Ertek, aytis, janiltpash, naqillar

Saǵan batıppeedi jıǵılǵanımız?

Jigit: Qaraǵım batpaydı jıǵılǵanınız, Qáwipli boldıma shıbın janıńız, Úshewiń úsh jerden baqırıp sóylep, Kempir degen sózge keldime arıńız?

Qız: Arımız kelmeydi kempir degenge, Kempir hám qádirli parqın bilgenge, Irkilmesten tez jolıńa túse ber,

Sóz zaya etpeymiz sendey jillige.

Jigit: Qaraǵım qızlar-aw men jili bolsam, Jillilik háser menen qasıńda tursam, Irkilmesten jolǵa túsip keteyin,

Qol qaǵısıp biriń menen dos bolsam.

Qız: Ústińdegi birewlerdiń gónesi, Bilinip tur baylıǵıńnıń belgisi, Maqtawlı sımbatlı jeti qat jayıń, Birewdiń bolmasın «eshek tólesi».

Jigit: Ústime kiysem de bunday góneni, Qulaqqa almayman jarlı degendi, Jeti qat jayımnıń barlıǵı ıras,

Jay dep adam aytpas «eshek tóleni».

Qız: Oraq alıp talapkerdiń jolında, Adamzat tarıǵıp ashlıq bolǵanda, Úyli-jaylı óziń úlkeni bay bolsań, Nege júrdiń Pirmanbaydıń qolında.

Jigit: Pirmanbay degeniń biziń aǵamız, Biz sonlıqtan úyine kóp baramız, Adamzat tarıǵıp ashlıq bolǵanda, Sonda awqat etti bala-shaǵamız.

Qız: Iynińde kelte ton dizeń jappaydı, Qatıq ashshı, ayranǵa miyriń qanbaydı, Jeti qat jayıńnıń barlıǵı qayda,

11

Jalǵız qatınıńız tamaq tappaydı.

Jigit: Hár kim barar aǵayinniń janına, Ashlıqta qosılar tuwısqanına,

Mal jayıp bayımaq qıyın emes ǵoy, Baxıt qonsa er jigittiń basına.

Qız: Bayman degen kewiliniń toǵına, Duwrıdan sóyley ber sózdiń haǵına, Qay jerde aytsań da bizler kepilmiz, Hadaldan-haramnan dımıń joǵına.

Jigit: Mal berse qıyın ba biziń talayǵa, Ótirikshi batıp ólsin ılayǵa, Bizde biyik tilek ullı den-sawlıq,

Mal joq, deyip hási bolma «qudayǵa».

Qız: Duyım jurtqa sonday bolsa qádiriń, Qatıq iship shıǵıppedi búyiriń? Úsh mezgil sawdırǵan erteli-keshli, Tas bulaqtay barma eki sıyırıń?

Jigit: Qızlar juwap ayttım aldıńdı orap, Kewilim ketedi hár jaqqa tarap, Tas bulaqtay eki sıyırım bar bolsa, Barayın deppediń askatıq sorap.

JEZDEJAN

-Xabar ber halıńnan sóyle jayıńnan, Hal-jaǵdayıń qalay bolǵan jezdejan? Mágar kiyatırsań awıl jaǵıńnan, Alba-dulba júziń solǵın jezdejan.

-Baldızım, sorama baqtım qaradı, Ayrılıp apańnan ishim janadı, Men ne áyleyin ishim janıp baradı,

Sonıń ushın delbe boldım baldızım.

-Quday urıp kewil burǵan shıǵarsań, Meniń jan apamdı urǵan shıǵarsań, Basqaǵa kóz salıp júrgen shıǵarsań,

12

El-xalıqqa shermende bolǵan jezdejan.

KEL TANÍS

-Baxısha, baxısha, qıya baxısha, Kózim tústi óńirińdegi naqısha, Qos ánarıń bir-birine qaqısha, Jilwalı qız biziń bilán kel tanıs.

-Sarǵayıp kóringen Sayattıń baǵı, Siynemde qalıptı bir yardıń daǵı, Ashıqqa jaraspas saqaldıń aǵı, Basqanı sáwerseń menen ál kóter.

-Qız gúzeńdi kóteripseń dalıńa, Babań ashıq júzińdegi qalıńa, Lábim qoysam lábińdegi palıńa, Jıǵalı qız biziń menen kel tanıs.

JUWAP AYTÍSLARÍ

Juwap degen gúl boladı, Gúldiń túbi bir boladı, Otız altı qıylı boladı,

Otız altınıń bir táqállesi boladı, Mıńın saylaǵan birin aladı, Basqası ózinde qaladı.

At jaqsısı «jawmıtı»,

Ton jaqsısı «mawıtı»,

Otız eki nóker bir soldat,

Onıń mánisi ne bolmaqshı –

Shıraǵım, depti ǵoy birew.

Qızlar kewilińizde joqtı qıylı qal, Jeńgeler aytayın sizge arzı hal, Qatar qızlar bizden juwap sorasa,

Hámmeńizge bizden bolsın biymálel. Shekshek keledi shel menen,

Zulpıń taraptı kún menen, Basqa birewdi tawıp,

13

Bizdi aldaptı til menen.

Suymurıq degen qus bolar,

Siyneleri gúmis bolar,

Zamanlastan gáp esitip,

Qapa kewil xosh bolar.

Suymurıq degen qus bolar,

Siyneleri gúmis bolar,

Yar-yarǵa ashıq bolsa,

Aqırı bir kún dus bolar.

Qumnan qoyan qashsa kerek,

Júyrikti tazı ilse kerek,

Jańaǵı aytqan juwabıńa,

Aqılı jeter kisi kerek.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

-Bir adamǵa shek-shek, Eki adamǵa shek-shek, Shılım tayar, ot tayar, Kerek bolsa, túsip sheek.

-Úyińdi jolǵa tigeseń, Óziń saqıy balasań, Ótken menen ketkenge,

Shılım otlap bergenińdi, kimge minnet qılasań?

-Hár kim usta bolar sazǵa,

Nama jaqsı qumarpazǵa,

Birge otırǵan jigitler,

Zawıqlanadı qatar qızǵa.

Juwapqa-juwap,

Biy juwapqa ne juwap,

Bas basıńa juwap joq,

Hámmeńizge bir juwap.

OTÍRÍSPA AYTÍSLARÍ

14

15

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Qız: Qarasam Qusxananıń tawı bar, Oynaydı bawrayında aqsha kiyik, Qara atlı, qara tonlı, qara jigit,

Sen óziń qaydan keldiń túsiń suwıq.

16

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Shopannıń xiywalı qız benen aytısı:

17

Jigit: Bir bissimillá degende bir bissimillá, Bir bissimillá bitilgen jeti tilde, Bir-eki awız toylarda aytqanım joq, Qol bergen Qıdır ata óziń qolla.

Qız: Kiygen tonıń jarasqan boyıńızǵa, Men bilmedim ne sóz bar oyıńızda, Bir-eki awız toylarda aytpasańız, Úndemesten barıp jat úyińizge.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

Qızlar: Biriń – úlken, biriń – qurdas,

Biriń – kishi, biriń – jas,

Tań da atıp jaqın kelgen,

Juwap kúttik zamanlas.

Suwdan úyrek ushqanda,

Suwrılıp pári qalmayma?

Tawdan tarlan ushqanda,

18

QARAQALPAQ XALÍQ SALT-DÁSTÚR JÍRLARÍ

Háwjar

19