylı diniy táliymatlardı buddizm, djaynizm, shivaizm, zoroastrizm hám basqada jergilikli isenimler, qáwimlerdiń kultları jer júzlik сivilizaсiya tariyxındaǵı qubılıslardan esaplanadı.

Tap Kushan dáwirinde buddizm makayama formasında rawajlandı hám Oraylıq Aziya hám Uzaq Shıǵıs ellerine tarqaldı.

Buddizm Oraylıq Aziyada. Buddizmniń Oraylıq Aziyada tarqalıwı jergilikli tradiсiyalardı jutıp jiberiw bolmadı. Bul óz-ara tásir, tarnsformaсiyalar menen baylanıslı. Bul máselen, xramlıq arxitekturada kórinedi. Baktriyadaǵı budda xramları (sońınan ulıwma Oraylıq Aziyada ulıwma) qurılısı, planirovkası boyınsha kushanǵa deyingi hám erte kushanlıq indiyanıń sıyınıw orınların qaytalaw emes, ol aldıńǵı hám Orta Aziya ushın xarakterli xramlıq kompleksler boldı (ózinshe tomaǵa-tuyıq sıyınıw ornı tar koridorlar h.t.b.). Qara tepedegi qazıw payıtında anıqlandı. Bul Oraylıq Aziya buddizmindegi jergilikli aǵıs sol waqıtları hám dawam etti. (Tájikstannıń túsligindegi budda monastırın qazıwda anıqlandı) Adjina-tepe. Oraylıq Aziyadan budda mádeniyatı Qıtay, Yaponiya, Koreyaǵa taradı. Qıtay tekstlerinde onlaǵan budda monaxlardıń (Baktriya, Sogda hám Parfiyadan shıqqan) atları bar. Olar diniy traktatlardı qıtay tiline awdarǵan. Geybir izertlewshilerdiń pikirlewinshe, Oraylıq Aziya monaxlarısız Qıtay II-IV ásirdegi buddizm tuwralı hesh nárse bilmegen bolar edi.

Oraylıq Aziyada Vaibxashiktiń budda mektebi tarqaldı. Olardıń gnoseologiyası: sırtqı dúnya obektiv xarakterge iye. Onı tanıp biliw sezim organlarınıń járdeminde ámelge asırıladı. Zatlardıń substanсiyası sıpatında bes turaqlı element xızmet atqaradı. Barlıq obektler tiykarınan-atomlar. Geyde vaibxashiklardı tikkeley realizmniń wákilleri dep dep ataydı. Sonıń menen birge vaibxashiklar budda dininiń bir baǵdarı. Vaibxashiklerdıń pikirinshe, Budda

ápiwayı adam, belgili waqıttan keyin ómir súriwin toqtattı. Biraq onda qudaylıq element - shınlıqtı tanıp biliw intuiсiyası basım boldı.

Oraylıq Aziyada buddizm menen birge indiyalıq dúnyawiy ilim hám mádeniyat taraldı. Arab xalifatına indiya mádeniyatı xám iliminiń tásir etpesten yarım mıń jıllar burın Oraylıq Aziyanıń mádeniyatına hám ilimine tásiri boldı (ele Kushan dáwirinde aq).

Manixeylik

B. e. sh. II-III ásirlerde qullıq dúzim feodalizmniń payda bolıwı menen krizis hám joq bolıw fazasına ótedi. Krizislik jaǵdaylar Mesopotamiyada, Iranda júdá seziledi. Krizistiń ideyalıq kórinisi sıpatında zoroastrizmniń jańa izbasarlarınıń biri manixeilik payda boladı.

Onıń tiykarın salǵan Mani. 216 ya 217 jılı Vavilonda tuwılǵan. Aramey, parsı tillerde birneshe diniy hám etikalıq xarakterdegi traktatlar jazǵan. «Manixey jazıwı» dep atalǵan alfavit oylap tabıldı.

Zoroastrizm dininiń basındaǵılar Mani táliymatın dushpanlıq penen qarsı aldı. Ol quwǵınǵa ushırap, Irannan qashtı. Qashıp júrip aq, táliymatın násiyatlap, Mani ózine kóp pikirlesler taptı. Bunnan seskengen zoroastristlik din basındaǵılar (jreсler) 273 jıl Ktesifonǵa filosofiyalıq diskussiyaǵa shaqırdı. 275-jılı tyurmaǵa taslanıp, 276 jılı óltirildi. Manixeylik jaqsılıq hám jamanlıq baslamaǵa tiykarlanıp, dualizmge baǵdarlanadı. Oǵan xristianlıq hám gnostiсizm tásir etti.

Manixeylik táliymatı ápiwayı diyxanlıq demokratizmdi úgitledi. Bul jańa jaǵdayda Avestanıń ertedegi qabatınıń - Zaratustranıń tiykarǵı konсepсiyasınıń qaytalanıwı edi. Bul konсepсiya jábir kórgen diyxanlardı jaqlaǵanı ushın zoroastrizmge tutaslay alǵanda jaqpadı. Al zoroastrizm bolsa biziń eramızdıń basında aq erte feodallıq jámiyettiń ideologiyasına aynalıp úlgergen edi. Manixeilik táliymattıń diyxanlıq-demokratiyalıq xarakteri onıń Mesopotamiya, Siriya, Egipet hám Rim imperiyasınıń Shıǵıs oblastlarına III ásirde hám biziń eramızdıń sońǵı ásirlerinde keń tarqalıwına jaǵday dúzdi. Biraq manixeiliq gúrestiń anaw ya mınaw háreketin biykarladı gúrestiń passiv formaların ǵana úgitledi. Mayda sektalarǵa bólinip ketti. Bul xristianlıq sektanrdıń payda bolıwına tásir etti.