Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 7
.pdfOnıń tárezisi, onıń ólshemi,
Hesh jerden tabılmas, joqdur bir teńi. Aynada kórgendey aytıp turadı, Tınıshlıq, ádillik, maqset-muradı.
38
Gey birew tikkeley qarsı is etip, Yaratqan birligin umıtıp ketip. Kewiline kelgenin islep ketedi, Aytıp bolmas gúnalardı etedi. Hámel kúrsisine otırıp alıp, Dúnyanıń jolında órtenip, janıp. Ottan da suwdan da tayınbay haslan, Alǵan sayın yoshıp, betke urıp qan. Jáne qarmanadı, jáne aladı, Topas-ahmaq, dana bolıp qaladı.
39
Bir jigit úlken bir xljalq baslıq , Bolǵannan nápsisin jiberdi ashıp . Burında islegen úlken jumısta, Tońbastay halı bar qahaman qısta. Eki-úsh jerden ol jaydı qatırıp, Saldırǵan kún-túni basında turıp. Direktor bolǵannan soń qudayı berdi, Íǵbal-baxtın bala mánsapta kórdi. Kórip qalsań eger toyda, jıyında, Bárin bastan aytaberiw qıyında.
40
Báribir aytpasań taqatıń bolmay, Minezlerin kórip, deyip «Yapırmay!» Sırttan qarap, kúlkiń kelip turadı, Gúze kúnde emes, bir kún sınadı. Degendey hár kúni dástan etpesten, Insap penen shegaradan ótpesten. Aytayın haqıyqat kórgenlerimdi, Kewlim sezip hám de bilgenlerimdi. Kórip qalsań eger toyda, jıyında, Qoqırayıp, bermes hette qolında.
41
Sonday menmen boldı, sonday takabbır, Aytsań ada bolmas ol haqqında jır. Qanday pes qılıqlar bolsa insanda, Barlıǵı jám bolıp jıyılǵan sonda. Jıynalıs-májliste, ádep-ikramdı, Kózlerin alartıp, qızdırıp qandı.
Insanıy pazıylet, izzet húrmetti, Qádir, qımbatların bes tıyın etti. Hayalma, erkekpe, jas kishi, ullı, Báláátlep sókti shetinen gúlli.
42
Májliste, jıyında ózinen basqa, Sóylemes, qarsı kelalmas hasla. Aytqanı xat penen qalemdur onıń,
Kelige qamap ol sorlılar janın. Qalese baqırdı, qalese urdı, Aytpayın dep edim bul sumlıq sırdı.
Aytpawǵa taqatım, shıdamım bolmay, Kórip jaǵa uslap, deyip «Yapırmay!» Hayranlar qalaman etken isine,
Ońın túwe enbegey hesh túsińe. 43
Óz xızmetkerin májliste bir kún, Urdı, sorlı jigit shıǵarmastan ún. Qulaqqa urılǵan tanaday misli, Qazınıń aldında bolǵanday isli. Tili kalimaǵa kelmey biyshara, Zalımǵa, kúshlige barma bir shara.
Sonda da qırq, eliw adamnan birew, Qulaqları gereń, kózleri girew. Baslıqa haqlıqtı ayta almadı, Janıma oǵırı battı sol jaǵı.
44 Sondaǵı islegen qatesi onıń,
Baslıq teris kiyip turǵanda tonın. Egistiń ertelew ekenin ayttı, Keyninen dárriw-aq raydan qayttı. «Meyli jıldaǵıdan sál-pál burınraq, Egisti baslaymız, keyininen biraq…» «Newe deymen saǵan, newe biraǵıń? Kózińdi oyaman, sındırıp jaǵıń. Para-para etip taslayman házir, Óligiń bir adam soramaydı bil. »
45
Báribir kesh edi, oq kóship ketti, Jábir-japa, zuǵım súyekke jetti. «Sen ózi qanday ahmaqsań?»deyip, Gásinde baqırsa, gásinde keyip. Jas ullı, jas kishi nashar demedi, Tartınbastan, irkilmesten sógedi.
Hesh bir basshı sira bunday bolmaǵan, Adam sıpat maqluq deyseń ońbaǵan. Usındaylar ózi kelgendur qaydan, Kóp qatarı júrgenine hayranman.
46
Bunıń da óziniń sırı bar shıǵar, Aqıl-esli insan sózsiz-aq uǵar. Dáwirde hesh qanday ginirat, gúna joq, Bunnan kewilleriń bolabersin toq. Ǵárezsizlik jolı aydındur bizge,
Onıń ideyası súrmedur sózge. Biraqta shiginsiz gúrish bolmaǵan, Kúni-túni harlap, oqpan tolmaǵan. Egindegi haram, sarı shóp yańlı, Adamnıń da jamanı bar, bul zańlı.
47
Prezident hár bir sózi quranday, Qádirli, qásterli teberik nanday, Xalqınıń abadan turmısı ushın, Jumsamaqta barlıq aqılın, kúshin. «Bizden abad mákan, abad el qalsın! Jaslar úlkenlerden ibirat alsın!
Olar biziń nurlı keleshegimiz! Ullı mámleketti qurıp ele biz! Dúnyada belgili orın alamız!
Tariyxta bir ómir, máńgi qalamız! 48
Bul ushın eń dáslep Yaratqan Haqtı, Umıtpa, ózge bir qúdiret yoqtı.
Hesh waqta asqınlap, tasqınlap ketpe, Ol sızǵan sızıqtan, ólshemnen ótpe. Nápsińe jol berip alsań paranı,
Qay waq, bir waq mańlayıńa qaradı. Bolar basqa bále, ayaqqa tısaw, Bolıp turǵan usı hesh bir tilsiz jaw. Kemshilikti joytpay xojalıq haslan, Tik ayaqqa turıp ketiwi gúman.
49
Qol taza, pákize bolǵanı yaxshı, Hadallıq kewildiń quwatı, naqshı!» Deyip, násiyat aytqan sayın kóp, Geybirew para alıp, ólip barar jep. Qanday jollar menen bolsa da ullı, Mánsap, lawazımǵa otırıp gúlli. Para alar zańǵar qolı astınan, Sóytip túsip qalar ózi postınan. Bul illet jetken soń dárejesine,
Sóz etemiz bunı aytıń nesine. 50
Táwip nawqas bolsa qayda baramız, Óz mayına quwırılıp qalamız, Neshe qazılarıń, neshe tergewshi, Aqılǵa juwırtıp, oylap bir kórshi. Paranıń ústinde qolǵa alınıp,
On jıl, on bes jılǵa úyge salınıp. Ketip atsadaǵı sabaq bolmaydı, Onnan sayın óshegisip qoymaydı. Insap ber bendeńe Yaratqan Alla, Hár qashan da bálelerden asıra.
51
Qastan adam óltirgenler qutılıp, Ketkenlerin kórip kózlerim tınıp. Aqlım hayran, tilim lal bolıp qaldı, Kórmegenmen burın bunıńday haldı. Hámme nálet ayttı qazıǵa sonda, Bolmaǵanıma hesh jazıǵı onda. Qaytama marxumıń gúnakar bolıp, Júrekler qayǵı, hásiretke tolıp.
Aspan jerge túsip, qıyamet-qayım, Batqan yańlı boldı quyashım, ayım.
52
Kórdińbe nápsiniń kúshiniń qanday, Qolında párman bar, patshaday, xanday. Aqtı qara etip taslawı sózsiz,
Gásinde bilinse, gásinde izsiz. Ketip atır biraq toqtaǵan emes, Ayaqqa oralıp, jámiyetke kes. Bolıp atırǵanın kórip turamız,
Kórmegendey, bilmegendey bolamız. Sonda kimge payda, kimlerge zıyan, Aqılǵa juwırtıp, tereńnen oylań.
53
Bóliniń basshısı biyshara sorlı, Sózin ashıq-aydın aytalmay ońlı. Náhaqtan tayaq jep, onıń ústine,
Gáp barma, pirzordıń párman, kúshine. «Egeseń dedim be, egeseń sózsiz, Gápti eki etseń keteseń izsiz. Ayamayman olla ullı bolsańda,
Qarsı sóyletpeymen, bir bende janǵa. Mennen párman bolsa qıspa, báhárme, Egeseń mindirme meni qáhárge.
54
Bilmeymen texnika, qural-saymandı, Egis ushın ayamayman bir jandı. Gúndeni ózińe tarttırıp qoyıp, Ashıwım keltirseń kózleriń oyıp. Sonday qıyamet-qayım qılaman, Jobanıń tonnasın sanap alaman. Orınlap bereseń qalay etseń de, Mal-múlkińdi, úyiń satıp ketseń de. » Dep, zárresin aldı baslıq, fermerdiń, Mazasın qashırdı awıl hám eldiń.
55
Eser me, jilli me ne nárse ózi? Barqulla qantalap, qızarıp kózi, Júregi háwlirip ushıp turadı, Óz-ózinen jánjel, oyqan quradı. Deni saw adamǵa usamas túri, Deneńdi juwlatar islegen isi. Shigitti septirip marttıń basında, Dım qolaysız boldı gáptiń rasında. Aytqanı bolıp pámsiz birewdiń, Dıyqannıń jábir tartqanın kórdim.
56
Nóser jawın quydı izli-izinen, Atızda suw keship dıyqan dizinen. Kólattı qashırıp, oyǵa, japlarǵa,
«Hallardı sorǵanday bir bende barma?» Deyip, nalıp, óz erkine ketalmay,
Baqanga baylanǵan ingendey, narday. Dıyxanshılıq penen shuǵıllanbaǵan, Náshe boyın biylep, záhárlengen qan. Adam sıpat birew dıyxan bop búgin, Awırlattı naǵız diyxannıń júgin.
57
Ózi istiń kózin, jaǵdayın bilmes, Bilgendi tıńlamas, hárgiz sóyletpes. Ózi biylep, ózi tóslep qoyadı, Bawızlamay, gáp-sóz benen soyadı. Háreketi saw adamǵa usamas,
Miy aylanıp, bárhá ǵuwlap turar bas. Násheniń qumarı tutıp turǵan waq, Kózine jin-jıpır kórinip, árwaq.
Ne islep ne qoyǵanında bilmeydi, Ot bop janıp, samal bolıp gúwleydi.
58
Biraq paydasına puxta oǵırı, Tuwısqan-tuwǵandı qoymas ol qurı. Qayda hámel bolsa úrim, putaqtı, Kóterdi qaldırmay dáwlet bar waqtı. Artıq-aspay múlkti hesh kimge bermey, Aldı ózgelerdi kózine ilmey.
Eń jaman, jaramas ádeti onıń, Kózin alartıp, teris kiyip tonın. Aytıssa, urıssa esinen shıqpas,
Kek saqlap, bir ómir bolıp qalar qas. 59
Qasarısqan jerden qan almaǵansha, Qoymaydı, jábir kórmedi qansha. Bunnan bir jıl burın ótip ketken zat, Sóz etip, ulıwma aytıwǵa uyat. Burın baslıq bolıp otırǵan birew, Sózlerin tıńlamay, aytqanın bermey. Kewilin qabartıp jibergen eken, «Yaxshı kóremiz, dúnya degen keń!» Dep, giyne saqlap kewil tórinde, Umıtpadı zańǵar binay ómirde.
60
Endi qarań Yaratqannıń isine, Kósher aylanıp ketip terisine. Bunıń basına kep baxıt qusı qondı, Anawdıń ashılmay gúlleri soldı. Jurday etti onı hámelden, maldan, Dat esitip, xabar alǵanday haldan. Bir bende, jaqın-juwıq shıqpadı, Zorlıq-zombılıqtan zarlap, shırladı. Dal-dad etip berdi dúnya-múlklerin, Toz-toz etip, ayırdı ol jiklerin.
61
Tek sorlınıń ózi menen turmadı,
Jansız qoyıp tumlı, tustı barladı. Jaqın jerde onıń úrim-putaǵın, Birin qoymadı ol, aytayın haǵın. Qullası shetinen diywana etti, Birazı shıdamay alısqa ketti. Ananı qańǵırtıp jumıs bermedi,
Hesh bir insap-iymanǵa bir kelmedi. «Awálin bergenshe axırın Alla, Demedi-Yaratqan bendeńdi qolla!»
62 Dúnyanıń isleri usınday eken,
Bárshege Yaratqan Alla ǵana teń.
Ol «Mınaw bay, mınaw jarlı» demeydi, Birewdi birewden tómen kórmeydi. Tómen kóretuǵın bendeni bende, Bolmas hesh waqıtta táshwishi kende. Olar biri-birin soyadı, sóger, Abıray-ataǵın ayranday tóger.
Ne sebep iyt penen qasqırday qas jan, Tıńlamas din menen iymandı haslan.
63 Alla kálamına, Alla isine, Isti etemiz bárhá terisine.
Kewiller hallaslap, máwjirip tasıp, Ózgeniń namısın ayaqqa basıp. Umıtıp ketemiz Yaratqan haqtı, Onnan soń dártińniń dawası yoqı. Al onda esap bar xat penen qálem, Pármanı wajıpdur qolında álem. Hátte asqınlaǵan qáwim, xalıqtı, Jer jutıp, kúlbesin basına jıqtı.
64
Qáhárge minbesin Yaratqan Jabbar, Onıń mıńsan eki apatları bar. Mısalǵa ot penen suwdı alayıq, Jerdiń qozǵalıwın eske salayıq. Biyjuwap ottanda, suwdan da apat, Kelmeydi, ózińiz berińiz sıpat.
Jer de óz-ózinen qozǵalabermes, Hesh birin bendesi Alladan kórmes. Lekin tórkininde gúna, qılmıs bar, Aytsań ada bolmas, esapsız, bisyar.
65
«Qanday gúna ettim» deyip bendesi, Jılaydı etegin toltırıp jası.
Etken gúnaları, qılmısı eske, Túspeydi binay ómirde heshte. Biraq esaplasar máwrit kelgende, Ájel alqımınan mıqlap ilgende. Alla jaǵasına asılıp zańǵar, «Yaratqan bendeńe óziń bolǵıl yar. Gúna, qılmıs qılsam ásiy bendeńdi,
Keshirgil Qudayım, keshirgil endi!» 66
Deyip mıń bir táwbe etkeniń menen, Onıń márhámatı, miriwbeti keń. Degen menen bardur esap-sanaǵı, Este hár bir istiń bası, ayaǵı. Mısalǵa qırq jıl qırǵın, jan qıysań, Jazıqlı, jazıqsız, qıynasań, ursań. Sóytip ólerińniń aldında eske, Párwárdigarıńnıń haqlıǵı tússe. Bilmedim, ol jaǵın ózi biledi,
Hár kim qılmısına juwap beredi. 67
Qullası gápimniń tórkini bastan, Insanǵa qarsı is etseńiz qastan. Biyorın sóz aytıp, kewil qaldırsań, Gúnasız bendeni náhaq jandırsań. Kewiliń shoshqanıń gúrkesi bolsa. Sóz qaltań ótirik, ósekke tolsa. Saysań doslarıńdı dushpanǵa barıp, Júrseń ómirden hám táǵdirden nalıp. Onda óz peylińnen óziń tabasań,
Óz mayıńa quwırılıp janasań. 68
Qullası gápimniń tórkini bastan, Insanǵa qarsı is etseńiz qastan.
Mısal ushın menmen, tákabbır bolsań, Qasarısqan jerden qan alıp tursań, Jábirler isleseń jazıqsız janǵa, Záhár-zaqqım qatıp denede qanǵa. Hámeldi bárinen joqarı qoyıp, Haram, passıq dúnya puwına toyıp. Júrseń jállat sıpat, qanxorǵa usap,
Bir kúni qoyadı ayaǵıń tusap. 69
Adam bolsań adam kewlin qabartpa, Dostıńdı dushpanǵa sırtınan satpa. Kewil dúnyadaǵı eń bir áziz zat,
Ol bir oqılmaǵan, jazılmaǵan xat. Ǵubarsız, girshiksiz báhárdiń tańı, Dúnyanıń tartılıs, Nyutonnıń zańı. Kewilden kewilge talpınıp turar, Onıńda óziniń nızamları bar. Biyjón azap berip, qaldırsań kewil, Jazasın tartasań sonı jaqsı bil.
70
Sebebi jábirkesh tárepte Rábbim, Jazıqsız birewge azap berse kim. Sazayın aladı búgin be erteń, Esaptan jańılmas Biyruwbarım keń. Qay waq, bir waq kórsetedi kózine, Gezegi kelgende, máwrit, gezinde.
Sonnan soń hesh waqıt kele bolmaydı, Kesewi aǵarıp, binay ońbaydı.
Óziń bir kókregińe úńilip kórse, Kewil qol tiygizbes muxaddes nárse.
71
Men onda kishkene balaman biraq, Keshegidey este turıptı sol waq.
Ol waqta Góneniń sawlatı qanday, 1 Turanda ekinshi Kabatulladay. Shiykabır atada qara shor adam. 2 Qarıylar qurandı azannan mudam, Oqıydı kep, aǵıladı, tógiler,
Saw súyegiń, qabırǵalar sógiler. Saz dawısqa salıp janıń jaǵadı, Hámme qulaq túrip, soǵan baǵadı.
1.Góne-Úrgenish qalası.
2.Shiykabır Atasol jerdegi Nájmiddin Kubra qoyımshılıǵı.
72
Azat degen qarıydıń bir aqlıǵı, Jer-kókke sıymaydı onıń shoqlıǵı. Qarıy atamızdıń kózleri soqır, Qurandı ǵáletsiz, qatesiz oqır. Kórmedim shay iship, awqatlanǵanın, Polattan jaratqan, Yaratqan janın. Tap tańnan qarańǵı túskenge deyin, Tilinde sánesi , beriń bir zeyin. Sharshamas, talıqpas, jalıqpas haslan, Sonıńday káramat, sonıńday bir jan.
73
Geyde bulaq yańlı sıńǵırlap aǵar, Geyde tulpar yańlı dúrligip shabar. Geyde dáryadayın máwij uradı, Geyde teńizdeyin tınıp turadı. Shaypalıp, shaypalıp ketedi geyde, Túserseń táriypsiz ájáyıp kúyge. Qullası janıńdı biylep bir sezim, Ráhátke bólenip hár dem, hár geziń. Kókte párwaz etip baratqan yańlı, Sezbeyseń ózińdi, awhaldı, haldı.
74
Sonday bir lázzetke bólenip janıń, Ózgeshe solqıldap denede qanıń. Tıńlaǵan sayın kep tıńlaǵıń kelip, Alaman siltidey, mum yańlı erip. Otqanda, biz Azat penen baramız, «Ata!» dep qarıyǵa dawrıq salamız. Erketay aqlıqtı toqtatıw qıyın, Atası aqlıǵın húrmetlep, sıyın. Múbárek qolların qoyıp qolına, «Mektebińe ket bala, tús jolıńa!»
75
Dep, baqırıp násiyatlap qaladı,
Sóytip jáne tilge sáne saladı. Jáne álem ara jańlanıp quran, Entigip, tolǵanıp turadı Tuwran. Sol jerdegi mıńsan eki alaman, Jalbarınar, jılar, tiler Alladan. «Iymanımdı pútin etip beregór, Ya Yaratqan bizdidaǵı kóregór. Ózińnen basqa panamız yoqdur,
Sıyınıwdan basqa sharamız yoqdur!» 76
Soqır bir qarıydıń mıń-mıń adamdı, Túsinbey aqılım hayranlar qaldı. Qalayınsha jipsiz qoyadı baylap, Bir-eki kún emes, yamasa aylap. Jıl on eki ayǵa dawam etedi, Aǵıl-tegil barlıǵıda jetedi. Gires-gires nanlar kelip atırǵan, Ash-jalańash aylap, jıllap jatırǵan, Bul jerde hámmeniń kewlinde Alla,
«Ya Yaratqan Jabbar jarılqa, qolla!» 77
Usınday sánesi túspey awızınan, Diydarına jetiw ushın hár bir jan. Íntıǵadı, talpınadı hámiyshe, Sıyınıwdı etken ózine peshe. Mámleket ishinde mámleket bul bir, Nızamları hár nárseden qatań bil.
Bunda hámme teńdey, hámme bir qıylı, Biledi barlıǵı húrmet hám sıydı. Olardıń tileri Alladan jalǵız,
Hámel, mánsep, baylıq emesdur hárgiz. 78
Tekte Yaratqannan iyman tileydi, Ǵılaplıqtı, ǵárremlikti bilmeydi, Barlıǵı bir dene, bir jism bolıp, Kewiller jaqsılıq, nur menen tolıp. Teńseledi mısal teńizge usap, Gúlli gúnalardan bolǵan yańlı sap. Kewiller kirshiksiz tańǵı aspanday, Qarıy qirááti, hawazı qanday.
Dúnyanıń tórt múyeshinen Gónege, Mıń-mıńlap adamlar keledi kúnde.
79
Bizler de sol alamannıń ishinde, Qosılıp baramız derlik hár kúnde. Balalar qarıydan alǵıslar alıp, Kewilge bárqulla jaqsılıq salıp. «Kettik qane!» deyip baqırıp alǵa, Shabısıp ketemiz mektepke jolda. Azattıń kewlinde neniń barlıǵın, Bilmeymen, aytayın gáptiń haqlıǵın. Al meniń kewlime, bala janıma,
Quran sińip ketti qanı qanıma. 80
Kúnde talpınaman barǵım keledi, Bul kúshtiń sırların bilgim keledi. Qosıqlardı qiráát penen oqıyman, Taza nama oylap, yadtan toqıyman. Biraq hesh qaysısı Quranday maǵan, Tásir etealmas bolaman hayran. Alla kálamınan ústin nárse joq, Ekenin bilip, kewilim bolıp toq. Yaratqan Jabbarǵa jalınıp men de, Baratuǵın boldım jazdırmay kúnde.
81
Al geyde atam qolımnan uslap, Marapatım berip, kewlimdi xoshlap. Úsh júz alpıs áwliyeni aylanıp, 1 Kelemiz keshte biz sharshap hám talıp. Bir shetinen quran oqıp shıǵadı,
Bala kewlim álle nenii uǵadı. Hár bir áwliyeniń tariyxın atam, Erinbey, asıqpay aytadı maǵan.
Qurandı ekewmiz gezekpe, gezek, Tilawat etemiz hár jerde bólek.
1. Góne-Úrgenish – burınnan Úsh júz alpıs áwliye mákan tapqan jer dep aytıladı. 82
Qarıy atam menen dos edi jaqsı, Olar kóriskeni kewildiń naqshı. Ullıwma táriypin ete almayman, Nurdan jaralǵan ba ózi qanday jan. Júzlerinen shuǵla shashıp turadı,
«Qullıq! Qullıq! Qullıq!» dew tek talabı. Bir-birine tájim etip, ardaqlap,
Hár sózde, hár iste kewildi baqlap. «Taxsir!» deydi qarıy atama qarap, «Qullıq háziret!» der hal jaǵday sorap.
83
«Bala ne úyrenip, ne oqıp atır? Shıraǵım házir ayt anıǵın batıl. Házir usı waqta oqıp, uqpasa, Quran súrelerin yadlap shıqpasa. Erteń kesh boladı, yadıńda saqla. Kim eger qurannan sabaqlar alsa, Bir ómir mómin bende bop qalsa.
Jamanlıq, jawızlıq shıqpas hesh waqta, Qollaydı ondaydı Yaratqan Haqta.
84
«Qullıq háziretim, qullıq, keshirgil, Kún-kóris, mashqala tawsılmas, múshkil. Bir kún anaw deymiz, bir kúni mınaw, Izli-izinen tur mıń túrli sınaw. Ǵalma-ǵal kóbeyip, basa-bas geyde, Otırıwǵa waqıt tabılmas úyde.